ECHTEBEWONERSPARTICIPATIEONTBREEKTTussen het recht op adequate huisvesting en de Nederlandse praktijk van het bouwen en wonen gaapteen grote kloof. Een gebrek aan re?le bewonersparticipatie bij ontwerp, ontwikkeling, verbouw en beheervan woning en woonomgeving typeert de praktijk in ons land.DOOR HUGO PRIEMUS, ONDERZOEKSINSTITUUTOTB, TU-DELFTIn brede kringen heerst het besef dathet wonen niet volledig aan de vrijemarkt kan worden overgelaten. Hetwordt steeds meer gewenst geacht datzowel in de huur- als de koopsectorwordt gestreefd naar een marktconformniveau van de prijs van woning en woondien-sten, maar huishoudens die een laag inko-men hebben en een behoorlijke woning nietkunnen betalen, dienen in staat te wordengesteld om zo'n woning te bekostigen, hetzijvia objectsubsidie, hetzij via subjectsubsi-die. Nederland kent de Grondwetstekst diemeldt dat bevordering van voldoende woon-gelegenheid voorwerp van zorg der overheidis (artikel 22 lid 2).Van der Schaar (1991: 21): `Deze instructievorm verwoordt de breed gedragen opvat-ting dat huisvesting van groot belang is voorhet welbevinden en de ontplooiingskansenvan de bewoners en dat goede huisvestingvoor alle lagen der bevolking bijdraagt aanvermindering van maatschappelijke achter-standen. In het bijzonder voor de lagere inko-mensgroepen zijn er zonder ingrijpen van deoverheid onvoldoende betaalbare woningenvan goede kwaliteit beschikbaar'. Juist bijhuishoudens met een laag inkomen wordt devraag naar woonruimte ondersteund om eenbehoorlijk niveau van huisvesting ook voordeze groepen veilig te stellen.Wat in Nederland niet door een ieder wordtbeseft, is dat het grondrecht op het terreinvan het wonen aansluit op het Recht opAdequate Huisvesting dat door de VerenigdeNaties (met name door UN Habitat) is gefor-muleerd (United Nations UN Habitat, 2009).Volgens de Committee on Economic, Socialand Cultural Right van de Verenigde Natiesmoet het recht op adequate huisvesting niette nauw worden ge?nterpreteerd. Het gaatom het recht om ergens te wonen in veilig-heid, vrede en waardigheid.Het recht op adequate huisvesting bevat devolgende vrijheden (UN Habitat, 2009: 3):- Bescherming tegen gedwongen uitzettingen de willekeurige sloop van iemands huis.- Het recht om te worden gevrijwaard vanwillekeurige bemoeienis (`arbitrary interfe-rence') met iemands huis, privacy en gezin.- Het recht om de eigen woonlocatie tekiezen, te bepalen waar men woont en devrijheid van beweging.Het recht op adequate huisvesting omvat devolgende rechten (`entitlements') (UN Habitat,2009: 3):- zekerheid door huurbescherming;- restitutie van woning, grond en eigendom;- gelijke en niet-discriminatoire toegang totadequate huisvesting;- deelname aan woninggerelateerde besluit-vorming op het niveau van de natie en degemeente.Huisvesting moet tenminste aan de volgendeeisen voldoen (UN Habitat, 2009: 4):- security of tenure;- availability of services, materials, facilitiesand infrastructure (b.v. drinkwater, sanitair,energie voor koken, verwarming en ver-lichting, voedselopslag en vuilafvoer);- affordability;- habitability (de woning moet fysieke veilig-heid garanderen, voldoende ruimte biedenen bescherming tegen kou, vocht, hitte,regen, wind en andere bedreigingen van degezondheid);- accessibility (ook voor gehandicapten);- location (niet afgesneden van werk-gelegenheid, gezondheidszorg, scholen,kinderopvang en niet gelegen in vervuildeof gevaarlijke gebieden);TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 2 APRIL 2011ACHTERGROND67TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 2 APRIL 2011ACHTERGRONDVanwegehetbelangdatbewonershechtenaaneengoedewoonsituatieenhetbudgetdatzijeraanbesteden,isparticipatienietzogek(Foto David Rozing / Hollandse Hoogte)8TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 2 APRIL 2011ACHTERGROND- cultural adequacy (de woning moet de uit-drukking van culturele identiteit respec-teren en in aanmerking nemen. Letterlijk:`Housing is not adequate if it does not respectand take into account the expression of cul-tural identity' (UN Habitat, 2009: 4).Het recht op adequate huisvesting hangtnauw samen met het Global Report on HumanSettlements 2007: Enhancing Urban Safety andSecurity, UN-Habitat, Nairobi (2007).Het recht op adequate huisvesting hangtsamen met andere mensenrechten zoals hetrecht op arbeid, gezondheid, sociale zeker-heid, stemrecht, privacy, respectievelijkonderwijs.Het recht op