Stedebouw &Ruimtelijke OrdeningICT en ROSupplement: 1andag200N^erlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Voikshuisvesting (NIROV)Na diepgaand overleg uitblazen opde top van ons monumentDe John FrostbrugAan de hand van de strategische visie 'Arnhem op weg naar 2015' werkt de gemeente Arnhem hardaan de toekomstplannen van de stad. Met als centrale doelstelling: kwaliteitsverbetering van deleefomgeving voor iedereen. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan! Want in een complexestedelijke omgeving met een diversiteit aan inwoners, is alles nauw met elkaar verbonden. Hierdoorroept iedere actie een reactie op. Maar ambitieus als wij zijn, zien wij geen problemen maar vooraluitdagingen. Kom dus meewerken aan onze ambities en benut alle voordelen die Arnhem je biedt.Want naast een uitdagende baan, met uitstekende secundaire arbeidsvoorwaarden, heb je alles ophet gebied van natuur, cultuur, transport en economie binnen handbereik. Want zeg nu zelf, het istoch prettig om na een intensieve klus even uit te blazen?Heb je interesse in de nevenstaande functie, vraag dan het uitgebreide informatiepakket aan.Dat kan telefonisch, bel; 026-3196246 (op werkdagen van 8.00 tot 21.00 uur en op zaterdag).Kijk voor een uitgebreide functie-omschrijving op w/ww.arnhem.nl/werken/Gemeentelijke vacaturesje schriftelijke sollicitatie dient uiterlijk 8 januari 2001 in ons bezit te zijn.Kom werken in de stad waarje de ruimte krijgtDe gemeente Arnhem vraagt een:? Stedenbouwkundighoofdadviseur v/mDienst Stadsontwikkeling, sector Ruimtelijke ontwikkeling.36 uur per week. Uw salaris bedraagt maximaal/ 127.319,-- bruto per jaar (salarlsschaal 13)GEMEENTEArnhem ^Arnhem, natuurlijk kruispuntStedebouw & RuimtelijkeOrdening,8le jaargang, nummer6,2000UitgeverNiROV, Jaap Moddermodder@nirov.nlt (070) 3 028 430RedactieLuuk BoelensJan BrouwerZef HemelWillem KleynJan KadijkMarice de LangeWouter RehKees de RiiiterWil ZonneveldKernredactieLuuk BoelensZef HemelJan Kadijk (eindredactcur)Wil ZonneveldEindredactieenredactiesecretariaatJan KadijkMichiel SmitJudith GodijnRenate GoedhartNIROVPostbus 308332500 GV Den HaagBezoekadres: Mr. I). Hudig-huis,Mauritskade 23,2514 HD Den Haagt (070) 3 028 484f (070) 3 617 422e nirov@nirov.nlw www.nirov.nlRichtlijnen voor auteursAuteurs van artikelen enboekbesprekingen kunnen op hetredactiesecretariaat 'Richtlijnenvoor auteurs' aanvragen.AdvertentiesWunnink Mediacontactpersoon: Alex PetriKerketuinenweg 182544 CW Den Haagt (070) 309 99 22f (070) 309 99 13Lithografie en vormgevingBert van Houten, Jelle de GruyterGratlsch Atelier WageningcnDrukVeenman drukkers EdePrijzenNIROV-leden ontvangenStedebouw & RuimtelijkeOrdening gratis.NIROV-Iidmaatschap vanaf/152,50. Losse nummers/25,-Lossc nummers entedenadministratieNlRtw, Mw. I. Steenhoff-BoogersAan deze uitgave is de uiterste zorgbesteed; voor onvoUedige/ onjuisteinformatie aanvaarden auteur(s),redactie en uitgever geen aan-sprakelijkheid. Voor verbeteringvan onjuistheden houdt de redactiezich (uiubevolcn.ISSN-1384-6531Stedebouw &Ruimtelijke OrdeningThe ma: ICT en_R14ftlRedactioneel: ICT en Ruimtelijke OrdeningDe begrippen ICT, internet en netwerk wordentegenwoordig veelvuldig gebruikt. Wat is de invloed vanICT op de inrichting van de ruimte?L. BoelensRepresentatie van de werkelijkheidDe computer wordt nog altijd vooral als een instrumentbeschouwd. art+com laat zien dat de computer ook alseen nieuw medium kan worden gebruikt.I. BoelensE-GovernmentICT sciiept voor de overiieid veel nieuwe kansen. Deplanvorming zou veel transparanter en democratischerkunnen worden. Daarvoor moet de overheid alsorganisatie zich wel aanpassen./. Brouwer19 Eenheid