TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 6 DECEMBER 2011ACHTERGROND10AMSTERDAM BOUWTKLIMAATNEUTRAALAmbities heeft de gemeente Amsterdam genoeg wat betreft klimaatneutraal bouwen, maardaadwerkelijk opgeleverd zijn klimaatneutrale woningen nog nauwelijks. De situatie op dewoningmarkt en de ontwikke-laars werken niet mee, maar hogere energieprijzen, strengerebouwregelgeving en snel dalende prijzen van energiezuinige producten kunnen tot een omslagleiden.DOOR BALTIE TEEUWEN, ONTWIKKELING-BEDRIJF GEMEENTE AMSTERDAMTASKFORCE KLIMAATNEUTRAAL BOUWENOp 10 september 2008 heeft de Amsterdamse gemeenteraadunaniem de ambitie vastgesteld om vanaf 2015 allenieuwbouwwoningen en utiliteit `klimaatneutraal' tebouwen. Voor de periode 2010 tot en met 2014 is de doel-stelling om reeds 40% van de woningproductie geheel kli-maatneutraal te uit te voeren. Dit artikel beschrijft de inzet van degemeente Amsterdam en laat zien hoe gemeente en opdrachtgevers inprojecten samenwerken om hieraan concreet vorm te geven.In Nederland worden meerdere definities van de term `klimaatneutraal'gebruikt. In het Amsterdamse raadsbesluit wordt `klimaatneutraal' alsvolgt omschreven:"Klimaatneutraal betekent dat alle energie voor verwarmen, koelen,tapwater en alle gebouwgebonden elektragebruik wordt bespaard danwel duurzaam wordt opgewekt, zonder gebruik te maken van fossielebrandstoffen. Het elektragebruik door de consument (o.a. audio/video/computers, keukenapparatuur en persoonlijke verzorging) valthierbuiten. Als op het gebouw of in de openbare ruimte te weinig plekis voor duurzame energieopwekking, kan in de directe nabijheid eenoplossing worden gezocht."Sinds de aanscherping van de Energieprestatienorm door het rijkin januari 2011 is het klimaatneutraal bouwen van een gemiddeldeAmsterdamse woning met een gebruiksoppervlakte van 100 m2al mogelijk met circa 8.000,- meerkosten (exclusief subsidies).Becijferd is dat deze extra investering zich ruimschoots terugverdientvia een lagere energierekening als gevolg van de energiebesparendemaatregelen. En door de stijgende energieprijzen, samen met eensnelle prijsdaling van zonne-energie (PV-panelen) en het steeds meeringeburgerd raken van vloerverwarming, CO2-gestuurde ventilatie enwarmteterugwinning, is de verwachting dat klimaatneutraal bouwenop korte termijn nog aanzienlijk aantrekkelijker zal worden.In de afgelopen jaren heeft de gemeente een instrumentariumontwikkeld om klimaatneutraal bouwen te stimuleren. Zo is er eenTaskforce Klimaatneutraal Bouwen in het leven geroepen, waarin deverschillende betrokken diensten samenwerken. Bij de selectie vanmarktpartijen en de uitgifte van grond wordt duurzaamheid voortaan`substantieel' meegewogen en is er een Rekenmodel klimaatneutraalbouwen opgesteld met slimme pakketten van maatregelen, de extrainvestering en de opbrengsten in de vorm van CO2-reductie en eenlagere energierekening. Voorts is samen met TU Delft de LeidraadEnergetische Stedenbouw opgesteld, met richtlijnen voor energetischgoed onderlegde stedenbouwkundige plannen.DUURZAAM11TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 6 DECEMBER 2011ACHTERGRONDHetdroomhuisvanarchitectPietervanWeijnenopIJburg.Allesinhethuisisgerichtopduurzaamheidenenergiezuinigebouw;zelfseenboomenmeerpalenzijngebruiktalsdragersindeconstructie.Ophetdakterrasstaateenwindmolen.