Het investeren in het welzijn van kinderen verbetert het leefklimaat en de organisatiekracht van de wijk. Maar hoe pak je het aan? Stadsantropologie kan helpen een kindvriendelijke wijk te helpen ontwikkelen.
21TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGRONDHet investeren in het welzijn van kinderen verbetert het leefklimaat en de organisatiekracht van dewijk. Maar hoe pak je het aan? Stadsantropologie kan helpen een kindvriendelijke wijk te helpenontwikkelen.HOE REALISEER JE EENKINDVRIENDELIJKE WIJK?Kinderennemenvaakvasteroutesomvanschoolnaarhuistelopenengevendieeennaamgebaseerdopwatzeonderwegtegenkomen(Foto David Rozing / Hollandse Hoogte)22DOOR ESTER HEIJMAN, ADVISEUR STIPO, JEROEN LAVEN, PARTNER STIPO,MARIJE BRAAKMAN, WIJKCONSULENT HAVENSTEDER, BART KESSELAAR,MANAGER GEBIEDSONTWIKKELING HAVENSTEDER TWITTER @JEROENLAVENKinderen zorgen voor levendigheid op straat en voor sociale contac-ten tussen alles en iedereen. Gezinnen zijn de dragers van de nieuwestedelijkheid'.Larry Beasley, maart 2009Kindvriendelijke wijken zijn in. Menig stadsbestuur vindt diteen belangrijk onderdeel van de wijkaanpak, zo ook inRotterdam en Zaandam. Redenen hiervoor zijn het bevorde-ren van de lichamelijke en geestelijke gezondheid van dekinderen, het stimuleren van sociale contacten en de socialebinding in de wijk en het cre?ren van een aantrekkelijke woonomge-ving. De Erasmusbuurt in het Oude Noorden is ??n van de wijken inRotterdam waar is gewerkt aan een sociaal duurzame wijk waar kinde-ren letterlijk en figuurlijk de ruimte krijgen. De samenwerking tussenbasisschool De Klimop, woningcorporatie Havensteder1, deelgemeenteNoord, instellingen en bewoners levert zichtbaar resultaat op.In Zaandam staat Poelenburg aan de vooravond van een omvangrijk her-structureringstraject. In de wijk is al enige jaren ervaring met projectenwaarin kinderen en professionals samen optrekken. Om expliciet ruimtete geven aan de jeugd in Poelenburg, is het ontwikkelen van een kind-vriendelijke route onderdeel van het herstructureringstraject. AtelierRijksbouwmeester ondersteunde de ambitie van de gemeente en gafStipo2de opdracht om een gereedschapskist te ontwikkelen voor eenkindvriendelijke route.Om een succesvolle kindroute te realiseren is hetonvoldoende om kindvriendelijke elementen teontwerpen en op straat te plaatsenDe aanpak in Rotterdam en Zaandam verschillen van elkaar. In deErasmusbuurt is de aanpak als het ware spontaan gegroeid. InPoelenburg is de werkwijze methodisch van opzet. Wat ze gemeen heb-ben is een strategie voor het sociaal duurzaam verbeteren van de wijk.Deze strategie verhoogt de gebruiks-, belevings- en toekomstwaarde vande leefomgeving door het versterken van interactie tussen en het orga-niserend vermogen van bewoners. Nu de fysieke aanpak in de binnen-stedelijke herstructurering stagneert, vormt de sociaal geori?nteerdewijkaanpak een aanjager van gebiedsontwikkeling.Dit artikel beschrijft een methodiek en strategische toepassing die ge?n-spireerd is op stadsantropologie. Deze helpt de complexiteit van de ont-wikkeling van een kindvriendelijke wijk te doorgronden. Vervolgenskomen praktische inzichten aan bod en afsluitend een aantal geleerdelessen.Bij het investeren in een kindvriendelijke wijk is het van belang om tewerken vanuit zowel de geplande als de geleefde stad. De geplande stadstaat voor het werkveld van professionals als ontwerpers, bestuurders,beleidsmakers en uitvoerders. De geleefde stad gaat over de wereld vankinderen, hun ouders, de scholen en voorzieningen. Hoe ervaren engebruiken partijen uit de geleefde en geplande stad een gebied en hoekan een kindvriendelijke wijk daar op aansluiten? De geplande engeleefde stad zijn immers twee verschillende realiteiten, die een anderetaal spreken en anders tegen een