in tegendelen?Heeft ICT concentrerende of deconcentrerenderuimtelijke implicaties? Een verkenning van de invloedvan ICT op stedelijke ontwikkelingen.F. van Oort26 Ruimte maken voor een kennislandDoor ICT ontwikkelt Nederland zich steeds meer tot eeninformatiemaatschappij. Hoe moet de ruimtelijkeordening hierop inspringen?F. Nauta34 Tokio: Stad als terminal en terminal als stadDe relatie tussen de virtuele en de reele stad Tokio.V. GrassmuckArtikelen38 Grondbeleid: van monopolievorming naarmarktwerkingNaast gemeenten worden steeds meer particuliereontwikkelingsmaatschappijen actief op de grondmarkt.Hierdoor verandert het publieke monopolie in eenprivaat monopolie.H. Priemus en E. Louw44 Stadscentrum Leidsche RijnOntwerpverkenning voor een voertuigvrije binnenstadvoor Leidsche Rijn.Monolab46 Smart Growth in San Fransisco Bay AreaEen verkenning van verdichting van de bebouwing enfunctiemenging in San Fransisco.D. van der LaanSupplementPlandag 2000Publicaties51 GrootrecensieCity of bits. Space, Place and the Infobahn en E-topia.'Urban life, Jim - but not as we know it' (William J.Mitchell)Z. Hemel54 RecensiesNederland, Netwerkenland (Luuk Boelens)/. ModderDe stad als uitdaging (Yap Hong Seng)T. KreukelsM e d e d e I i n g e n57 NIROV59 IFHPAfbeelding deze omslag:Kroonprins Willem-AIexander kijkt met een speciale bril naar de resultatenvan de berekeningen die een supercomputer van het universitairerekencentrum Sara in Amsterdam heeft uitgevoerd.Foto: ANP, Den Haagnummer6 Stedebouw & Ruimtelijke Ordening 2000 1^'^ '^'^S^"** ^S3*^- J^'[c '? r1V Wy*-^yDurf jij de zaken anders te bekijken?In proces- en projectmanagement draait veel omvernieuwing. Niet alleen van de fysieke omgeving,maar ook van inzichten.Als regisseur ruimtelijke ontwikkeling geef jennultidisciplinair vorm aan de interactie tussenmensen en de diverse vakgebieden. Je bent eeninspirator met een krachtige, eigen visie.DHV biedt ruimte voor persoonlijke ontwikkelingen initiatief. Bij de unit ruimtelijke ordening staanbetrokkenheid bij elkaar en de ontwikkeling vande leefomgeving centraal. Er wordt intensiefsamengewerkt met andere onderdelen van deDHV-groep, onder meer met milieu, infrastructuur,logistiek en verkeer, water, huisvesting envastgoed.wJlkDHV zoekt regisseurs voor ruimtelijke ontwikkelingen7%DOm ^oo? ^^^ ^'iC^41bx^^K.^5^ v^ji^ ^^HHm3en jij de regisseur die we zoeken?3el dan met Paul Janssen of Met van 't Bind,el. 033 468 2790. Zij geven graag een toelichting.Dollicitaties kun je richten aan DHV,)ostbus 1076, 3800 BB Amersfoort of e-mail:)aul.janssen@mi.dhv.nl./oor meer informatie over de vacature en de3HV Groep verwijzen we naar www.dhv.nl.De DHV Groep is een van de grotere Internationaleadvies- en ingenieursbureaus. Behorend tot de toptien in Europa streeft DHV naar eenvooraanstaande positie in het publiek-privatespectrum, zowel op Europees als mondiaal niveau.De markten van DHV zijn: bouw en industrie,ruimtelijke ordening en milieu, transport, water entelecommunicatie. Wereldwijd heeft de groep3.500 medewerkers.^ir Advies- en ingenieursbureau iypTM"""^ HOLLANDZUIDMILIEU, RUIMTE,VERKEER, ZORG, WATER,ECONOMIE, GROEN ENCULTUUR. OP DEZEGEBIEDEN WERKT DEPROVINCIEZUID-HOLLAND VEELSAMEN IN PROJECTENMET RIJK, GEMEENTEN,WATERSCHAPPEN ENMAATSCHAPPELIJKEORGANISATIES.WE MAKEN ONS DAARBIJSTERK VOOR EENGEBIEDSGERICHTEAANPAK VANPROBLEMEN EN WEZORGEN VOORAFSTEMMING ENTOEZICHT.INSPELEN OP EENVERANDERENDZUID-HOLLAND.OP VERANDERINGENVOORUITLOPEN DOORER TIJDIG EN GOEDVORM AAN TE GEVEN.DAT IS WAT DEPROVINCIE VOOR OGENSTAAT.DOOR EVENWICHT NATE STREVEN TUSSENLEEFOMGEVING ENINVESTERINGSKLIMAAT,TUSSEN EIGENINITIATIEF ENOVERHEIDSZORG,TUSSEN STAD EN