Stedebdiiw &Ruimtelijke Ordening>.A ... %...:-J(Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting (NIROV)Stapvoets ofaltijd een stapjevoor?#? ???????t.hetVraag nu de brochure Vakinformatie 2001Ruimtelijke ordening & Bouw aan.Bel: (070) 378 98 80 of mail: sdu@sdu.nl.Kijk ook op www.sdu.nl.severs iSStSB bron van informatie voor beslissersMoot eTerca* straatbakstenen onderscheiden zichdoor een zeer lange levensduur en perfectbehoud van kleur. Daamaast kenmerken debakstenen zich door een warme uitstralingen een hoge kwaliteit.Terca biedt in haar assortment tal van varia-tiemogelijkheden. Door de mime keuzemo-gelijkheden qua kleur, formaat, verband enpatroon voegen de straatstenen zich naar iedere vonnen toepassing. Terca is niet voor niets een van degrootste baksteenfabrikanten in Europa.Straatbakstenen van Terca worden geproduceerd opbasis van zorgvuldig geselecteerde kleisoorten, diemilieuvrlendelijk worden gewonnen. Samen met hetWereld Natuur Ponds helpt Terca mee aan de verbete-ring van het Nederlandse rivierenlandschap.EEN IN BAKSTEENTerca Baksteen B.V. - Informatielijn 0800-0228580E-mail info.nl@terca.com - Internet www.terca.nl A WIENERBERGER COMPANYRr de Adviesgroep Stedelijke ontwikkeling zijn we op zoek naar eenSenior adviseurStedelijke Ontwikkeling m/vIn complexe ruimtelijke-inrichtingsopgayenheeft u als senior adviseur een regisserende enir^pirerende rol. U pakt opgaven integraalMan,samen met verschillende disciplines en b^bok-ken partijen. Daarbij kunt u denken a^i hetopstellen van ruimtelijke verkermin^en enstructuurvisies, het uitvoeren van beleidsana-lyses en -evaluaties en het adviseren overruimtelijke sturingsvraagstukkeij/Samen metde andere senior adviseurs dr^igt uw aanpaken optreden in belangrijke mate bij aan hetexteme gezicht van de, adviesgroep StedelijkeOntwikkeling.Voor de Adviesgroep Stedeiijke ontwikkeling zijn we op zoek naar eenStedenbouwkundig ontwerper m/vU voert als projectleider zelfstandig ontwerp-opdrachten uit op verschillende schaalniveaus,vaak als onderdeel van^rote, complexe projec-ten. Daarbij gaat het zowel om verkavelings-ontwerpen voor woonwijken en bedrijven-terreinen als om ontwerpopgaven op(boven)regionale schaal. U werkt daarbij inateliersessies intensief samen met de andereontwerpers van de adviesgroep en levert zouw bijdrage aan de ontwikkeling van het eigenontwerphandschrift van de adviesgroep.Uw profiel? U bent een stedenbouwkundigeen/of landschapsarchitect met een afgerondeopleiding aan de TU, LU of AvB en minimaal3 tot 5 jaar relevante werkervaring. U heeftaffiniteit met het ontwerpen op verschillendeschaalniveaus. Verder kunt u goed onder tijds-druk werken in een projectmatige werk-omgeving, bent u stressbestendig en commu-nicatief vaardig.Contactpersoon: drs. M.G.L.M. Elfrink,hoofd adviesgroep, telefoon (026) 377 82 29.Uw profiel? U heeft een relevante academi-sche achtergrond (bijvoorbeeid planologie) enmeer jaren ervaring in het betreffende werkge-bied. U bent een professional met goede kennisvan actuele ruimtelijke ontwikkelingen en eenbrede maatschappelijke belangstelling. Eenintegralist met oog voor ontwerpkwaliteit. Ukunt onder tijdsdruk werken en door uw uit-stekende communicatieve vaardigheden kuntu omgaan met belangentegenstellingen bijruimtelijke-inrichtingsvraagstukken.Contactpersoon: drs. M.G.L.M. Elfrink,hoofd adviesgroep, telefoon (026) 377 82 29.Adviesgroep Stedelijke OntwikkelingDe adviesgroep Stedelijke Ontwikkeling is onderdeelvan de business unit Ruimte & Milieu van ARCADIS.Binnen de adviesgroep werken ongeveer 30 adviseursaan vraagstukken op het gebied van stedelijke ont-wikkeling en herstrurturering. Zij doen dat op alleschaalniveaus: landelijk/regionaal, stedelijk en lokaal,en in alle fasen van de planvorming: van strategie-bepaling via stedenbouwkundig ontwerp naar loca-tieontwikkeling. De adviesgroep is overeenkomstigdeze ruimtelijke planvormingcyclus georganiseerd indrie clusters: strategie en beleid, ontwerp en locatie-ontwikkeling, waarin respectlevelijk de beleidsanaly-se, de ruimtelijke analyse en de programma-analysecentraal staan. Deze opbouw maakt het mogelijk omruimtelijke inrichtingsvraagstukken te bezien meteen gelijkwaardige inbreng van de verschillende vak-disciplines, met oog voor de haalbaarheid en reali-seerbaarheid en in de context van het hele planvor-mingsproces. Daarmee onderscheidt de adviesgroepzich van bureaus die zich uitsluitend op de inhouddan wel uitsluitend op het proces richten.^ ARCADISInfrastructuur, gebouwen,milieu, connmunicationsPART OF A BIGGER PICTUREWij bieden u een uitdagende baan binnen een collegiatewerksfeer. U kunt rekenen op een prima arbeidsvoorwaar-denpakket en uitgebreide studiefaciliteiten. Uw sollidtatie encv. kunt u binnen 14 dagen sturen naar ARCADIS, t.a.v. drs.W.H.O. van Lent, adviseur Human Resources, Postbus 264,6800 46 Arnhem. Kijk voor meer informatie en onlinesolliciteren op vwiM/.arcadis.nl/vacaturesZULLEN WIJ U 'NS EVEN GEK MAKENEPC-berekeningen; Welstandseisen; UAV-regels; Modderschoenen;Inspraakrondes; Vorstverlet; SR '97; Rustig blijven; Aanneemsom;Bodemsaneringen; Opnieuw agenderen; lemand nog een bakkie?;Architecten overleg; Planning op de helling; Discounted cashflow;Even tot 10 tellen,,,; ABK; Raadscommissies; NEN-normehngen;PPS; Broodje dashboard; Vergunningen; Art. 19; Stichtingskosten,KUNMEM WIJ WEL TEGEN EN ZIJN WE GOED INVolker Wessels VastgoedtitOnderdee! van Koninklijke Volker Wessels Stevin nvStedebouw & Ruimtelijke Ordening 2001 / 5Stedebouw & RuimtelijkeOrdening,82e jaargang, nummer 5,2001UitgeverNIROV, Jaap Moddermodder@nirov.nlRedactieLuuk BoelensZef HemelMiranda ReitsmaChantal van der Zijl(eindredacteur)Brede redactieFrank D'hondtWillem KleynPeter KurstjensMarice de LangePieter SchrijnenWil ZonneveldRedactiesecretariaatRenate GoedhartMichiel SmitChantal van der ZijlNIROVPostbus 308332500 GV Den HaagBezoekadres: Mr. D. Hudig-huis,Mauritskade 23,2514 HD Den Haagt (070) 30 284 84f (070)36 174 22e nirov@nirov.nlw www.nirov.nlRichtlijnen voor auteursDe vakgemeenschap wordtuitgenodigd artikelen in testuren. 'Richtlijnen voor auteurs'kunnen op het redactie-secretariaat worden aangevraagd.AdvertentiesWunnink Mediacontactpersoon: Christiaan de VosKerketuinenweg 20A2544 CW Den Haagt (070) 309 99 22f (070) 309 99 13Grafische vormgevingJelle de Gruyter,Grafisch Atelier WageningenDrukVecnman drukkers, EdePrijzenNIROV-leden ontvangen Stedebouw8c Ruimtelijke Ordening gratis.NIROV-lidmaatschap vanaf/157-Losse nummers /27,50Losse nummers enledenadministratieNIROV, Mw. 1. Steenhoff-Boogerst (070) 30 284 14Aan deze uitgave is de uiterste zorgbesteed; voor onvoUedige/ onjuisteinformatie