(Foto Werry Crone / Hollandse Hoogte)12OPSTARTPROBLEMENAlle goede voornemens ten spijt zijn er in Amsterdam tot op hedennog nauwelijks klimaatneutrale woningen opgeleverd. Hierbijspeelt zeker de stagnatie op de woningmarkt een rol, waardoorde ontwikkeling van een aantal plannen met klimaatneutralekoopwoningen tot stilstand is gekomen. Bovendien zijn ontwikkelaars? ondanks aantrekkelijke kenmerken van klimaatneutrale woningenals extra comfort gekoppeld aan een lage energierekening ? huiverigom extra investeringen te doen omdat ze vrezen dat de consumentdeze kwaliteiten nog niet herkent. Maar een combinatie van hogereenergieprijzen, strengere bouwregelgeving en snel dalende prijzen vanenergiezuinige producten zal in de komende jaren ongetwijfeld tot eenomslag leiden.Om deze tendens een extra duwtje te geven heeft de gemeenteraadop 13 juli 2011 een subsidie voor klimaatneutrale woningen ingesteld:marktwoningen die voldoen aan de Toets Amsterdamse klimaatwoningkrijgen een subsidie van 3.500 wanneer zij met de bouw startenin 2011 of 2012. Deze subsidie is zowel bedoeld voor zelfbouwers alsvoor ontwikkelaars en corporaties. In de jaren daarna wordt hetsubsidiebedrag geleidelijk afgebouwd. Hiervoor is gekozen, omdatde gemeente verwacht dat wanneer eenmaal een redelijk aantalklimaatneutrale woningen op de markt is verschenen, deze woningendoor hun extra comfort en extreem laag energiegebruik populairzullen blijken bij het grote publiek en dat ontwikkelaars dan uit eigenbeweging op deze weg verder zullen gaan.POINIEREN OP IJBURGZijn er tot op heden in Amsterdam nog helemaal geen klimaatneutralewoningen gerealiseerd? Jawel, een aantal bouwers van eigen woningenis zelf aan de slag gegaan met zeer energiezuinige en soms ookecologische woningen. Naast ide?le motieven speelt hierbij zeker eenrol dat de revenuen van investeringen in energiezuinigheid ? via eenveel lagere energierekening ? direct terechtkomen bij degene die deinvestering doet.Een goed voorbeeld van klimaatneutraal bouwen is `Woonhuis 2.0' vanPieter Weijnen (voormalig partner van Faro-architecten, nu oprichtervan de Upfrnt) op IJburg Steigereiland. Het is een energieneutralewoning, gebouwd volgens de principes van cradle-to-cradle en deeisen van een passiefhuis: een dikke isolerende gevel, maximalekierdichting, drievoudig glas en in de winter een maximale en in dezomer een beperkte zoninstraling. Bovendien bestaat het huis bijnavolledig uit herbruikbare materialen en haalt het vrijwel alle benodigdeenergie uit zon en wind.Oude en nieuwe technieken zijn slim gecombineerd. Door phase chan-ging materials in het leemstuc op te nemen en door een bodemwarm-tewisselaar de binnenkomende (koude) ventilatielucht te laten verwar-men in de winter of te laten koelen in de zomer, ontstaat een stabieleluchtvochtigheid en temperatuur. Daarnaast koelt het huis zo nodigdoor dag/nachtventilatie.Zonnecollectoren verwarmen water dat wordt opgeslagen in groteboilers die als buffer voor warmteopslag dienen. Deze boilers voorziende kranen en de verwarming van warm water. De windmolen op hetdak genereert op het winderige IJburg voordurend energie. Overtolligeenergie wordt aan het net teruggegeven.Het was helaas nodig met een stunt deze windmolen gerealiseerd tekrijgen; de vergunning werd niet zonder slag of stoot gegeven...RESULTAAT EN TOEKOMSTTijdens de bouw van het huis was er een bijzondere samenwerkingtussen ontwerpers en bouwers waardoor de bouw zelf, ondanks hetexperimentele karakter, kameraadschappelijk en voorspoedig isverlopen. Leveranciers hebben meegedacht over optimale toepassingen innovatie van hun producten (leemstuc, zonnecollectoren,windmolen, SOLE) en bouwers hebben meegedacht over details,waardoor innovatieve optimalisaties zijn gerealiseerd.Met de bouw van deze woning is veel kennis, expertise en ervaringopgedaan die het bouwen van passieve c.q. klimaatneutrale woningenweer een stuk dichterbij gebracht heeft. De meerwaarde ligt niet alleenin een lagere energierekening voor de gebruiker, maar ook in hogerleefcomfort, gezondheid en respectvolle omgang met beschikbarematerialen en energie. Alle gebruikte materialen hebben een zeerlage CO2-footprint en zijn beoordeeld op hun herbruikbaarheid enschaduwkosten. Zo zijn onder andere de gevels verduurzaamd meteen oude Japanse techniek van het branden van hout, waardoor dezeniet gelakt hoefden te worden. De