LAND,TRADITIE ENVERNIEUWING, WERKEN VRIJE TIJD.mNZE PROVINCIE IS RIJK AAN CONTRASTEN. RANDSTAD EN GROENE HART.WESTLAND EN WETLANDS. DUINEN EN DIJKEN. NACHTLEVEN EN ZONDAGSRUST.MAINPORT EN MADURODAM. HIER LIGT DE TAAK VOOR ZUID-HOLLAND:WERKEN AAN DE JUISTE BALANS. DAARVOOR ZOEKEN WIJ EENAllround regionaal planoloogDE ORGANISATIEDe afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling binnende directie Ruimte, Groen en Gemeentenbestaat uit vier bureaus: te weten Wonen,Stedelijke Vernieuwing, Streekplanning enStrategische Visies.Binnen het bureau Strategische Visies is eenkleine eenheid ontwerpers werkzaam op hetterrein van ruimtelijke planning en ontwerp,mede voor het bureau Streekplanning.Op dit moment bestaat deze eenheid uit tweeontwerpers, waarvan een i.v.m. pensioneringhet komende jaar de organisatie gaat verlaten.Wij zijn op zoek naar een allround regionaalplanoloog met ontwerp-ervaring die debinnenkort vrijkomende vacature kaninvuUen.DE TAKENU bent verantwoordelijk voor het ontwerpenvan ruimtelijke structuren op verschillendeschaalniveaus. Het accent ligt op het regionaleen het (inter)gemeentelijke schaalniveau metrelaties naar het bovenregionale schaalniveau(bv. Zuidvleugel Randstad). U ontwikkeltruimtelijke inrichtings- en ontwikkelings-scenario's door middel van ontwerpendonderzoek en het doen van ruimtelijkonderzoek t.b.v. regionale planvorming.Naast deze taken levert u bijdragen aan zowelinterne als externe project- en studiegroepenen u begeleidt uitbesteed werk.In deze functie wordt een hoge mate vanzelfstandigheid gevraagd in het coordinerendeintegrerende werk. Er wordt een groot beroepgedaan op uw creativiteit, flexibiliteit en uwinspirerende manier van werken in alle fasenvan streekplannen en andere ruimtelijkeplanningsproducten.Wij bieden u kortom een functie waarinuw vele talenten aan bod komen, waaronderook het onder hoge druk werken in eend5mamische omgeving.Uw PROFIEL- Academische opleiding, Stedebouwkundeof Landschapsontwerper van TU ofLU- Beleidsgevoelig, flexibel,contactueel vaardig en representatief- Redactionele vaardigheden- Vaardigheid met moderne ontwerp-en presentatietechnieken- Ervaring op het gebied van ruimtelijkonderzoek- Teamwerker- Humor en relativeringsvermogenONS AANBODWij bieden een afwisselende baan metmogelijkheden voor mensen die hun ervaringwillen uitbreiden. Het salaris, uitgaande van3 jaar werkervaring bedraagt minimaalf 5.040,-- bruto per maand bij een 36-urigewerkweek. Op termijn is doorgroei mogelijknaar maximaal f 7.757,- bruto per maand.Daarnaast bieden wij een prima pakketaan secundaire arbeidsvoorwaarden metvele faciliteiten op het gebied van opleiding,variabele werktijden en bedrijfsfitness.De provincie kent een actiefloopbaan- enmobiliteitsbeleid. Aanstelling vindt plaats inalgemene dienst, waarbij u steeds voor eenperiode van 3 tot 5 jaar in een functie wordtgeplaatst.BELANGSTELLING?Meer informatie over deze functie is op tevragen bij het hoofd bureau StrategischeVisies, Frans de Nooij, telefoonnummer070-4416888. Informatie over de provincievindt u op internet; www.pzh.nlSOLLICITERENUw soUicitatiebriefkunt u binnen twee wekenrichten onder vermelding van nummerRGG/2000.039 (op brief en enveloppe) aan deprovincie Zuid-Holland, ter attentie vanmevrouwJ.H.Jagers, Postbus 90602,2509 LP Den Haag.De provincie hanteert het beleid voor eenpositieve doelgroepenbenadering.Acquisitie naar aanleiding van dezeadvertentie wordt niet op prijs gesteld.WERKEN AAN D JUISTE BALANSICT en Ruimtelijke OrdeningEen diffuse relatie'Daar is ie weer... de iCT-neurose, het netwerk idee fixeje en de internet hype.' Zo hoor ik u denken.Want de begrippen 'iCT', 'Netwerk' en 