stedebouw en volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorVolkshuisvesting en StedebouwIn dit nummer Nieuwe steden in EngelandHerdenking Ehenezer HowardBezoek stedehouwkundigen aan EngelandEen week in StevenageStedebouwVolkshuisvestingOfficiele MededelingenSummaryimjanuari - fcbruari 1958tochtstripned octroolnaam wett. gedep.vastgestelde verkoopprijs f 1.10 p.m.levering via de ijzerhandelleverbare lengten van 1 m. t/m 2V2 ni.goedgekeurd door de ned. ver. v. hulsvrouwenIndustr.- en Handelsonderneming ,,ELTON" N.V.Postbus 36 - Wassenaar - Telefoon 0 1751-307720.000 WONINGENworden er jaarlijks in Nederland gebouwd,waarvan de zolder in het geheel niet ofslechts met moeite benut kan worden we-gens het ontbreken van een gemakkelijketoegang naar de zoldemiimte.De ideaie opiossing vormt een:MONARCI-W. MEYERINKautomatisch inschuifbaarof opvouwbaar!DENEKAMPTelefoon 362 - Giro 34469250 Jaarervaring ....an ervaring Is niei tevervangeni:ris onbetwist de meest geschiktemuurverf voor binnenwerk envrordt zeer gunstig beoordeelddoor het verflnstituui T.N.O. teDelft.WasbaarOnverzeepbaarZuurbestendigVERFFABRIEK ALPHAv/h Gebr. Klaverwelden N.V. Alphen a.d. RijnTelefoon K 1720-2192AIMA'de ideaie vloerbedekkingvoor uw salon, huiskamer, kantoor en slaapkamermodern, duurzaam, gemakkelijk te onderhoudenen tevens goedkoop!!!Prijzen vanaf / 11,-- per m*Wonderhout z.g.n. Vloerenboard / 7,75 per m*Leggen inbegrepen. Vraagt gratis prospectus.Toonkamer: Haven 16 - BredaTELEFOON 37160parketHoutbouw Fa. Gebr. TimmerGIESSENDAM Telefoon no. 62 Ned. HardinxveldUw adres voor:Directieketen, Volksketen, Cementloodsen, Barakken, enz.MakelaarskantoorA.W.VAN VLIETKorte Tiendeweg 10 - GOUDA - Telefoon 3509belast zich gaame metHypotheekbemiddeliBg en alle verzekering^enVoor GLASKuipershaven 28-29-30 DORDRECHT Telefoon 7245Het adres voor SPECIALE BEGLAZINGSMATERIALENS& VUitgave van hetNederlands Instituut voorVolkshuisvesting- en Stedebouwjanuari - februari 19i839e jaargang no 1 -2Maandblad >RedactieMevrouw Prof. C. W. Willinge Prins-VisserMe]. R. HartstraIr. B. FokkingaMr. C. A. van GorcumH. f. A. Havens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursDr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagW. ScheerensIr, W. van TijenDrs. H. v.d. WeijdeIr. W. WissingAdres voor Redactie en Abonnementen:Lange Voorhout 19, 's GravenhageTelefoon 184225Advertenties:Keizersgracht 188, Amsterdam-CPostgiro nummer 113028Telefoon 49128Ten geleideReeds geruime tijd geleden is door de ledenvergadering van het Instituut een beginsel-program voor de vernieuwing van het Instituut aanvaard. De onderdelen van ditprogram komen geleidelijk tot uitvoering. Een belangrijk onderdeel van het program wasde vernieuwing van het Tijdschrift, uiterlijk en innerlijk. Door verschillende omstandig-heden heeft deze vernieuwing langer op zich doen wachten dan aanvankelijk wasvoorgenomen, maar een eerste blik op dit nummer 2al de lexers hebben doen zien, dat dekogel thans door de kerk is. Een nieuwe redactie, een nieuw jormaat, een nieuwe make-upen een nieuwe indeling.Tot dusver werd de redactie van het Tijdschrift in naam verzorgd door de leden van hetdagelijks bestuur versterkt met een lid, die geen deel van dit bestuur uitmaakte, en infeite door de secretaris-directeur.Van de gelegenheid, dat deze laatste ontlast wordt van deze al te zware verantwoordelijkheidmoge