38TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2013ACHTERGRONDGouden kranen en zilveren lantarenpalen. Is dat wat huurders willen als je ze aan het woord laatover wijkvernieuwing? En hoe pak je anno 2012 het thema leefbaarheid aan, in een buurt die opkantelen lijkt te staan? In de Eindhovense buurt Drents Dorp Oost koos corporatie Woonbedrijf vooreen andere aanpak met experimentele instrumenten, zoals Angels en bijeenkomsten ? laTupperware. Maar vooral s?men met bewoners; zij wonen er per slot van rekening.BEWONERS AAN ZET BIJVERNIEUWING VAN HUNWIJKDewijkvernieuwingisvooralsamenmetbewonersopgepakt.39TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2013ACHTERGRONDDOOR ANNEMOON GEURTS, VORMGEVER CONCEPT DRENTS DORP ANGELSEN COMMUNICATIEMet open vizier de buurt in. Eerst aan bewoners vragenwat zij willen voor hun woning, buurt en met elkaar.Vervolgens samenwerken aan de planvorming en pasals laatste voor goedkeuring richting directie engemeenteraad. Niet denken dat men op sociaal gebiedecht niks met elkaar wil, of voor de fysieke verbeteringen juist te veel.Maar vragen, doorvragen en naar aanleiding van de opgehaalde wensenhandelen.Het lijkt zo gewoon; samen met en vanuit de bewoner denken en wer-ken. Toch bleek dit voor alle partijen een bijzondere nieuwe werkwijze.Met ??n projectleider namens de gemeente en de corporatie ontstondeen opwaartse spiraal die meerdere nieuwe instrumenten en resultatenopleverde. Maatwerk met verassende ?n herkenbare antwoorden. En eenbuurt waar de sociale samenhang in een jaar tijd opvallend sterk verbe-terde. Heel bijzonder, heel gewoon.BEWONER EN SOCIALE OPGAVE CENTRAALDrents Dorp Oost is een voormalig Philips arbeidersbuurtje inEindhoven. Zowel de 400 woningen als de openbare ruimte waren toeaan groot onderhoud. Van sociale samenhang was niet of nauwelijkssprake. Het was nog n?t geen achterstandsbuurt. "Een standaard reno-vatieproces met klankbordgroepen, krantjes en inspraakavonden zoukansen laten liggen," zegt Angelique Bellemakers, districtsmanagerStrijp bij Woonbedrijf. "Daar waren we het samen met de gemeenteEindhoven al na een summiere analyse over eens. Drents Dorp Oostscoorde sociaal gezien van alle Eindhovense Integrale Wijkvernieuw-ingsgebieden het zwakst. Daarom hebben we de sociale opgave centraalgesteld."Daarnaast wil Woonbedrijf als klantgestuurde organisatie ??rst naarhaar huurders luisteren en pas daarna besluiten nemen. Bellemakers:"Niet eerst alles top-down bedenken en met een directiebesluit onder dearm de buurt in trekken, maar erop vertrouwen dat bewoners zelf hetallerbeste beste weten wat zij willen voor hun woning, buurt en metelkaar. Bewoners waren aan zet. Niet de instituties.""En bewoners ervaren het achterpad en de straat helemaal niet als tweeverschillende partijen, ook al is dat formeel gezien wel zo. Daarom wil-den we ??n aanspreekpunt voor zowel onze huurders als de instanties enzowel op gebied van sociale samenhang als de woningen en de openbareruimte. Aan de projectleider vervolgens de taak om achter de vragen enwensen van bewoners te komen, de informatie te ordenen en acties uitte zetten binnen de verschillende organisaties." Ook binnen de gemeen-te werd ??n interne projectleider aangesteld, die alles wat de gemeenteaanging binnen het ambtenarenapparaat uitzette en afhandelde.E?N PROJECTLEIDER VOOR LEEFBAARHEID, WONINGEN EN OPENBARERUIMTEWoonbedrijf schakelde 12N Stedenbouw in voor projectleiding en deuitwerking van de visie in een sociaal ruimtelijk plan, naast het eigenteam, de ambtenaren van de gemeente Eindhoven. "Omdat we het altijdal zo doen," zegt Fulco Treffers, 12N Stedebouw: "Is een antwoord dat ikniet wil horen. Een bepaalde manier van werken komt mijns inziensvaker voort uit gewoonte dan uit noodzaak. Door steeds de vraag achterde vraag te blijven stellen en bovendien het vertrouwen te krijgen om teexperimenteren ontstond een inspirerende wisselwerking. Een opwaart-se spiraal die meerdere nieuwe instrumenten opleverde zoals de DrentsDorp Angels en bijeenkomsten ? la Tupperware. Bedacht vanuit het doelde bewoners gestructureerd te activeren en hen echt zelf te laten bepa-len, niet alleen vanuit de