'Internet' worden momenteel te kust en te keur gebruikt. Het isoverai en telkens weer aanwezig. Je kunt tegenwoordig haast geen zich zelf respecterend planologen-,stedebouw- of architectenblad open slaan of een van deze drie begrippen wordt er wel in gebruikt.)e kunt tegenwoordig geen symposium meer volgen, over welk onderwerp dan ook, of er is wel enigeverwijzing naar computernetwerken en informaticatechnologie. Je kunt tegenwoordig nauwelijksmeer een politieke discours volgen, zonder daarbij om de oren geslagen te worden met de vele beloftes(en gevaren natuurlijk) van ICT en het world wide web.Maar vaak gaan deze discussies ook overai en nergens over.De ruimtelijkeordeningsdiscussie lijkt vaak nog gebiolo-geerd door de veronderstelde/oof/oose- of spreidingseffectenvan ICT, onvoldoende erkennend dat zowel spreiding alsconcentratie aan de orde zijn, maar op basis van volstrektandere motieven dan waar we tot voor kort rekening meehidden.' De sociologische discussie lijkt vaak nog gebiolo-geerd door de veronderstelde tweedeling tussen de digi- enanabeten, onvoldoende erkennend dat de maatschappelijketweedelingen langs volstrekt andere lijnen lopen dan hieronderzocht of aan de orde gesteld.- De architectonischediscussie en ontwerppraktijk lijkt vaak nog gebiologeerddoor de nieuwe representatiemogelijkheden die metcomputer- en het world wide web ontstaan, onvoldoendeerkennend dat hier vaak uitsluitend sprake is van de nieuwekleren van de keizer, terwijl de enorme culturele impactvolstrekt wordt genegeerd.'In dit nummer willen we die diffuse relatie tussen ICT enRuimtelijke Ordening dan ook opnieuw aan de orde stellen.Niet om hier het hoogste of laatste woord te spreken. Wantzoals met Frans Nauta verderop in dit nummer te spreken:elke majeure nieuwe ontwikkeling gaat gepaard met veelonzekerheid, ontbrekende gegevens en zaken die statistischniet significant en aldus nauwelijks te achterhalen zijn. Veelblijft dan ook nog giswerk, speculatief onderbouwdargumenteren en handelen in onzekerheid.Maar wat wij hier wel willen benadrukken is dat de relatieICT - Ruimtelijke Ordening veel diffuser en breder is danvaak aan de orde gesteld. Bovendien is hier niet alles chaosen uiteenlopendheid wat de klok slaat, maar kan in diediffuusheid wel degelijk structuur en ordening aangebrachtworden, zodanig dat deze de veelzijdige discussie en hetveelzijdig onderzoek daarover verder kan helpen. Daarbijsluiten wij aan bij het schema dat Paul Drewe daarvoor zo'ntwee jaar geleden ontwikkeld heeft.'* Dat schema willen wijin dit themanummer als leidraad hanteren.Het schema gaat als volgt: Er wordt een onderscheidgemaakt tussen twee werkelijkheidsbereiken (een fysieke eneen virtuele) en daartussen vier verschillende relaties inoplopende mate van complexiteit. De eerste twee zijn daarbijvooral gericht op het ondersteunen en verbeteren van'fysieke processen' met behulp van 'virtuele technieken',terwijl de andere twee vooral op de 'fysieke consequenties'van het zich ontwikkelende 'virtuele werkelijkheidsdomein'wijzen. Dit klinkt abstract en zeer erudiet, maar blijkt bijnader inzicht toch ook zeer verhelderend. Want meerconcreet gaat het hier om:- Relatie A, die vooral is gericht op de representatie van defysieke wereld met hulp van digitale technieken als CadCam, CIS en Virtual Rezlity. Anders dan tekeningen enmaquettes, zou de representatie hiermee multidimensio-neel en ook interactief kunnen worden.