47TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 6 DECEMBER 2012ACHTERGRONDProblemen met de fundering komen in veel meer gemeenten voor dan gedacht wordt. Het betreftvooral woningen die v??r 1970 gebouwd zijn en door een wisselend peil van het grondwater methoutrot geconfronteerd worden. De schade loopt in de miljarden, blijkt uit onderzoek.AANDACHT VOORFUNDERING VOORKOMTVEEL ELLENDEAlsgevolgvaneentelagegrondwaterstandkaneenhoutenfunderingwegrotten.(Foto Rob Huibers / Hollandse Hoogte)48DOOR AD VAN WENSEN, DIRECTEUR VAN HET KENNIS CENTRUM AANPAKFUNDERRINGSPROBLEMATIEKTWITTER @ADVANWENSENFunderingsproblemen zijn onzichtbaar tot het te laat is: deurenen ramen gaan klemmen, muren scheuren, gevels raken los, erontstaat scheefstand hetgeen leidt tot een degradatieproces datalleen gestopt kan worden met het aanbrengen van een nieuwefundering. Bij oudere woningen gebouwd voor 1970 maar zekervan voor de oorlog treden vooral in de veen- en kleigebieden steeds vakerfunderingsproblemen op. Het gaat daarbij om houten paalfunderingen enniet onderheide woningen (zogeheten fundering op staal).Als een houten fundering droog komt te staan treedt schimmelaantasting(paalrot) op en verliest de heipaal aan de bovenzijde haar draagvermogenwaardoor de bouwkundige constructie verzakt en scheefstand, scheurvor-ming + cascoschade ontstaat. Een houten heipaal met een diameter van 20cm kan na tien tot twintig jaar cumulatieve droogstand zijn weggerot, bijdunnere gaat dit veel sneller. Vaak treedt vooral in de zomer periodedroogstand op door verdamping en behoren al deze perioden opgeteld teworden. De klimaatveranderingen veroorzaken steeds langere drogereperioden.Te lage grondwaterstanden bij niet onderheide woningen in klei en veen-gebieden zorgen voor een versnelde - vaak ongelijkmatige - verzakking.Funderingsherstelbedragen zijn afhankelijk van de afmetingen, vorm,gewicht en constructie van het pand. Ter indicatie: funderingsherstel vaneen woning in een bouwblok varieert van 45.000 (kleine woning/kortepalen) tot meer dan 150.000. Bijkomend probleem is dat funderingson-derzoek en funderingsherstel in feite met de hele bouwkundige eenheiduitgevoerd behoort te worden omdat anders na herstel verschilzettingenontstaan. Dit levert vooral bij particuliere woningeigenaren lange discus-sies op en is het funderingsherstel vaak niet te realiseren omdat bij eenaantal eigenaren de financi?le middelen ontbreken.DE OMVANG VAN DE FUNDERINGSPROBLEMATIEKDeltares heeft maart 2012 in opdracht van het Ministerie vanInfrastructuur en MIlieu een rapport uitgebracht met de titel "Schadesdoor watertekorten en -overschotten in stedelijk gebied", waarin het vol-gende wordt gesteld:De belangrijkste gevonden schadebedragen als gevolg van watertekort zijn:1. Vermindering van waarde van onroerend goed door slechtewaterkwaliteit: 100-300 miljoen;2. schade aan fundering en gebouwen door te lage grondwaterstand:van 5 miljard nu tot potentieel 40 miljard in de toekomst, waarvan25 miljard wordt be?nvloed door klimaatverandering;3. Schade aan stedelijke infrastructuur: 250 miljoen per jaar;4. Verlies aan arbeidsproductiviteit door toenemende hitte in detoekomst: tot 400 miljoen per jaar.Een link naar het rapport dat in opdracht van het Ministerie vanInfrastructuur en Milieu is opgesteld staat op de website van het KennisCentrum Aanpak Funderingsproblematiek: www.kcaf.nl onder "omvang"en daarna "meldingen uit".OORZAKEN VAN DE FUNDERINGSPROBLEMATIEKHet KCAF komt een aanzienlijke hoeveelheid oorzaken van funderings-problemen tegen, waaronder lekke drainerende