aanvaarden auteur(s),redactie en uitgever geen aansprake-lijkheid, Voor verhetering vanonjuistheden houdt de redactie zichaanbevolen.ISSN-1384-6531Stedebouw 8cRuimtelijke OrdeningThema: Celuk2 Redactioneel: Is everybody happy?Geluk moet terug op de agenda van de r.o.Z. Hemel8 GeluksiconenEen stedebouwkundig-journalistieke zoektocht naar hetgeluk in Europese steden.C. Wagenaar16 De stad als ruimte voor reflectieOver de verbazingwekkende taaiheid van steden.R. Kloosterman24 GelukszoekersMigranten zoeken het geluk in twee werelden.O. Golpinar en K. van Lohuizen32 Uiterwaardenmodel: blijven bewegenGelukkige burgers in Beuningen.H. Venhuizen37 IngezondenR.Kok38 Gelukkige varkensPig city: een ontwerp om varkens een gelukkigerbestaan te kunnen bieden.W. Maas48 Ongeluk911: terroristische aanslagen op Amerika.Z. HemelPublicaties50 RecensiesMededelingen59 NIROVHet netwerk65 Adviseurs in ruimtelijke ontwikkeling enomgevingskwaliteitOmslagfoto: Kadir van Lohuizen.Uit de serie 'Marokkaanse familie 1993/1994'. Meerdere foto's uit deze seriebij het artikel 'Gelukszoekers' verderop in dit nummer.Het NIROV zoekt voor het cluster Planologic en RuimtelijkeOrdening een enthousiasteprojectmedewerkermet aandachtsveld Landelijk GebiedFunctie-inhoudHet cluster Planologie en Ruimtelijke Ordening (een van devier clusters binnen het NIROV bureau) beslaat de werkveidenruimtelijk beleid en recht, Europese ruimtelijke ordening,regionale planvorming, landelijk gebied, ruimtelijke economic,milieu&ruimte, ruimte&water en cultuurhistorie. Als project-medewerker ben je de stuwende kracht achter de totstand-koming van een activiteitenprogramma voor en of meer vandeze werkveiden. Het betreft het voorbereiden en uitvoeren vancongressen, studiedagen, expertmeetings, cursussen en studie-reizen, het geven van voorlichting aan leden en het leveren vanbijdragen aan publicaties. Bij dit werk worden zowel je inhou-delijke als organisatorische kwaliteiten aangesproken. Je func-tioneert binnen een team van 5 a 6 mensen, onder eind-verantwoordelijkheid van een programmamanager.Wij vragenEen relevante opleiding op HBO- of academisch niveau metvoldoende planologische bagage. Actuele kennis van ontwikke-lingen in het vakgebied van de ruimtelijke ordening.Spccitieke belangstciling voor ecu of mct-r van de werkveidenvan het cluster. Een zelfstandige werkhouding en het vermogenom in een informele en dynamische werkorageving te floreren.Bereidheid tot actieve samenwerking met collega's en externecontacten. Goede schrijfvaardigheid en mondelinge presen-tatie. Belangstelling om het inhoudeiijke met het organisa-torische te combineren.Wij biedenEen stimulerende werkomgeving met veel mogelijkheden totverdieping van kennis, ontwikkeling van vaardigheden enverbreding van je persoonlijke netwerk door contacten metdeskundigen en partijen 'in het veld'. Het betreft een functiemet veel ruimte voor eigen initiatief en een opbouwendkritische reflectie door collega's en leidinggevenden. Aanstellingvoor 32 of 36 uur per week. Het salaris is afhankelijk vanpersoonlijke kwaliteiten en ervaring, minimaal /4.143,- enmaximaal /7.125,- bruto per maand.SoUiciterenStuur voor 19 november 2001 een c.v. met korte begeleidendebrief naar het NIROV, t.a.v. Irene Martina, postbus 30833,2500GV Den Haag.InformatieTjeerd de Boer, programma-manager Planologie & RuimtelijkeOrdening, 070-3028423, boer@nirov.nl. Zie voor informatieover het NIROV en de NiROV activiteiten: www.nirov.nlStedebouw & Ruimtelijke Ordening 2001 / 5 1^ Is ev^body rfatty?Ruimtelijke ordening en gelukIn de IWeede nota over de ruimtelijke ordening (1966) was geluk nog het centrale streven vanhet ruimtelijke beleid. Vijftien jaar later schreef Hans Achterhuis in 'De markt van welzijn engeluk' een bijtende kritiek op al die sodologen, andragogen, planologen en buurtwerkers diede mensen in de stadsvernieuwingsbuurten een gelukkiger leven probeerden te bezorgen.Wat zij volgens hem in werkelijkheid deden was op burgers geweld uitoefenen. Naast het'maakbaarheidsdenken', de 'blauwdrukplanning' en 'maatschappelijke idealen' Icwam zo ook'het streven naar geluk' in een kwaad daglicht te staan. Planners hebben zich sindsdienteruggetrokken in de smalle marges van de haalbaarheid. Daarom een nummer van S&ROgeheel gewijd aan geluk. Geluk moet terug op de agenda.Zelden was het aantal gelukkige mensen in Nederland groterdan nu. Dat het geluksgevoel van mensen de afgelopendecennia sterk is gegroeid, is weliswaar niet objectief vast testellen, maar lijkt nauwelijks te betwisten (zie kader). En datis mede te danken aan de stedebouw en de ruimtelijkeordening. Want in de Tweede nota (1966) stelde de regeringzich ten aanzien van ruimtelijke ordening uitdrukkelijk tendoel "de levensontplooiing van de bevolking, voorzover dievan het leefmilieu afhankelijk is, (...)" zo goed mogelijk tedienen. Sterker: "De mens en zijn geluk staan ook hier in hetmiddelpunt." In de daaropvolgende decennia is door deplanologen hard gewerkt aan de ontwikkeling van stad enland met als doel de bewoners ervan gelukkiger te maken.Akkoord, later - nu ja, eigenlijk vrij abrupt - is de mens enzijn geluk uit het vocabulaire van de planologie geschrapt.De discipline schoof op van een mensgerichte orientatienaar een overwegend civiel-technische benadering. Sindshet midden van de jaren tachtig wordt het vakgebied doorkwesties van infrastructuur, woningbouwlocatieplanning enmafnportontwikkeling gedomineerd, zaken die op eenoverwegend bestuurlijk-bureaucratische wijze via conve-nanten en regelgeving worden aangepakt. Marktwerkingdoet de rest. Gevolg: het vakgebied verschraalde, werdharder, killer, minder menselijk. Wat is er gebeurd?De mens en zijn gelukMet het begin van de Marshall-hulp, in 1948, kwam inNederland een uniek en ingrijpend veranderingsproces ingang. Ons land ontwikkelde zich in korte tijd van eeneigenaardig en ouderwets' landje tot een moderneconsumptiesamenleving naar Amerikaans voorbeeld. Doorde import van Amerikaanse goederen en Amerikaanskapitaal werd de zwaar gehavende economie tot nieuw levengewekt. Al snel groeide de welvaart als nooit tevoren. Deaanwas van de bevolking groeide trouwens ook, die overtrofde toenmalige bevolkingsgroei in de meeste andere Euro-pese landen. Nieuwe gewoonten zoals kopen op afbetaling,winkelen in winkelcentra, televisiekijken en telefonerenwerden in ons land in korte tijd gemeengoed. Mensen, aldusde historicus Jonker, leerden dat ze individuen waren diezelfstandig konden kiezen, consumeren en produceren ineen a-politieke wereld zonder klassetegenstellingen.In het kielzog van Amerikaanse investeringen, goederen engewoonten werd ook het verschijnsel van de