wil te experimenteren."DRENTS DORP ANGELS ALS COMMUNICATIE- EN PARTICIPATIEKAPSTOKOok voor de communicatie met bewoners koos Woonbedrijf een externbureau. De afgelopen jaren was er vanuit de verhuurder minimale com-municatie met de huurders in Drents Dorp Oost. Ontwerpbureau Moon/en/co scherpte de vraag aan en ontwikkelde het concept Drents DorpAngels, als communicatie- en participatiekapstok. Uitgangspunt was deidentiteit van zowel de buurt als de organisatie en het feit dat professio-nals uit de creatieve industrie als geen ander in staat blijken om te prik-kelen, om fysieke, sociale en economische aspecten te verbinden en eencommunity in beweging te brengen.Men neme een theatermaker/fotograaf, illustrator/schrijver en eendesigner en noeme hen de Drents Dorp Angels. Drie enthousiaste vlottemeiden, ieder met een eigen rol. Creatieve spinnen in het web, zonderhuurder/verhuurder relatie, los van de instituties. De Angels werken inen vanuit het Drents Dorp Hoofdkwartier, een locatie bij de entree vande wijk. Op korte termijn begeleiden zij het wijkvernieuwingstraject, oplange termijn versterken zij de community. De Angels organiseren acti-viteiten, verzamelen verhalen en jagen ontmoeting aan. Ze prikkelen,inspireren en dagen uit om op een andere manier te kijken en met elkaarom te gaan. Dichtbij en altijd in de buurt. Nuttig ?n leuk. En vooralsamen met bewoners.Wat wilt u? Voor uw woning, de buurt en met elkaar? Zo startten deDrents Dorp Angels, drie enthousiaste meiden uit de creatieve indus-trie, in september 2011 het wijkvernieuwingstraject. Met kennismakenen vertrouwen en informatie winnen, bij de overwegend cynische enwantrouwende bewoners. Gewoon, door overal aan te bellen en zichvoor te stellen. Iedereen in Drents Dorp Oost kreeg drie kaartjes om zijnof haar vragen en wensen kenbaar te maken, als eerste aanzet om dewijkvernieuwing mee te bepalen. De kennismakingsactie werd onder-steund met een hoofdkwartier, formele en informele communicatie,zoals vrolijke graffiti-afbeeldingen van de Angels op zichtlocaties in debuurt.BEWONERSAVONDEN ? LA TUPPERWARENa de aanbelactie kwamen boven verwachting veel kaartjes terug, welmeer dan 150 stuks. Ook de daaropvolgende bewonersavonden werdenbovengemiddeld goed bezocht, op de 32 bewonersavonden waren intotaal 480 huurders aanwezig. Deze waren ? la Tupperware per wonin-genblok bij iemand thuis, vanuit de gedachte dat men over het alge-meen het meeste opheeft met directe buren en de eigen straat. "Brenguw buren mee, stond op de uitnodiging, dan zorgen wij voor koffie,thee en iets lekkers," zegt Treffers, "Buiten dat het voor bewoners prak-tisch was om tijdens de gesprekken direct de indeling en staat van dewoningen te ervaren, leerden directe buren elkaar zo (beter) kennen,waarmee de sociale samenhang van binnenuit werd versterkt.Participatie via het olievlekprincipe."Tijdens de eerste ronde in oktober 2011 werden vragen en wensen opge-haald over het opknappen en aanpassen van de woningen, de openbareruimte en het samenleven in een buurt. Ook waren er vragen over het pro-ces, zoals over het tempo en de communicatie. Tijdens de tweede rondebewonersavonden in november werden de vragen en wensen verdiept,40TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2013ACHTERGRONDgetoetst en een aantal eerste keuzes ingeleid. Tussendoor werden bewo-ners op de hoogte gehouden via formele verslagen en werd een aantalhoofdthema's via blokoverschrijdende werkgroepen uitgewerkt. Infebruari 2012, tijdens de derde ronde, werden de voorlopige hoofdlijnengepresenteerd. Per ronde waren er 12 bijeenkomsten, verdeeld over zesavonden.GOUDEN KRANEN EN ZILVEREN LANTARENPALEN?De ? la Tupperware aanpak leverde naast overvolle huiskamers in kortetijd zeer veel informatie op. Treffers: "In jevrije tijd vergaderen staat veel mensen tegen.Met een strenge bewaking van de agenda luk-te het om in slechts een uur zeer veel tebespreken. Iedereen kwam aan het woord,niet alleen de mensen met een grote mond.Bewoners vertelden bijvoorbeeld om beurtenwat er mis was met het comfort van hunwoning. Door dat mij te vertellen, het vanelkaar te horen en daar direct op te kunnenreageren ontstonden