- Relatie B, die vooral is gericht op online-planning. Tenopzichte van A gaat deze inzet een stap verder, doorbelanghebbenden en insprekers de mogelijkheid te gevenom via computer- en telecommunicatietechnieken directop plannen te reageren, teneinde deze meer in overeen-stemming te brengen met de wensen van diebelanghebbenden.Luuk BoelensRedactie S&ROVirtueelwerkelijkheidsdomeinnummer 6 Stedebouw & Ruimtelijke Ordening 2000 5- Relatie C, die vooral verwijst naar het effect van decomputer- en telecommunicatietechniek op het ruimtelijkvestigingsgedrag van huishoudens en bedrijven. Eengrotere keuzevrijheid wordt hier mogelijk en daarmeeneemt ook het belang van andere niet-ruimtelijkeargumenten toe.- Relatie D, die de meest speculatieve is en vooral gericht isop de culturele impact van de nieuwe computer- entelematicawereld; kortom de impact van cyberspace oponze mental map. Met name over dit laatste is tot nu toenog zeer weinig bekend, maar zou wel een belangrijkonderwerp voor de stedebouw en architectuur kunnenzijn.Deze vier relaties willen we hiernavolgend afzonderlijk aande orde stelien. De eerste gaat dan over de digitale represen-tatie van de fysieke werkelijkheid. Dit wordt behandeld aande hand van het werk van het Duitse computerdesi^nbureauART-l-COM. Want dit bureau gebruikt de nieuwe computer-techniek niet alleen als een instrument, maar vooral ook alseen nieuw medium. Daarmee wordt een wereld geopendmet opmerkelijke verassende perspectieven, niet alleen voorde representatie, maar ook voor mogelijk nieuwedenkbeelden en concepten in het stedebouwkundig metier.Hetzelfde geldt in feite voor het tweede artikel van JanBrouwer. Deze gaat over relatie B en behandelt daarmee E-Government. Maar ook hier is de centrale boodschap, dat E-Govermnent niet alleen een medezeggenschap mogelijkmaakt die effectiever en zelfs interactiever (en dus beter?!)kan worden. Tevens vraagt het cm een andere inzet entaakopvatting van de overheid. Sleutelwoorden zijn hierkristalUsaties van beslissingen en besluitvormingsconcepten,genereren van nieuwe ideeen en creativiteit en het tot standbrengen van nieuwe, onverwachte consortia en coalities.Beide artikelen roepen daarmee op tot een experimenteleverbreding van de acties en initiatieven die op dezeterreinen plaatsvinden. 'Ruimte maken voor Kennisland'doet dat ook maar dan in een 'omgekeerde' en meer struc-turerende richting. Vier waarnemingen liggen aan dit artikelten grondslag: enorm hoge huurprijzen voor amsterdamsekantoren geen kantoren zijnde, ?iot-spreekuur in eenitaliaans restaurant. Hurray, Cisco is coming toAmsterdaml,Lost Boys worden multinational. Deze waarnemingen - dieniet zouden misstaan als kopregels op de voorpagina's vanprominente dagbladen - leiden tot het beschrijven van drienieuwe structurerende principes van het informaticatijd-perk: kennis, netwerken en massa-maatwerk. HiervoorzuUen heilige huisjes in stedebouwland moeten sneuvelen,zo zegt Frans Nauta, willen stedebouwers op die werkelijk-heid effectiever inspelen. En daarmee gaat dit artikel verderdan die van Frank van Oort. Want hoewel deze ogenschijn-lijk beter analyserend en onderbouwd argumenteert, getuigede ruime literatuurverwijzingen, komt dit artikel toch nietveel verder dan dat ICT naast deconcentrerende ookagglomererende ontwikkelingen heeft. Het artikel bevatechter wel een krachtige oproep richting de Vijfde Nota omhet knellende contourenbeleid te laten varen.Het vierde artikel tenslotte omvat een reeds in 1996geschreven en in vrij Nederlands vertaalde bijdrage vanVolker Grassmuck. Het zijn zijn ervaring en optekeningenvan een buitenstaander van een lang verblijf in Tokio. Aande hand van deze ervaringen voert Grassmuck feitelijk eenbetoog om vooral op zoek te gaan naar technische,architectonische en sociale vormgevingen op de snijvlakkentussen cyberspace en de steden. Juist in dit artikel komt totuiting dat de nieuwe