gebruik warden gemaakt om nog eens de grote erkentelijkheid van het Instituut totuitdrukking te brengen voor het werk, dat hij op zo voortrejjelijke wijze zovele jarenals "one-man's job" heeft verricht en dat hij nu ah voorzitter van de redactiecommissiekan delen met zijn medeleden. De samenstelling van de nleuwe redactie is hieronder vermeld.Wij zijn de nieuwe redactie erkentelijk, dat zij haar taak met geestdrift en voortvarendhcidheeft aanvaard. Natuurlijk zal de tijd moeten leren of de thans gekozen vorm in alleopzichten de juiste is, maar ,,the proof of the pudding is in the eating" en de veelzijdigesamenstelling van de redactie is er borg voor, dat de verschillende takken van maat-schappelijke activiteit en kermis, die het Instituut tot zijn werkgebied rekent, alle voldoendctot hun recht zullen komen.De vernieuwing van het Tijdschrift valt samen met het 40-jarig bestaan van het Instituuten moge -- mede -- dienen als bewijs voor de juistheid van het gezegde, dat het levenhij veertig begint.Met het oog op de beperking der bestedingen, die bij het Instituut geen tijdelijk, maar eenpermanent karakter draagt, zal dit 40-jarig bestaan op sobere wijze herdacht warden.In een van de volgende nummers zal een artikel warden geplaatst ter nagedachtenis van enhulde aan de stichter van het Instituut, Mr. Hudig.Wellicht zullen wij in de gelegenheid zijn een van de Instttuutsvergaderingen in dit ]aareen enigszins feestelijk karakter te geven.Redactie, ik wens U een behauden vaart!Namens het dagelijks bestuur van het Nederlands Instituut voor Volkshuisting en Stcdcbauw,F. Bakker Schut, Voorzitter.InhoudNieuwe stedenEnkele jaartallen 6Nieuwe steden in Engeland 7Herdenking Ebenezer Howard 7Bezoek van Nederlandse stedebouw-kundigen aan de nieuwe steden inEngeland, Ir. W. Wissing 8Een week in Stevenage, Drs. J. A.Launspach 11Stedebouwkundige notities bij tweenieuwe steden, Ir. W. Wissing 16StedebouwKroniek van de ruimtelijke ordening 21Binnenland 22Buitenland 22Overzicht van tijdschriften 23VolkshuisvestingBinnenland 27Overzicht van tijdschriften 27Officiele MedcdelingenNederlands Instituut 29Nieuwe aanwinsten van de bibliotheek 30Rijksdienst voor het Nationale Plan 32Bond van Nederlandse Stedebouw-kundigen 32Summary 32Ontwerp omslag en layout van ditnummer van W. CrouwelSamenstclling nieiiwe redacticMevrouw Prof. C. W. Willinge Prins-Visser, Hoogkraar aan de LandhouwhogeschoolMe). R. Hartstra, Hoofdinspectrke van het Centraal Woningbeheer te 's-GravenhageIr. B. Fokkinga, Hoofd van de Afdeling Stedebouw van de Dknst van Publkke Werkente NijmegenMr. C. A. van Gorcum, Hoofd van de Afdeling Secretariaat en Algemene Zaken van hetBureau van de Rijksdknst voor het Nationak PlanH. ]. A. Hovens Greve, Leider van het Bureau Stedebouwkundig Onderzoek van deCentrale Directk van de Volkshuisvesting en de BouwnijverheidProf. Mr. A. Kkijn, Burgemeester van MeppelDrs. R. Kok, Hoofdplanoloog bij de Gemeentelijke Dknst van de Wederopbouwen de Stadsontwikkeling te 's-GravenhageIr. P. K. van Meurs, Lid van de Directie van de Provinciate Planologische Dienst van Noord-hollandDr. S. O. van Poelje, Hoofdadministrateur bij de Vereniging van Nederlandse GemeentenMr. Ir. M. M. van Praag, Directeur van de Gemeentelijke Woningdienst te SchiedamW. Scheerens, Secretaris van de Nationak WoningraadIr. W. van