plek aankijken. Uiteindelijk vormen zijwel samen het systeem van de stad, of in dit geval van een kindvriende-lijke wijk. Het inzoomen op deze twee werelden en het versterken van dedynamiek tussen hen, is het vak van de stadsantropoloog.In zowel de wijk Poelenburg in Zaandam als in het Oude Noorden inRotterdam is meer of minder bewust vanuit deze visie gewerkt. Hetlevert een aanpak op die nauw aansluit bij de alledaagse leefwereld vankinderen en andere gebruikers, een professioneel en betrokken processtimuleert ?n ruimtelijke kwaliteit biedt.CASUS ZAANDAMIn Zaandam is de kindvriendelijke route onderdeel van het herstructure-ringsplan Nieuw Poelenburg. De gemeente, corporaties, scholen, mos-kee, bewoners en welzijnsinstellingen zijn bereid te investeren in eenkindvriendelijke wijk.In Poelenburg is gewerkt met het zogenaamde vier sporen traject3. Hetwoord sporen verwijst naar beweging. Een kind beweegt voortdurend,een wijk verandert in de tijd en ook de geplande stad is een dynamischgeheel. De vier sporen aanpak houdt hier rekening mee. Per spoor zijntelkens zowel in de geleefde als de geplande stad verschillende stappendoorlopen om tot een gereedschapskist te komen.1. Sporen zoekenSporen in de geleefde stad vind je door simpelweg de straat op te gaanen je te bewegen tussen en met kinderen, ouders en anderen. De stads-antropoloog die dit project uitvoerde, deed alsof zij woonde inPoelenburg en ging er boodschappen doen, spelen met haar kind en eenpraatje houden met de buurvrouw. Daarnaast hielden de kinderen van-uit school zelf enqu?tes over de kindroute. Zo ontstond er zicht op derituelen, routes, routines en relaties van kinderen in de wijk. Kinderennemen bijvoorbeeld vaak vaste routes en geven die een naam gebaseerdTIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGRONDGeleefde stadwat kinderenbeweegtGeplande stadplannen voor deontwikkelingSporen zoekenonderzoek &draagvlakSporen verdienencoalitie bouwen &productverankeringSporen trekkenateliers &experimentenSporenachterlatenateliers &experimentenGereedschap23TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGRONDop wat ze onderweg tegenkomen. Een jongetje had zo drie alternatievenom van school naar huis te lopen; de dierenroute, de mensenroute en denatuurroute. Al naar gelang zijn stemming, koos hij voor een van dezedrie. Deze inspiratie is letterlijk in het ontwerp van de kindroute opge-nomen. Een ander opvallende observatie was dat kinderen bestaandeelementen onderweg gebruiken voor hun `alledaagse rituelen'.Stoepranden, paaltjes en vuilcontainers worden gebruikt voor zelfbe-dachte spelletjes en bewegingen. Het spelen met gebruik van bestaandeelementen is een van de uitgangspunten geworden in het uiteindelijkeontwerp. Daarnaast zijn veel gebruikte speelplekken aangepakt om als`parels' van de nieuwe kindvriendelijke wijk te dienen.2. Sporen trekkenOm een succesvolle kindroute te realiseren is het onvoldoende om kind-vriendelijke elementen te ontwerpen en op straat te plaatsen. Ook hetsociale aspect is belangrijk: hoe zorg je ervoor dat kinderen, ouders enomwonenden de kindroute (h)erkennen, gaan ?n blijven gebruiken?Door middel van prijsvragen, modeontwerpen en het opnemen van eenfilmpje is gestimuleerd dat kinderen het gevoel krijgen als het wareeigenaar te kunnen zijn van een stuk straat. Stedenbouwers van degemeente, beheerders van de corporatie, bewonersorganisaties en ande-re partijen, zijn in dit proces meegelopen en hebben dit sociale aspectvan toe-eigening meegenomen in de fysieke ontwikkeling van een kind-vriendelijke wijk.3. Sporen achterlatenHet zoeken en trekken van sporen leidt tot enthousiasme en draagvlakbij kinderen, ouders en professionals in de wijk. De verzamelde idee?nleverde een gereedschapkist op vol waardevolle aanbevelingen. Dezehebben