bijna als vanzelf de temaken keuzes met bijbehorende prioritering.Eventuele dure voorstellen, zoals het vervan-gen van aluminium door houten kozijnen,werden als zijnde zonde van het geld doorandere bewoners weersproken. Men vroegniet om gouden kranen, zoals corporatieme-dewerkers vaak vrezen, maar om herkenbareen re?le verbeteringen van het wooncomfort met behoud van lage vastelasten. Gewoon goed, dat vinden deze bewoners goed genoeg.""Overigens bleken de collectieve ? la tupperware bijeenkomsten nietvoor alle thema's even geschikt. Bewoners waren terughoudend overoverlast en andere gevoelige onderwerpen. Individuele en ? soms gear-rangeerde ? spontane gesprekken bleven daarvoor meer ge?igend,"aldus Treffers. "Daar is dus ook behoorlijk wat tijd in ge?nvesteerd."Tijdens de presentatie van de hoofdlij-nen, tijdens de derde ronde, bleek dathet vertrouwen dat we in bewonersstelden ook werd gehonoreerd. Hetconcept sociaal ruimtelijk plan werddan ook door bewoners omarmd. "Deconclusie was dat bewoners zich overhet algemeen in de feitelijk zelf aange-dragen keuzes konden vinden, en datmen wel begreep waarom een anderekeuze was gemaakt, ook al had dieindividueel niet de voorkeur," zegtBellemakers. "Daar waren we bijzonderblij mee. Natuurlijk is het resultaatmede afhankelijk van de kwaliteit vande projectleider die als snel schakelen-de gespreksleider richting kon geven,maar als de sturing er te dik bovenopBEWONERS AANHET WOORD"Ze moeten alles maken watkapot is.""Open keuken, vocht en tochtweg, grotere badkamer, nieuwekozijnen en de vliering isoleren.""Zet hier eerst maar eens eenpolitiepost neer."Bewonersavondenwerdenbijiemandthuisgehoudenenwerdenmededaardoorbovengemiddeldgoedbezocht.41TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2013ACHTERGRONDhad gelegen, dan was de bal vanzelf weerteruggekaatst.""Wat ons verraste was dat slechts eenenkeling nieuwbouw wilde. Voor zowelde gemeente als de corporaties lag hetvoor de hand om mee te gaan met de ste-delijke ontwikkelingen van het hippenaastgelegen Strijp S, T en R. Ook vanuiteconomische overwegingen. Als klantge-stuurde organisatie laten we hier dus ziendat we echt werken vanuit de wensen vanonze huurders. We voegen daad bij woorddoor te kiezen voor het redelijkerwijsopknappen van de woningen en de open-bare ruimte omdat bewoners dat zelf wil-len. Gewoon, aanpassen aan de eisen vandeze tijd is bijzonder genoeg."CULTUUR ALS VERBINDENDE FACTOROndertussen organiseren de Angels verschillende activiteiten voor ver-schillende doelgroepen, aanhakend op wat er speelt in de buurt. De eer-ste activiteiten waren laagdrempelig, denk aan een rondleiding in eengebouw even verderop dat normaal gesproken niet voor publiek toegan-kelijk is. "Bewoners kiezen zelf of en hoe ze meedoen. Een groep die wilkijken zonder de handen uit de mouwen te steken komt nou eenmaal opandere activiteiten af dan expressieve bewoners. Door daarin balans tebrengen en steeds verder te enthousiasmeren bestaat de kans dat bewo-ners uit hun eigen comfortzone treden en ook die buren ontmoeten dieze normaal gezien zouden ontwijken," zegt Drents Dorp Angel WikkePeters, die inmiddels zelf in het buurtje woont.Bellemakers: "Mooi voorbeeld van de verbinding tussen cultuur en wijk-vernieuwing is het aspergediner onder het Strijps Bultje, een plek dieveel bewoners als onveilig ervaren. Een avond lang was deze unheimi-sche plek getransformeerd tot een gezellig decor. Tijdens het eten ont-stonden gesprekken over de nadelen van de huidige inrichting, de kan-sen van deze plek, de verlichting en de kwaliteit van de openbare ruim-te." Ander voorbeeld is het eigen DrentsDorpDesign-label, een ambach-telijke lijn met hedendaagse producten, die bewoners tijdens de DutchDesign Week in oktober lanceerden. Pronkstuk was ongetwijfeld deDrents Dorp Tattoo tafel, die door meerdere bewoners ? met en zondereigen plakplaatje - werd volgetekend. Buurtbewoner Andr? Bernardino:`Ik vind dat de Tattoo Tafel iets vertelt over onze buurt, over de mensendie hier wonen. Ze laten niet alleen een plaatje, maar ook een herinne-ring achter op de tafel. Terwijl we samen de tattoeages op de tafel teken-den, vertelde