riolen, te laag afgesteldedrainages, verlaging oppervlaktewater, grondwateronttrekkingen enbodemdaling ten gevolge van delfstofwinning. De funderingsproblemenkomen in alle mogelijke combinaties voor en zijn voor het overgrote deelgrondwatergerelateerd.Als niet tijdig grondwaterherstel wordt gerealiseerd en geen funderings-herstel uitgevoerd wordt, verliest de eigenaar het vertrouwen in het pand,ontstaan met enige regelmaat sociale problemen en verpaupering, huis-jesmelkers slaan hun slag etc., waardoor hele straten in achterstandsbuur-ten kunnen veranderen. De sociale schade door het niet nemen van maat-regelen zou wel eens groter kunnen worden dan de technische schade.Bijkomend probleem voor gemeenten wordt op enig moment dat geziende staat van de fundering het onverantwoord is om de riolering te vervan-gen omdat dan bij de ontgraving verschuivingen/trillingen ontstaanwaardoor de fundering het helemaal begeeft.Voorbeeld van een lekke drainerende riolering waardoor grondwater ont-trokken wordt, houten funderingen droog komen staan en wegrotten.WIE IS ER VERANTWOORDELIJK VOOR HET GRONDWATER?De provincie verleent vergunningen voor grote grondwateronttrekkin-gen, het waterschap voor de kleine grondwateronttrekkingen. Het water-schap is ook verantwoordelijk voor het peil van het oppervlaktewaterwaarbij peilverlagingen van invloed zijn op het niveau van het grondwa-ter. Gemeenten hebben een zorgplicht voor het grondwater in openbaargebied tot aan de erfgrens als volgt omschreven in de wet gemeentelijkewatertaken:TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 6 DECEMBER 2012ACHTERGROND49TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 6 DECEMBER 2012ACHTERGROND"Het in het openbare gemeentelijke gebied treffen van maatregelen teneinde struc-tureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegevenbestemming zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffenvan die maatregelen doelmatig is en niet tot de zorg van het waterschap of de pro-vincie behoort"Derhalve is bij de vigerende wetgeving de gebouw/woningeigenaar verant-woordelijk voor het grondwater onder zijn erf en dus ook het pand.In de huidige situatie is er geen/onvoldoende co?rdinatie en afstemmingen ontbreekt het veelal aan beleid en regelgeving bij de overheden.Tengevolge daarvan draagt de gebouw/woningeigenaar het risico van telage grondwaterstanden als zijn houten fundering wegrot.ONTKENNING PROBLEMATIEKIn 1998 heeft de toenmalig staatssecretaris Johan Remkes via deVereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) alle gemeenten gevraagd of erfunderingsproblemen voorkomen. Hierop heeft een klein aantal gemeen-ten, waaronder Dordrecht, Schiedam, Haarlem, Zaanstad enWaddinxveen, gereageerd.Inmiddels zijn er meldingen uit meer dan 200 plaatsen waar funderings-problemen voorkomen. Op de website van het KCAF staat onder omvangeen kaart waarop de meldingen staan aangegeven. Helaas ontkennen nogveel gemeenten dat er funderingsproblemen zijn en worden geen ofonvoldoende maatregelen genomen om erger te voorkomen, zelfs bewo-ners niet ge?nformeerd over de risico's die zij mogelijk lopen. Met alsgevolg dat zij geen onderzoek laten uitvoeren, geen maatregelen kunnennemen en bij koop en verkoop problemen ontstaan.Hebben funderingen binnen het belangenspel van het rijk, de gemeen-ten, waterschapen en provincies niet de hoogste prioriteit? Naar aanlei-ding van het eerder genoemde rapport van Deltares zal bij het Ministerievan Infrastructuur en Milieu een traject ingezet worden om zo mogelijkde schade te beperken. Hierbij