geleid tot twee vernieuwde speelplekken en in het najaar volgtde aanleg van een zichtbare kindroute. De idee?n zetten ook andere par-tijen en professionals in beweging om `kindvriendelijke sporen' achterte laten in Poelenburg. De corporaties onderzoeken hoe zij rond hunbezit plekken waar kinderen gebruik van maken beter kunnen verlich-ten. Er zijn verkeersmaatregelen in beeld gebracht en discussies aange-jaagd over de brede school en maatschappelijke instellingen. De scholenen de moskee organiseren activiteiten om de kindroute levend te hou-den. Denk aan het jaarlijks lopen van de kindroute van school naar huisop de eerste schooldag of het benutten van de kindroute op wereldspeel-dag.4. Sporen verdienen.Een kindvriendelijke wijk wordt werkelijkheid als wat onderzocht enontworpen is, ook gerealiseerd en gebruikt wordt. Bij de stap van sporenachterlaten zijn hiervoor de eerste aanzetten gemaakt, maar zowel deprofessionele partijen als de kinderen, ouders en bewoners uit de geleef-de stad moeten gedurende langere tijd een actieve rol blijven spelen. Netzolang totdat de kindroute daadwerkelijk zijn sporen verdiend heeft enniet meer weg te denken is. Om dit te borgen hebben partijen een coali-tie gevormd met een trekker voor de uitwerking van de idee?n. De uit-werking is gekoppeld aan bestaande trajecten als de herstructurering,de onderwijsagenda van de gemeente en initiatieven van bewonersplat-forms en maatschappelijke instellingen. Zo wordt kindvriendelijkheidbewust onderdeel van lopende trajecten. Partijen ontmoeten elkaar peri-odiek om de voortgang te bewaken en successen te vieren.CASUS ROTTERDAMHet Oude Noorden is een Rotterdamse aandachtswijk. Grootschaligefysieke ingrepen om de wijk te verbeteren zijn nauwelijks mogelijk. Ditriep bij corporatie Havensteder de vraag op welke aangrijpingspuntenvoor verbetering er nog meer zijn. Gedacht werd aan het ontwikkelenvan een sociale strategie. Is de corporatie dan vooral een beheerder, eenbelegger of ook een ontwikkelaar? Met het project kindvriendelijke wijkin de Erasmusbuurt, gelegen in het Oude Noorden, startte Havenstedereen zoektocht naar haar rol als gebiedsontwikkelaar.In tegenstelling tot Poelenburg is in de Erasmusbuurt niet gestart meteen methodiek. Er is eerder sprake van een organische groei van losseactiviteiten, die via het aanbrengen van samenhang zijn verankerd inhet netwerk van partijen. Het thema kindvriendelijkheid werkte alskatalysator om bewoners, professionals en partners in de wijk in bewe-ging te krijgen. Terugkijkend valt op dat ook hier het vier sporen trajectvan sporen zoeken, trekken, achterlaten en verdienen is doorlopen.1. Voor en met bewonersDe sociale problematiek in de Erasmusbuurt is aanzienlijk. Dit uit zichin beperkte draagkracht van de bewoners, grote leerachterstanden bijkinderen en gevoelens van onveiligheid bij bewoners. Centraal in dezekinderrijke wijk staat letterlijk en figuurlijk basisschool De Klimop.Ouders, kinderen en professionals komen elkaar hier tegen. De moederdie haar kind naar school brengt, spreekt daar andere ouders of de leer-kracht. De school is een plek voor ontmoeting, maar ook voor ontwikke-ling van individu en wijk. Gedreven professionals van verschillendeorganisaties begrepen welke rol en inzet werd verwacht en vondenelkaar in de uitvoering. Met bewoners, professionals en de kinderen isonderzocht hoe het schoolplein en de directe omgeving veiliger en aan-trekkelijk te maken. De resultaten van dit `sporen zoeken' vormden debouwstenen voor het herinrichten van het schoolplein, de omliggendestraten en binnenterreinen. Zo ontstonden niet alleen contacten tussenbuurtbewoners, maar ook tussen gebruikers van en bouwers aan de hui-dige en toekomstige wijk.2. SamenhangDoel van de aanpak in de Erasmusbuurt is een