socialeingenieur geimporteerd. Vooraanstaande figuren uit dewelzijnssector ontvingen uitnodigingen voor studiereizennaar de Verenigde Staten om met de Amerikaansewerksoorten en technieken kennis te maken. Methoden alscasework, social group work, community-planning, humanrelations- en democratic leadership-courses - methoden die inde Verenigde Staten waren ontwikkeld als antwoord op debehoefte de bevolking aan te passen aan de snelle econo-mische en technologische ontwikkelingen in het interbellum- vonden na de Tweede Wereldoorlog ook bij ons een gewil-lig oor. De wijkgedachte, ook al zo'n Amerikaans sociolo-gisch begrip, begon na 1945 in ons land aan een onstuimigeideologische opmars, niet in de laatste plaats door toedoenvan architecten die de woonwijk bijna letterlijk tot desociale en ruimtelijke basiseenheid van de moderne stadbestempelden. In S&RO 2001 nr.2 noemde Cor Wagenaar dewijkgedachte het stedebouwkundige equivalent van hetnaoorlogse 'zedelijkheidsoffensief, bedoeld om 'de massa'op te heffen door het individu 'in te binden' in de samen-leving. De 'gewone man' mocht eens ontsporen.In het meer theoretische planningsdebat maaktenAmerikaanse denkers als Dror, Melville en Friedman furoremet bun comprehensive planning, waarbij stedebouwkundigeplannen breed werden opgevat als ontwikkelingsplannen -een omvattende vorm van sociale, economische en fysiekeplanning die overigens hier te lande in de vooroorlogseWieringermeerpolder reeds was beproefd. De socialeingenieur die, zoals de bij de planning van die polderbetrokken sociograaf Ter Veen het destijds formuleerde, "dekrachten in de maatschappij probeert te berekenen omdaarna te gaan bouwen met de opgedane kennis," werktevanuit doelstellingen als 'voUedig psychisch en sociaalfunctioneren' en 'het bereiken van het optimum aan geluk'.De planoloog Steigenga, die in navolging van de socioloogKarl Mannheim de groeiende complexiteit van desamenleving de noodzaak zag van een sociaal-constructieveplanningsbenadering (een planning die zich concentreerdeop 'het welzijn van de burgers', op 'de menselijke relaties'),definieerde in diezelfde tijd ruimtelijk ordening als "hetscheppen van een ruimtelijk kader (...) waarin eenZef HemelRedacteur s&ROFoto 'Star', Hiroyuki Matsukage.Gedicht 'Wat is geluk' van RutgerKopland in 'Tot het ons loslaat'.Uitgeverij G.A. van Oorschot,Amsterdam 1997Stedebouw & Ruimtelijke Ordening 2001 / 5 3200 -180 -00716000J40D3CiglOOEo1 80oE 60Dto40200ForlugalIceland Norwoy U.S.A. SwedenBelgium, i.ebnd X^T^^^ 1^ Australia \iSX Austria ' Co-do New^e,|,,d\Italy--^ \ Switzerlond Netherlandsr ? t BritainFrance ? j ,Japon pi^i^nd West Germany--Venezuela?DominicanRepublicUruguay "ArgentinaIndia ?Brazil?Colombia~ Hungary. South Korea ? Philippines,, Poland* .Peru. 'ChileTaiwan* Slovenio 'MexicoBangladesh* ?Turkey?CzechLithuania ?South Africa~ Estonia- '''^^isf?",,lotivo,, , . Slovakia ,CroaDulgona*tio'^U^: ?oTMn- '^'T-? Ghana?Moldova 'Georgia ., , ., MacedoniaArmenio ?, * ?Latvia_ .Belarus Yugoslavia_ Azerlxiijanj ^China j1 1 1 1 1-2.0 -1.5Grafiek 7.4: self-expression valuesand democratic institutions, uit:Ronald Inglehart, Culture anddemocracy, in: L. Harrison, S.Huntington (red.), Culture Matters.How values shape human progress.New York 2000, biz. 93-1.0 -0.5 0 0.5 1.0Survival vs. Self-Expression1.5 2.0Wat is gelui