computer- en telematicatechniekenook een eigen cultuur scheppen, waarvan we meer dan totnu toe rekenschap moeten geven, willen we niet voort-durend achter de feiten van de werkelijkheid aanlopen.Want de zakelijke, domotica en leisure wereld is hier al veelverder dan wij met onze stedebouwkundige concepten zijn.En dit zou niet zo alarmerend zijn als uit die 'zakelijke'inzetten niet zo'n eendimensionale, beperkte, afstotende enook besloten sfeer spreekt, als tot nu toe gerealiseerd. Hierligt dan ook een effectieve taak voor stedebouwers enplanologen weggelegd, aldus Grassmuck. Hij eindigt danook met zes kanttekeningen in welke richting we daarbijzouden moeten zoeken.Daarmee geeft dit nummer vier bijdragen die de diffuserelatie tussen ICT en Ruimtelijke ordening in al zijn impacten mogelijke oproepen toont. Het geeft aanleiding totverdieping en verbreding van die relatie. En dat is hardnodig. Want het feit dat wij voor aansprekende bijdragen opzoek moesten gaan ver buiten onze discipline enhandelingsterrein om, doet het ergste vermoeden over destand waarin de Nederlandse ruimtelijke ordening verzeildgeraakt is. ICT krijgt daarin feitelijk geen aandacht; zeker alswe al die banale oppervlakkigheden, deconcentratie enconcentratieoverwegingen, alsmede e-planning encomputerkaarten even buiten beschouwing laten. Eeningrijpende verdiepingsslag is nodig; inhoudelijk en nietfiguratief. En daarmee geeft dit nummer mogelijkaanleiding tot contemplatie en boetedoening zo vlak voorkerst en het uitspreken van goede voornemens tijdens demillenniumwisseling. Wij wensen u een goede cyber-future.Noten1 Zie o.a. de voorbereidende beschietingen van de Vijfde nota R.O.2 Zie o.a. enkele recente publicaties van het Sociaal Cultureel Planbuteauover dit onderwerp.3 Vgl. o.a. Guiliano Zampi e.a.: Virtual Architecture, Londen 19954 zie Drewe, Paul: De wereld van Informatie Communicatie Techniek; in:Nederland Netwerkenland, NAI 2000.Foto links: Benelux Press, Voorburgnummer 6 Stedebouw & Ruimtelijke Ordening 2000 7Representatie van dewerkelijkheid... de wondere wereld van Art+ComComputer en telecommunicatie zijn niet meer weg te denken uit deruimtelijke planning en ontwerppraktijk. Eerst waren de architecten aan debeurt', maar nu moeten ook de stedebouwers en planologen er aan geloven.Het Duitse computer-designbureau ART+COM laat zien waar bet been zoukunnen gaan.Luuk BoelensRedactie SSRONoten1 Vergelijk Lootsma, Bart: Decomputer als camera en pro-jector in: ARCHIS 11-98; pp.8-432 Zie voor de Zuidvleugel, kaart inwording: www.nieuwekaart.nl3 Vergelijk Broesi, Robert e.a.:Digital Dutch; Een pleidooi voorinteractieve cartografie; in S&KO3-2000; pp.21-284 Zie: www.artcom.deOnlangs nog werd de Nieuwste Nieuwe Kaart vanNederland gepresenteerd; een kaart die als het goed isbinnenkort online geraadpleegd moet kunnen worden.^ Inhet kaartennummer van 'Stedebouw & RuimtelijkeOrdening' (nummer 3, 2000) werd door MUST zelfs eenpleidooi gevoerd cm die kaart direct te koppelen aan allesatellieten, die rondom de aardbol cirkelen en deze dagelijkscentimeter voor centimeter afscannen. Hiermee wordt danreal time information mogelijk: Carel Weber die dagelijks -net als het weerbericht - de windrichting, temperatuur, hogeen lage drukgebieden en daarmee de ruimtelijkeinrichtingsverwachting voor morgen voorspelt.-' Het reedsvanaf begin jaren '90 draaiende TerraVision project van hetBerlijnse computerdesign-bureau ART-I-COM komt daar alzeer dicht bij in de buurt.