adequate huisvesting is eenmensenrecht, erkend in de internationalemensenrechten als deel van het recht op eenadequate levensstandaard. Een van de eerstereferenties aan zoiets als het recht op adequa-te huisvesting is te vinden in artikel 25 (1) vande Universele Verklaring van Mensenrechten.Het International Covenant on Economic,Social and Cultural Rights (1966) verwijstnaar `the right of everyone to an adequate stand-ard of living for himself and his family, includingadequate food, clothing and housing, and thecontinuous improvement of living conditions'(art. 11).Inmiddels is het recht op adequate huisves-ting in de Grondwet van vele landen opgeno-men.In UN Habitat (2009: 16-29 worden de impli-caties van het recht op adequate huisvestinguitgewerkt voor met name vrouwen, kinde-ren, bewoners van krottenwijken, daklozen,gehandicapten, migranten en vluchtelingenen asielzoekers, alsmede `indigenous peoples'.Overheden hebben met betrekking tot hetrecht op adequate huisvesting drie onmid-dellijke verplichtingen (UN-Habitat, 2009:33-34):- the obligation to respect: de overheid magop het woongenot van huishoudens geeninbreuk doen;- the obligation to protect: de overheid moethuishoudens beschermen tegen aantastingvan het woongenot;- the obligation to fulfil: de overheid moetzorgen voor wettelijke, bestuurlijke, bud-gettaire en promotionele maatregelen omhet recht op adequate huisvesting te ver-wezenlijken.ACTIEVE BEWONERSPARTICIPATIEHet recht op adequate huisvesting vande Verenigde Naties en de NederlandseGrondwet hebben hun juridische doorwer-king gevonden in een grote hoeveelheidregelgeving: de Europese regelgeving op hetterrein van het milieu en de volksgezond-heid, zoals de normen voor luchtkwaliteit,het Nederlandse Bouwbesluit met normenvoor het bouwen, de financi?le paragrafenvan de Woningwet en de Wet Huurtoeslag,die het wonen voor lage inkomensgroepenbeter betaalbaar moeten maken.Op tenminste ??n punt gaapt er echter nogeen grote kloof tussen het recht op adequatehuisvesting, zoals door de Verenigde Natiesgeformuleerd en de Nederlandse praktijk vanhet bouwen en wonen. Deze praktijk wordtnog steeds gekenmerkt door een gebrek aanre?le bewonersparticipatie bij ontwerp, ont-wikkeling, verbouw en beheer van woning enwoonomgeving.Op een voorraadmarkt kan men de zin vanactieve bewonersparticipatie bij het ontwerpen de ontwikkeling misschien betwisten,omdat daardoor niet automatisch een aan-passing van de woning aan latere bewoners-generaties ontstaat. Toch zijn er meer danvoldoende redenen om zo'n actieve, niet-vrijblijvende participatie van zowel aspirant-kopers als aspirant-huurders te bepleiten.Allereerst vloeit zo'n actieve participatievoort uit het recht op adequate huisves-ting, door de Verenigde Naties verwoord.Ten tweede past zo'n participatie bij hetadagium van klassieke markttheorie?n: elkproductieproces is uiteindelijk gericht op definale consument. Deze stelregel geldt ookvoor de woningmarkt gezien het belang datbewoners hechten aan een goede woonsitu-atie en gezien het veelal hoge deel van hunbudget dat zij besteden aan de woning: huur/rente + aflossing, verwarming, onderhoud,schoonmaken, tuinonderhoud en ?verfraai-ing, etcetera.Het aardige van een actieve participatie vanbewoners in ontwerp en ontwikkeling vaneen woning, bijvoorbeeld via particulierof collectief opdrachtgeverschap, is dat ditarchitecten, adviseurs, ontwikkelaars, bou-wers en formele opdrachtgevers met de neusdrukt op datgene wat bewoners belangrijkvinden en hen dwingt om bewoners te infor-meren over de consequenties van hun initi?lewensen, zoals het niveau van de maande-lijkse woonuitgaven en over de betekenisen achtergrond van bouwvoorschriften,milieunormen, ruimtelijke ordeningsregelsvan gemeente, provincie, rijk en ? steedsvaker ? de Europese Unie.Het loont de moeite om, juist in een klimaatwaarin het streven naar deregulering domi-nant is, systematisch na te gaan hoe de prak-tijk van het Nederlandse bouwen en beheren,alsmede de Nederlandse en Europese regel-geving in overeenstemming kunnen wordengebracht met letter en geest van het rechtop adequate huisvesting van de VerenigdeNaties.LiteratuurSchaar, J. van der, 1991, Volkshuisvesting: een zaakvan beleid, Utrecht (Het Spectrum).UN Habitat, 2007, Global Report on HumanSettlements 2007. Enhancing Urban Safety andSecurity, Nairobi (United Nations).UN Habitat, 2009, The Right to Adequate Housing,Geneva (United Nations).