energierekening is veel lager dangebruikelijk en de energie komt alleen uit herwinbare bronnen.Steigereiland 2.0 is gebouwd volgens de principes van Upfrnt, denieuwe co?peratie voor Up architectuur opgericht door Pieter Weijnen.Hij vindt dat je een gebouw moet ontwerpen als ware het voor jezelf.Door als architect in het eigen experiment te wonen is er maximaleervaring opgedaan.De co?peratie heeft de belangstelling van een groot aantal architecten,landschapsarchitecten en duurzaamheids- en installatieadviseursgewekt. Upfrnt ontwerpt en bouwt uitsluitend gebouwen methoge duurzaamheidsambities en wil zo medeaanjager zijn van denoodzakelijk gewijzigde aanpak van bouwen.BUIKSLOTERHAMDe eerste klimaatneutrale projecten van enige omvang komen inde Buiksloterham. Deze locatie aan de Noordelijke IJoevers wordtde komende jaren herontwikkeld van een werkgebied naar eengrootstedelijk woonwerkgebied. Een deel van de traditionele industrieheeft al plaatsgemaakt voor kleinschalige bedrijven, waaronder mediaen creatieve zakelijke dienstverlening, deels in bestaande gebouwen endeels in nieuw ontwikkelde bedrijfsverzamelgebouwen.De inzet van de gemeente richt zich met name op de openbare ruimteen op de locaties die in eigen bezit zijn. Hier is ruimte om circa 2.000woningen toe te voegen met op iedere kavel een mix van wonen enwerken. Op de particuliere kavels is intensivering en functiewijzigingmogelijk. Uiteindelijk is Buiksloterham in totaal ruimte voor 4.000woningen.Eind 2008 waren de eerste kavels gereed om op de markt teworden gezet, juist op het moment dat de gemeenteraad zijnduurzaamheidambities had vastgesteld. Projectbureau Noordwaartsheeft deze vertaald naar een procedure voor de uitgifte van degemeentelijke kavels, waarbij puur en alleen op duurzaamheid isgeselecteerd. De grondprijs was vooraf vastgelegd en de ruimtelijkerandvoorwaarden lagen vast in een `bouwenvelop'. Inschrijvers voorde tender werd gevraagd een zo duurzaam mogelijk plan in te dienen,waarbij de indiener van het duurzaamste plan uiteindelijk de kavelmag ontwikkelen. Hierbij werd gekeken naar behaalde scores voorenergie, milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde.Daarvoor is gebruik gemaakt van het door de gemeente ontwikkeldeRekenmodel Klimaatneutraal Bouwen en GPR-gebouw.TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 6 DECEMBER 2011ACHTERGROND13TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 6 DECEMBER 2011ACHTERGRONDDeze duurzaamheidtender heeft geleid tot de selectie van vierontwikkelaars die allen een klimaatneutraal plan hebben ingediend.Helaas heeft de economische crisis ook in Buiksloterham haar tolge?ist en is ??n partij afgehaakt, maar de overige drie partijen zijn drukdoende hun plannen uit te werken. Uiterlijk in maart 2012 moetende bouwvergunningen worden aangevraagd en daarna kan gestartworden met bouwen.PILOT IN DE PIJPOok de Amsterdamse corporaties zijn bezig met de eerste aanzetten totklimaatneutrale bouwplannen.De core-business van een corporatie is het bieden van betaalbarewoonruimte. Met de stijgende energieprijzen komt de betaalbaarheidechter in geding. Woningcorporatie Eigen Haard heeft daarom zowelin de renovatie als in de nieuwbouw pilots gestart om te kijken hoeenergiezuinig c.q. klimaatneutraal ontwikkeld kan worden. Metdeze projecten wordt kennis opgebouwd over een kosteneffici?ntebouwwijze met behoud van een leefbaar binnenklimaat. Het projectSt. Willibrordusstraat in De Pijp is als kleinschalig binnenstedelijkelocatie zeer geschikt om klimaatneutraal bouwen te verkennen.Eigen Haard heeft ervoor gekozen om de trias energetica te hanteren. Deeerste stap is het zoveel mogelijk besparen van energie door een goedeschilisolatie, het vermijden van koudebruggen, het kierdicht makenvan de woningen en het gebruik maken van passieve zonne-energie.De gevel is zo ontworpen dat de warmte