*Maar hoe innovatief en vooruitstrevend dat ook zou mogenzijn, in elk van deze voorzetten wordt de computer entelecommunicatie vooral als een instrument gezien en nietals een medium. De architect, stedebouwkundige enplanoloog verruilen hun teken- en schrijfpen weliswaar voorde muis, maar zij gaan daar nog vaak op precies dezelfdewijze mee om, als voordien op analoge basis. En dat isjammer. Want computer en telecommunicatie openen eenveel ruimere en creatievere wereld, dan tot nu toe vaak voormogelijk wordt gehouden.Om dat duidelijk te maken heeft het genoemde bureauART-HCOM begin jaren '90 het project 'Zerseher' ontwikkeld.Een ingelijste 'flatscreen' toonde hierbij een schilderij vanFrancesco Carotto 'Boy with a childdrawing in his hand'.Verborgen achter het scherm was een eyetracker (camera -l-PC) geinstalleerd. De camera was zo geprogrammeerd dathet voortdurend de bewegingen van de ogen van detoeschouwer volgde. Deze signalen stuurde de cameravervolgens door naar de computer, die samen met eeninfrarode lichtbron op haar beurt de precieze plaatslokaliseerde waar de ogen van de toeschouwer op gerichtwaren, om die plek van het schilderij tenslotte te vervormen.Op die wijze maakte de toeschouwer feitelijk zijn eigenschilderij afhankelijk van de precieze plek en de volgordewaar hij of zij naar keek.Sindsdien heeft ART-I-COM vergelijkbare interactieveprojecten op het gebied van stad en stedelijkheid opgestart.Voorbeelden daarvan zijn onder andere- Het project Virtual Berlin, dat planners, stedebouwkundi-gen, architecten, maar ook andere belanghebbenden, politicien bewoners in staat stelt zelf in de stad te ontwerpen,daarvan de effecten te zien en deze (niet alleen visueel) in teschatten , maar ook op basis van tal van data-informatie diede afgeleide effecten tonen. Aan het project worden nogvoortdurend nieuwe bestanden en plekken toegevoegd.- Het project Urban Jungle Pack, dat reporters in staat steltvideo- en audio-signalen direct door te sturen naar hetinternet en via een multifunctionele hoofdtelefoon daarbijook tegelijk aanwijzingen op te volgen van het publiek.Toepassingsmogelijkheden worden nu verkend voor event-documentatie, reddingsoperaties, interactieve spellen ofelectronische gidsen voor toerisme en wetenschap. U hoeftdaarvoor niet meer uit de stoel te komen.- Het project Invisible Shape of Things Past dat de virtualreality bezoeker in staat stelt niet alleen de gesimuleerdewerkelijkheid van nu te ervaren, maar bij het rondgaan ookdwars door verschillende tijden heen te bewegen. Degebruiker kan al lopend ruimtelijke en historische inter-relaties beter begrijpen. Het project is toegepast voor dePotsdammerplatz en voor dat ontwerp ook explicietgebruikt.Deze en andere projecten openen een nieuwe wereld die inhet Nederlandse planologen- en stedebouwland nognauwelijks bekend is, laat staan toegepast. Vandaar dat deredactie van 'Stedebouw & Ruimtelijke Ordening' degelegenheid te baat neemt om deze nieuwe aanzetten voorhet voetlicht. Want dreigen we de boot niet te missen en zouhet stedebouwkundig- en planologenvak toch niet veelaantrekkelijker, creatiever en ook effectiever kunnen wordenals zij meer van deze nieuwe mogelijkheden gebruik maakt?Hoe zouden de bestemmings- en streekplannen er uitzienals zij intensiever met deze nieuwe multimediatechniekenomspringen, in plaats van ze uitsluitend te gebruiken als 'denieuwe kleren voor de keizer' in inspraak en kaartenproduc-tie? En zou de Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordeningdan toch niet een nog mooier dan mooi Nederland hebbenkunnen realiseren, in voltooid verleden toekomsttijd?8 Stedebouw & Ruimtelijke Ordening 2000 nummer 6Terra visionMet Terra vision wordt een virtuele representatie van de geheleaarde weergegeven. Daarbij wordt de aarde gepresenteerd als een'general interface to organise, to access and to visualise any l