Tijcn, ArchitectDrs. H. v.d. Weijde, Secretaris-Directeur van het Nederlands Instituut voor Volkshuisvestingen StedebouwIr. W. Wissing, ArchitectHet TIjdschrift vernieuwdBij het begin van de nieuwe jaargang verschijnt het Tijdschrift uiterlijk en inwendig in eennieuwe vorm. Die vorm is de afspiegeling van een nieuwe bezinning over de doekinden,die het Instituut met het Tijdschrift beoogt en over de vraag op welke wijze dezedoekinden het best kunnen warden benaderd.Ook aan de instelling van het Tijdschrift -- nu bijna 40 jaar geleden -- is een zorgvuldigberaad over doel en middekn voorafgegaan. In het eerste nummer van de eerste jaarganggeeft de toenmalige Redactie daarvan blijk. De door haar gekozen en door het bestuur goed-gekeurde opzet -- algemeen karakter, kring van onderwerpen, hoofdindeling, rubrieken-- is vrijwel onveranderd behouden totnutoe; en de vorm is sindsdien slechts eenmaal, zijhet ook vrij ingrijpend, veranderd. Hierbij kan een element van behoudzucht in het spelzijn, maar wanneer men ziet hoe het Tijdschrift door zijn bizondere signatuur temiddenvan andere organen van verwante strekking een eigen plaats heeft ingenomen en behoudenen hoe het aantal lezers voortdurend is toegenomen en nog toeneemt, dan pleit dit tochzeer voor het inzicht van de oprichters in de behoeften van hun eigen tijd en voor hun visieop de toekomst.Deze waardering sluit de wenselijkheid van een rustige heroverweging van aard en positievan het Tijdschrift en -- zo nodig -- het bepakn van een gewijzigde koers geenszins uit.Er waren, zelfs van de aanvang af, onvervulde wensen. Bovendien, het terrein, dat hetTijdschrift bestrijkt, verwijdt zich voortdurend, vooral in de sector van de stedebouw. Nieuwefiguren, met verschilknde achtergrond, met specifieke wensen en behoeften ten aanzienvan de voorlichting, treden op, soms in groot aantal. De verscheidenheid van hen, dieambtelijk of alleen belangstelknd bij de volkshuisvesting en de stedebouw betrokken zijn,wordt steeds groter. Ten slotte: er ligt bijna een generatie tussen de oprichting van hetTijdschrift en deze tijd, met grote verschillen in idealen en kvensstijl.De nieuwe Redactie heeft bij de aanvaarding van de haar door het bestuur toevertrouwdetaak enkele beginselen opgesteld die haar ah richtsnoer bij haar beleid zullen dienen. lij konhierbij voortbouwen op het werk van de commissie die onder voorzitterschap van deHeer Hovens Greve rapport had uitgebracht over taak en inrichting van het Tijdschrift.De aansluiting bij dit rapport werd trouwens vergemakkelijkt doordat verscheidene ledenvan de commissie in de Redactie zijn opgenomen.De beginselen die de Redactie bij haar beleid hoopt te volgen, mogen hier, kort geformuleerd,"worden uitgesproken.Om te beginnen heeft zij overwogen of de beide onderwerpen, die het Tijdschrift bestrijkt,ook nu nog, ondanks de stormachtige ontwikkeling van de stedebouw, bijeen behoren teblijven. Haar antwoord op deze vraag is dat het behoud van deze samenhang althans voorde naaste toekomst nog de voorkeur verdient, met name ook omdat het feitelijke verbandalthans in de gemeentelijke sfeer zeer innig is.Wei heeft zij gemeend door een omkering in de titel het primaire karakter van de stedebouw,opgevat in de ruimste zin van het woord, tot uitdrukking te moeten brengen.Op deze grondslag heeft zij drie doeleinden in het oog gevat, die zij bij haar beleid in hetbizonder