van de lage winterzon wordtbenut en de warmte van de hete, hoge zomerzon zoveel mogelijk wordttegengehouden om oververhitting in de woningen te voorkomen. Debalkons liggen aan de zuidzijde en er wordt zonwering aangebracht.Pas na het nemen van deze stap wordt naar oplossingen in deinstallaties gezocht.Om te voorkomen dat de woningen niet meer kunnen `ademen'wordt in elke woning een zeer goed ventilatiesysteem metwarmteterugwinning aangelegd. Hiermee wordt slechte binnenluchtvoorkomen en tevens energie bespaard. De warmte wordthoofdzakelijk opgewekt via zonne-energie, met als bijverwarmingeen HRE-ketel om in de wintermaanden de koudepiek te kunnenopvangen. De verwachting is dat er zelfs in de winter weinig energienodig is om de woning te verwarmen. Tijdens de zomer zorgen dethermische massa van het gebouw, de zonwering en de te openenramen voor een comfortabel binnenklimaat.De maatregelen in de woningen aan de St. Willibrordusstraatdragen bij aan een beter milieu door vermindering van de CO2-uitstoot. De voordelen voor de bewoners zijn extra comfort en lagereenergiekosten.CO-CREATIE IN OVERTOOMSE VELDTegelijk met de eerste plannen voor het realiseren van energiezuinigegebouwen, worden op dit moment ook de eerste stappen gezetop het terrein van de klimaatneutrale gebiedsontwikkeling.Woningcorporatie Eigen Haard, ontwikkelaar en bouwer ERAContour, Architectenbureau KOW en amoveerder Oranje hebbende krachten gebundeld in Co-Green, een project met hoge ambitieswaarin de samenwerkende partijen afspraken hebben gemaakt omkostenneutraal en klimaatneutraal te slopen, te ontwikkelen en tebouwen. Hiervoor is intensieve samenwerking in een vroeg stadiumessentieel.Co-Green gaat het Middengebied Zuid in de Overtoomse Veldklimaatneutraal vernieuwen. 352 naoorlogse sociale huurwoningenen 8 bedrijfsruimten worden klimaatneutraal gesloopt. Hiervoor in deplaats komen 460 nieuwe klimaatneutrale woningen en kleinschaligebedrijfsruimten, waarvan 30% sociale huur, 20% vrije sector huur en50% koop. Alle energie voor verwarmen, koelen, tapwater en al hetgebouwgerelateerde elektragebruik wordt bespaard dan wel duurzaamopgewekt op de locatie, zonder gebruik te maken van fossielebrandstoffen. Ook is het de bedoeling om 90% van het recyclebaresloopmateriaal hoogwaardig te hergebruiken of te recyclen.Co-Green stapt af van het traditionele bouwproces en de partijengaan op een vernieuwende wijze met elkaar samenwerken. Al voor desloop gaan de amoveerder en de architect aan tafel om te kijken welkematerialen te hergebruiken zijn. Met stadsdeel Nieuw-West wordenprocessen en het vergunningstraject afgestemd en het stadsdeel gaataan de slag met een klimaatneutrale realisatie van de openbare ruimte.Hierbij zijn intensieve kennisdeling, een co?peratieve werkstructuuren het gezamenlijk dragen van risico`s leidend. Door optimalesamenwerking kunnen de gebruikelijke faalkosten wordenteruggebracht om daarmee de klimaatneutrale maatregelen en anderekwaliteiten te bekostigen. Uiteindelijk zorgen alle maatregelen vooreen lagere energierekening voor huurders en kopers.Het is de bedoeling dat Co-Green een repeteerbaar concept wordt datook op andere locaties kan worden ingezet.HOUTHAVENDe Houthaven is op dit moment het meest ambitieuze concreteplan voor klimaatneutrale gebiedsontwikkeling. Het gebied tussende Spaarndammerbuurt en het IJ wordt in de komende tien jaargetransformeerd van een bedrijventerrein/havengebied naar eenbijzondere woonbuurt op zeven eilanden in het IJ en een afschermendewoonbebouwing tussen de woonbuurt en het aangrenzendehavengebied. De gemeente wil een duurzaam woon-, werk- enleefklimaat cre?ren, waarbij de bestaande en de nieuwe buurt als ??ngeheel gaan functioneren. Maximaal worden er 2.250 woningen en60.000 m2aan niet-woonfuncties gerealiseerd. In 2013 start het eersteklimaatneutrale project Blok 0 met ruim 