iedereen zijn eigen verhaal daarbij. Hele emotionele verha-len, dierbare herinneringen. Ik vind het geweldig iets te kunnen beteke-nen voor onze buurt. Zelf ben ik in het verleden geen heilige geweest,maar nu kan ik op een positieve manier bijdragen aan mijn omgevingen tegelijkertijd aan mijn eigen toekomst bouwen."KANSEN IN PLAATS VAN PROBLEMENHet resultaat van de Angelactiviteiten? Het werkt verassend goed. Inminder dan een jaar tijd werd meer dan 85% van de bewoners bereikt,met onder de kinderen een score van maar liefst 100%. Meer dan 200bewoners namen deel aan Angelactiviteiten, waarvan 80% regelmatig.Bellemakers: "In een buurt waar huurders de afgelopen jaren lastig uithun huizen kwamen, verzinnen zij nu zelf activiteiten, zoals een spelle-tjesavond of sollicitatieclub. Veel meer mensen kennen elkaar bij naam,ook zij die elkaar voorheen bewust of onbe-wust niet opzochten. Op een pleintje waarregelmatig ramen werden ingegooid poffenbewoners nu samen kastanjes. Die groterebetrokkenheid, de transformatie van over-lastplekken in eventlocaties ?n de positievereacties bewijzen dat het werkt. Bewonersworden door de Angels aangesproken opwensen, idee?n, en passies, ze worden daad-werkelijk geraakt. Terwijl iedereen weet datze betaald worden door Woonbedrijf zien debewoners ze toch vooral als mensen van deinmiddels veel fijnere buurt."Bellemakers: "Overigens zijn hardnekkigeproblemen als drugsoverlast, woonfraudeen kleine criminaliteit met de andere aan-pak en de komst van de Angels en ??n pro-jectleider namens de samenwerkendeinstanties niet opgelost. Dat is ook niet huntaak. Maar de nadruk ligt nu op kansen, in plaats van op problemen.Woonbedrijf was al goed in bewonersparticipatie, maar nu is onze rolduidelijker. Daardoor kunnen wij ons concentreren op onze taken alsverhuurder en makkelijker overlast aanpakken en handhaven. Buitendat ons team er ook plezier aan beleeft en ge?nspireerd raakt."VERANDERENDE ROLLENTijdens het hele proces stond ? en staat het belang, maar zeker ook hetgemak van de bewoners voorop. In alle fases is eerst met bewonersgepraat en pas daarna met beslissers bij Woonbedrijf en de gemeente.Bellemakers: "Ppas na de presentatie van de voorlopige hoofdlijnen aande bewoners startte het besluitvormingsproces, zowel bij de gemeenteEindhoven als binnen Woonbedrijf. Uiteraard is er voorafgaand aan hetdefinitieve besluit wel een haalbaarheidsanalyse uitgevoerd, de vast-goed- en bedrijfswaarde moeten ook kloppen."Treffers: "Deze andere rol paste beide partijen wonderwel goed, al hadde nieuwe aanpak ook gevolgen voor interne processen en de onderlingesamenwerking. Bewoners moesten overigens wel wennen aan hun ande-re rol. Niet iedereen geloofde dat er op voorhand nog geen afgebakendeplannen waren. Soms sta ik er helemaal niet bij stil dat deze aanpakeigenlijk helemaal niet gangbaar is. Het lijkt allemaal zo logisch ombewoners te vragen wat zij willen. Nu is het zaak hen te laten beleven datwe de gemaakte afspraken ook nakomen. Dat de wijkvernieuwing echtdoor bewoners is bepaald."Het project startte in 2011 en duurt in totaal in ieder geval twee jaar.Begin 2013 begint de aannemer met de fysieke verbeteringen aan dewoningen en de openbare ruimte. De bewoners blijven net zoalsWoonbedrijf en de gemeente intensief betrokken bij het proces. DeDrents Dorp Angels werken de komende tijd aan het bestendigen vanvertrouwen, het intensiveren van de verbindingen, het vergroten vantrots en het verkleinen van eenzaamheid. Naar verwachting zullen zij debewoners na twee jaar nog incidenteel met projecten ondersteunen. Viazichtbare resultaten en het verbeteren van het zelf organiserend vermo-gen worden actieve bewoners vastgehouden en uitgedaagd steeds meerverantwoordelijkheden over te nemen. Bellemakers: "Gezien de krachten de vrijwillige inzet van de bewoners tot nu toe hebben we alle ver-trouwen in de haalbaarheid."BEWONERS AANHET WOORD"Nu we samen een decorgeschilderd hebben, durf ik mijnbuurvrouw eindelijk op de koffiete vragen.""Ik vind het fijn om te helpen,anders heb ik toch niks te doen.""De Angels zijn eigenlijk gewoondrie lekkere wijven. Maar serieus,ze halen mensen wel uit hunisolement."