zullen naast het KCAF alle partijen wor-den betrokken waaronder gemeenten, waterschappen, provincies enexterne deskundigen. Waar dit toe leidt en op welke termijn, is op hetmoment van schrijven van dit artikel niet voorspelbaar. Duidelijk is datde verantwoordelijkheid voor het grondwater niet versnipperd kan blij-ven en dat snel handelen noodzakelijk is om te voorkomen dat de schadeoploopt tot de door Deltares genoemde 40 miljard euro. Mits tijdigmaatregelen genomen worden en verantwoordelijkheden vastgelegd,kan mogelijk tientallen miljarden aan schade voorkomen worden.Belangrijk is dat de aanwezige technische kennis optimaal benut wordten waar nodig onderzoek wordt uitgevoerd om tot goede resultaten tekunnen komen.AANDACHT VOOR DE BESTAANDE WONINGVOORRAADIn veel regio's stagneert de nieuwbouw en is verbetering van kwaliteit vande bestaande voorraad een relevant thema. In dit kader is funderingson-derzoek relevant.Of het nu gaat om eigendom van particulieren of corporaties, er is aan-dacht nodig voor woningverbetering, aanpakken achterstallig onderhoud,asbestsanering, maar ook grondwaterherstel en waar nodig funderings-herstel.Te vaak zien we dat eerst ge?nvesteerd wordt in de woningverbetering ter-wijl de fundering niet is onderzocht. Dit betekent soms dat voor particu-liere eigenaren naast de hoofdhypotheek en een tweede hypotheek voor dewoningverbetering een derde hypotheek voor funderingsherstel onmoge-lijk is te realiseren en alle verbeteringen aan de woning verloren gaan doorde optredende cascoschade tengevolge van het verminderd functionerenvan de fundering.De meest effectieve methode is om eerst de fundering te laten onderzoe-ken conform het F3O funderingsonderzoeksprotocol (www.f3o.nl) enbasis op daarvan de juiste maatregelen te nemen, voordat overige zakenaangepakt worden.Met een funderingskaart waarop o.a. het hoogste funderingshout staataangegeven per bouwkundige eenheid kunnen gemeenten hun grondwa-terbeleid en gemeentelijke rioolplannen (GRP) afstemmen.Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek (KCAF) heeft alsdoelstelling: het bijdragen aan oplossingen voor funderingspro-blematiek door het centraal verzamelen en laagdrempelig ontslui-ten van onafhankelijke kennis en informatie met betrekking tot hetvoorkomen, herkennen, herstellen en financieren van funderings-herstel bij woningen in Nederland, inclusief relevante wet- enregelgeving, met als hoofddoel de gedupeerden te ontlasten enandere partijen te informeren ten aanzien van aanpak en proble-matiek. Direct of indirect zullen alle activiteiten van het kenniscen-trum daaraan bijdragen. Met name de onafhankelijkheid en inte-graliteit van het kenniscentrum zijn belangrijke aspecten van dedoelstelling.Aandachtspunten zijn onafhankelijke centraal verzamelde en toe-gankelijke voorlichting; aangeven knelpunten in de wet- en regel-geving, waaronder het Bouwbesluit en Leidraad Riolering; hetvoorkomen van nog meer funderingsproblemen. Kwaliteitsimpulsfunderingsonderzoek, begeleiding en herstel; meer aandacht voorde funderingsproblematiek in het onderwijs op MBO, HBO enTUniveau. Verzekeringen, financiering funderingsherstel.Inmiddels zijn op de website www.kcaf.nl een flink aantal publica-ties gezet om overheden en particulieren zo goed mogelijk teinformeren over deelonderwerpen, zoals funderingsproblematiek,omvang, funderingsonderzoek, begeleiding/toezicht, funderings-herstel, cascoherstel, grondwaterherstel, riolering, kunstwerken,verzekeringen, financiering, subsidies en leningen, koop en ver-koop woning, opleidingen en evaluaties