300 woningen.De basis voor de energiebesparing is een duurzame en zeer goedisolerende woningschil (Rc-waarde 5 tot 7) in combinatie metlaagtemperatuur vloerverwarming waarmee de woningen in de zomerook gekoeld kunnen worden. Hierdoor bieden de woningen meercomfort, een gezonder binnenklimaat en - door het ontbreken vanradiatoren - meer indelingsvrijheid.De duurzame warmte komt van het Afval Energie Bedrijf Amsterdamen de koude wordt gehaald uit een lokale duurzame koudebron met`hoog temperatuur koeling', hetgeen beter aansluit bij natuurlijkebronnen als koudeopslag en een factor tien minder energie verbruiktdan traditionele koeling of ventilatoren. De koudebronnen in de bodemworden geregenereerd met oppervlaktewater.De resterende energievraag wordt opgewekt met acht tot tienzonnepanelen (circa 1800 WattPiek) per woning. Deze beslaan circa 40procent van het dakoppervlak, waardoor voldoende ruimte overblijft omhet daklandschap vorm te geven en de zonnepanelen goed te integrerenin het ontwerp. Bovendien worden led-verlichting en hotfill toegepast:een apparaat dat wasmachine en vaatwasser voorziet van warm water.De woningen bieden een extreem laag energieverbruik, wat leidt totforse besparingen op de energielasten.14OPENBARE RUIMTEBij de inrichting van de openbare ruimte worden duurzame materialenals FSC-hout gebruikt. Het energieverbruik van de openbareverlichting wordt gehalveerd, o.a. door toepassing van een statischdimsysteem. Voor de opwekking van duurzame energie komen er viermiddelgrote windwokkels, die samen alle voor de openbare ruimte(verlichting, gemalen) benodigde energie leveren (in totaal circa200.000 Kilowatt/uur).Het rijk heeft Project Houthaven aangewezen als een van de twaalfExcellente gebieden innovatie energiebesparing nieuwbouw. Naasterkenning als een van de eerste projecten in Nederland waar op groteschaal toekomstgerichte klimaatambities worden gerealiseerd,betekent dit ook dat de projectorganisatie wordt ondersteund en datontwikkelde kennis landelijk beschikbaar komt. Bovendien wordt viaeen algemene maatregel van bestuur een scherpere energieprestatie vande gebouwen vereist (EPC = 0,4 en bij start bouw vanaf 2015 EPC = 0,3).De Europese Commissie heeft in het kader van het researchprogrammaNext Zero Energy Buildings de Houthaven als ??n van slechts viersamenwerkingsprojecten in geheel Europa een subsidie toegekendvan ruim 1,9 miljoen euro voor haar pioniersrol in het ontwikkelenvan zeer energiezuinige nieuwbouw. Deze toekenning maakt deel uitvan een subsidie van bijna 5 miljoen die met internationale partners(o.a. Lyon) is aangevraagd. Verder geeft de gemeente Amsterdameen bijdrage in de meerkosten van klimaatneutrale woningen via desubsidieregeling Basiskwaliteit woningbouw marktsector Amsterdam 2011.De gemeente werkt samen met marktpartijen, initiatiefnemers ennetbeheerder Liander om de ambitie klimaatneutraal in de Houthavenconcreet gestalte te geven. In de `bouwenvelopovereenkomsten',die het stadsdeel afsluit met de afzonderlijke ontwikkelaars, zijnde afspraken vastgelegd over onder meer de grondprijs, het tebouwen programma en de concrete invulling van de klimaatneutraleduurzaamheidsambitie. Ontwikkelaars en gemeente zijn nu in touwom de verkoop van Blok 0 zo snel mogelijk op te starten. Bewonerskrijgen grote mate van keuzevrijheid in de vormgeving van dewoningen. Tevens wordt ruimte geboden aan zelfbouwcollectieven.KLAAR VOOR DE SCHAALSPRONGOp dit moment hebben alleen nog enkele pioniers klimaatneutrale c.q.zeer energiezuinige woningen gerealiseerd. De tijd is echter rijp voorklimaatneutraal bouwen. De stijgende energieprijzen en de dalendemeerkosten door de steeds bredere toepassing van energiezuinigemethoden en de snelle ontwikkeling van nieuwe producten leidenertoe dat klimaatneutraal ? en op termijn zelfs energieleverend ?bouwen steeds aantrekkelijker wordt.Ook