kindvriendelijke wijkwaar alle betrokkenen de talentontwikkeling van kinderen centraal zet-ten en deze vertalen naar de bijdrage die de verschillende organisatiesdaaraan leveren. De volgende aspecten staan centraal: (1) lokale proble-matiek is leidend, (2) actieve participatie van kinderen, ouders, overigebewoners en instellingen en (3) partijen werken vanuit ??n pedagogi-sche visie. Bewoners en professionals zijn betrokken bij het vormgevenvan een eenduidige pedagogische visie en bijvoorbeeld de hanterenomgangsvormen. De aanpak maakten alle betrokkenen enthousiast ener ontstond al snel vertrouwen in het project. Dit leidde er toe dat hetproject is opgenomen in het stedelijk programma Kindvriendelijke wij-ken4.Uit de evaluatie blijkt dat de samenwerking in de Erasmusbuurt loont5.Er is een duidelijk spoor getrokken met tastbare resultaten als eennieuw ingericht schoolplein, autoluwe straten rond de school, binnen-terreinen met speeltoestellen en schooltuintjes, een kinderkrant, eenmeidenkamer en een door jongeren ontworpen hangplek op een sloop-locatie. De wijkbewoners geven aan dat de veiligheid en de sociale cohe-sie in de wijk is verbeterd, bijvoorbeeld doordat ouders en kinderenelkaar ontmoeten in de schooltuintjes op de binnenterreinen. In dezeomgeving spelen steeds meer kinderen, door toenemend contact rakenbewoners bekend met elkaar. Betrokken bewoners in de wijk staan opom mee te doen en vinden het leuk om deel uit te maken van een grotereontwikkeling.24TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGROND3. Verbreden en verankerenMomenteel ontwerpen de deelnemers aan het project een kindvriende-lijke route die de Erasmusbuurt verbindt met andere buurten in de wijk.Deze autoluwe route is voorzien van materialen en attributen die kinde-ren uitdaagt hun talenten te ontwikkelen. De kindvriendelijke route isspeerpunt in het integrale uitvoeringsprogramma voor de wijkaanpakin het Oude Noorden. Dit programma is opgesteld in opdracht van driewoningcorporaties, de deelgemeente en de gemeente en vormt de basisvan bestuurlijke afspraken tussen partijen voor de komende vier jaar.Hiermee is continu?teit, een belangrijk onderdeel van een duurzameaanpak, gewaarborgd. De contacten tussen de bewoners en corporatiezijn verbeterd. De corporatie heeft een meer sociaal gezicht gekregen enis niet alleen meer de organisatie die woningen verhuurt.Door meerjaren financieringsprogramma's op fysiek en sociaal terreinvan de afzonderlijke partijen te koppelen6wordt de aanpak in het beleidvan deze partijen en daarmee in het stedelijke netwerk geborgd.Hiermee heeft de werkwijze haar sporen verdiend.Het realiseren van een kindvriendelijke wijk is geenproject met een begin en een eind, maar eerdereen proces van samenwerkingNet als in Nieuw Poelenburg is in de Erasmusbuurt de dynamiek tus-sen de geleefde stad en de geplande stad zichtbaar. Het project isgestart vanuit de lokale problematiek. De maatregelen, zoals het her-inrichten van het schoolplein, sluiten aan op de wensen van de men-sen en kinderen die gebruik maken van dit plein. Ook zijn er maatre-gelen die passen binnen de realiteit van de geplande stad. Denk aanhet ontwerpen van de kindroute of het autoluw maken van omliggen-de straten. De eenduidige pedagogische visie bracht samenhang in demaatregelen. Het project ontwikkelt zich meer en meer tot een pro-gramma waarin verschillende projecten samen een doel beogen: eenkindvriendelijke wijk. Ten slotte is ge?nvesteerd in het verankeren vande resultaten in het beleid en werkwijze van de betrokken organisaties.Havensteder heeft met de kindvriendelijke wijkaanpak een socialestrategie ontwikkeld die haar rol als gebiedsontwikkelaar verbreedt enversterkt.LESSENWat kunnen we leren van de cases in Rotterdam en Zaandam? In de eer-ste