de geesten beginnen te rijpen. Zoals de zelfbouwinitiatieventonen, dringt bij het publiek steeds meer het besef door dat je een diefbent van je eigen portemonnee als je niet op het energiegebruik let.De Nationale Hypotheek Garantie adviseert hypotheekverstrekkersom 6.500,- extra hypotheek te verlenen aan huishoudens met zeerlage energielasten en onderzoeken wijzen uit dat veel mensen op ditmoment bereid zijn een dergelijk bedrag extra te betalen voor zeerenergiezuinige woningen.Door unaniem de ambitie uit te spreken om klimaatneutraal tegaan bouwen en het beleid daarop af te stemmen, onder meer doorduurzaamheid op te nemen in de selectie van marktpartijen bijTIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 6 DECEMBER 2011ACHTERGRONDDeHouthaven,hetgebiedtussendeSpaarndammerbuurtenhetIJ,wordtindekomendetienjaargetrans-formeerdvaneenbedrijventerrein/havengebiednaareenbijzonderewoonbuurtopzeveneilandeninhetIJeneenafschermendewoonbebouwingtussendewoonbuurtenhetaangrenzendehavengebied.15TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 6 DECEMBER 2011ACHTERGRONDgronduitgifte en door een subsidie in te stellen voor klimaatneutralewoningen, heeft de gemeente Amsterdam een duidelijk signaalafgegeven. Blijkens de vele initiatieven wordt dat signaal zelfs in dezemoeilijke tijden opgepikt door zelfbouwers, corporaties en particuliereontwikkelaars. Iedereen is ervan overtuigd dat energiezuinig bouwende toekomst is. De gemeente houdt dan ook volledig vast aan deintentie van de in 2008 geformuleerde ambities, ook al zal bij eenvoortdurende stagnatie op de woningmarkt het gewenste tempomogelijk niet altijd haalbaar blijken. De rol van de gemeente isvooral het initi?ren van klimaatneutraal bouwen, het stimuleren vanopdrachtgevers (onder meer met de subsidie voor de Amsterdamseklimaatwoning) en het opruimen van obstakels in de regelgeving.Voorts wil de gemeente nadere afspraken maken met de rijksoverheid(onder andere in het kader van Green Deal) die het Amsterdam betermogelijk maken om in Nederland een voortrekkersrol te vervullen,bijvoorbeeld door als experimenteergemeente vooruit te lopen op deaanscherping van de wettelijk vereiste energieprestatie van woningen.De verwachting is dat in 2012 een aantal klimaatneutrale projectenwordt gestart ? ondermeer in de Buiksloterham en in De Pijp ? endat ook zelfbouwers een belangrijke bijdrage gaan leveren aan hetrealiseren van klimaatneutrale woningen. Vervolgens zal in 2013worden begonnen met het eerste echt grote klimaatneutrale projectBlok 0 in de Houthaven.Deze projecten moeten een doorbraak bewerkstelligen in hetenergetisch bouwen en in de praktijk aantonen dat klimaatneutraalmogelijk en (meer dan) rendabel is. Daarmee wordt de basis gelegdom ? op het moment dat de bouw aantrekt ? op grote schaalklimaatneutrale projecten te realiseren.Door klimaatneutraal te bouwen levert de bouwsector niet alleen eenbelangrijke bijdrage aan de doelstellingen van de overheid om de CO2-uitstoot te beperken, maar wordt Nederland en de woonconsumentook minder afhankelijk van de grote energieleveranciers. En bovendienkan het fors terugdringen van de energievraag ook bijdragen aan hetop peil houden van het vrij besteedbaar inkomen van huishoudens endaarmee aan het herstel van de Nederlandse economie.Met tekstbijdragen van Pieter Weijnen, Dimitri Frenken, Xander Bueno deMesquita, Jurgen van de Laarschot, Kiki van der Veen, Cees Groot en RobSchouten.Taskforce Klimaatneutraal Bouwen gemeente Amsterdam:www.amsterdam.nl/klimaatneutraalbouwenTeam Zelfbouw gemeente Amsterdam: www.amsterdam.nl/zelfbouwPieter Weijnen / Upfrnt: www.upfrnt.comProjectbureau Noordwaarts: www.noordwaarts.nlWoningstichting Eigen Haard: www.eigenhaard.nlMulderblauw Architecten: www.mulderblauw.nlArchitectenbureau Paul de Ruiter: www.paulderuiter.nlProjectbureau Houthaven: www.spaarndammerhout.nl