plaats dat het investeren in een kindvriendelijke wijk een dankbaretaak is. Het investeren in het welzijn van kinderen verbetert het leefkli-maat en de organisatiekracht van de wijk. Er zijn veel partijen die een rolwillen spelen als dit ten goede komt aan kinderen.1. Sociale strategie aanjager van duurzame gebiedsontwikkelingOndanks dat wijkvernieuwing een proces van lange adem is, kunnenbetrokken organisaties al snel resultaten laten zien als het gaat om ver-beteren van kindvriendelijkheid. Betrokken bewoners staan op endoen mee, maar ook normaliter minder betrokken groepen makenzich hard voor de belangen van kinderen. De interactie versterkt hetzelforganiserend vermogen van bewoners. In de Erasmusbuurt hebbenhuurders en kopers een klankbordgroep opgericht die actief is bij deverdere ontwikkeling van de wijk. Nu de fysieke wijkaanpak stagneert,vormt de sociale strategie een `trigger' voor duurzame gebiedsontwik-keling.2. Stadsantropologie vergroot inzicht en samenhangBeide voorbeelden laten zien dat de stadsantropologie, met haar meta-foor van de geleefde versus de geplande stad, een zinvolle benaderingis voor het ontwikkelen van een kindvriendelijke wijk. De antropologi-sche onderzoeksmethodes helpen bij het doorgronden van het alle-ProjectProgrammaNetwerkDeinzetvancultuurzorgtervoordatdewijkaantrekkelijkerwordtendebewonersmeerzelfredzaam.OpdefotoDeWereldvanWittedeWith,eenkunstfestivalindeRotterdamseWittedeWithstraat:kinderenhelpenmeeaanhetmakenvaneenanimatiemetprogrammaboekjes(Foto Mirjam van der Hoek / Hollandse Hoogte)25TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGRONDdaagse leven in een wijk. Het levert inspirerende verhalen en concreteaangrijpingspunten op. Kennis en talenten van bewoners en professio-nals worden uitgewisseld. Het vier sporen traject als bijbehorend pro-cesmodel helpt de ontwikkeling van een kindvriendelijke wijk in eenbreder perspectief te plaatsen en de rol van professionals uit verschil-lende disciplines te duiden. Zodoende is het mogelijk samenhang aante brengen in verschillende maatregelen. De werkwijze helpt ook omaansluiting te krijgen bij het beleid van de betrokken organisaties. Ditis een noodzakelijke voorwaarde voor borging en continu?teit van deaanpak.3. Duurzaam succes vraagt om samenwerkenVoor het realiseren van veilige oversteekplekken, speeltuinen of huis-werkbegeleiding worden meestal projecten opgezet. Echter, voor eenkindvriendelijke wijk is meer nodig. Zowel in Nieuw Poelenburg als inde Erasmusbuurt blijkt dat het realiseren van een kindvriendelijke wijkgeen project is met een begin en een eind, maar eerder een proces vansamenwerking. Een proces dat wel start als project, maar met behulpvan een bindend element zoals een pedagogische visie, een gereed-schapskist of kindroute, zich ontwikkelt tot een programma. Betrokkenpartijen stemmen hun activiteiten in dit programma op elkaar af. Zoontstaat samenhang in de aanpak. Dit vormt de opmaat voor samenwer-king waarbij professionals en bewoners elkaars competenties, eigen-schappen, kennis en expertise combineren om een resultaat te behalen.Als deze aanpak wordt verankerd in de werkwijze en beleid van betrok-ken organisaties ontstaat een krachtig netwerk van `co-makers' uit degeleefde en geplande stad dat borg staat voor een duurzame kindvrien-delijke wijk.Noten1 Per 1 juli 2011 zijn Com?wonen en PWS Rotterdam gefuseerd tot stichtingHavensteder. www.havensteder.nl2 Stipo, team voor stedelijke ontwikkeling. www.stipo.nl3 Dit concept is ontwikkeld door Stipo en ontwerpbureau Buitenom.4 Rotterdam Programma Kindvriendelijke wijken 20085 Rotterdamse inzending 1e prijs Kind- en gezinsvriendelijke initiatief 2011 NetwerkChildfriendly Cities, Unicef, VNG, VWS.6 ISV3 budget voor buitenruimte wordt ingezet voor kindvr
Reacties