wil volgen.1. Het met elkander in relatie brengen van de verschillende aspecten van stedebouw envolkshuisvesting.2. Het voorzien in de specifieke behoeften van de verschillende belangstellingsgroepen inzakede publicatie van plannen en rapporten, de gedachtenwisseling daarover, de berichtgevingomtrent feiten en regelingen, literatuurdocumentatie enz.3. Het vormen van een orgaan van het Instituut en als zodanig het contact te verzorgentussen het bestuur en de leden.De Redactie stelt zich voor dat met name het onder 1 gestelde doel vooral kan wordennagestreefd door in beginsel elk nummer van het Tijdschrift te doen bestaan uit een algemeengedeelte, dat bij voorkeur gewijd zal moeten worden aan een onderwerp van algemeenbelang, dat van verscheidene gezichtspunten uit behandeld wordt. Daarnevens zullengespecialiseerde rubrieken, waarin de verschillende categorieen van lezers korte, zakelijkeartikelen en feitelijke gegevens van allerlei aard vinden, in het bizonder dienstbaar zijnaan het onder 2 gestelde.Deze rubrieken zullen worden samengevat in twee hoofdafdelingen: stedebouw en volkshuis-vesting. Binnen deze indeling zullen in vaste volgorde een kroniekkorte artikelenberichten binnenlandberichten buitenlandeen overzicht van tijdschriftenboekbesprekingenverschijnen. Dit betekent niet dat elke rubriek noodzakelijk in elk nummer vertegenwoordigdzal zijn. Uiteraard hangt de Redactie hierbij af van de feitelijke gegevens en van debeschikbare rutmte.In de derde plaats zullen de mededelingen van het Instituut verschijnen, waarbij aansluitendandere organisaties, die op hetzelfde terrein arbeiden, korte berichten kunnen plaatsen. Desamenwerking in dit opzicht met de Rijksdienst voor het Nationale Plan zal wordenvoortgezet, terwijl inmiddels de Bond van Nederlandse Stedebouwkundigen te kennen heeftgegeven dat hij van deze gelegenheid gebruik wil maken.Ten slotte is het de bedoeling een kort uittreksel in het Engels op te nemen van die artikelen,die voor buitenlandse lezers van belang kunnen zijn.Nieuwe stedenDe Redactie hoopt dat haar denkheelden en de gevolgtrekkingen, die zij daaruit heejtafgeleid, de instemming zullen vinden van haar lezers. Zij hoopt vooral ook dat zij in rtiimemate opmerkingen en suggesties uit de kringen van de lezers zal ontvangen, onverschillig inwelke zin.Alleen door een geregeld contact met haar lezers zal zij kunnen peilen of zij de goedekant uitgaat en wat zij moet en kan doen om de richting te verheteren. Zij hoopt dat hethaar mogelijk zal zijn de onderlinge samenhang van de onderwerpen, die binnen de sfeervan het Tijdschrift vallen, de relatie tussen uiteenlopende gezichtspttnten, duidelijk te doenuitkomen en tevens de behoefte aan voorlichting van de sterk uiteenlopende groepen lezersgoed te dienen.Als zij hierin enigszins slaagt, zal de nieuwe vorm, waarin het Tijdschrift verschijnt, daartoezeker zeer hebben bijgedragen. Het is de redactie een voldoening dat de ontwerper vandie nieuwe vorm, de Heer W. Crouwel, haar bedoelingen voortreffelijk heeft hegrepen endaaraan op passende wijze gestalte heeft gegeven. Zij betuigt hem voor zijn medewerkinghaar warme dank.Dit nummerAls hoofdonderwerp voor dit nummer is gekozenNieuwe stedenDe Redactie is voornemens dit onderwerp, dat thans de vakwereld in Nederland meerdan iets anders bezig houdt en velen buiten de vakwereld boeit of prikkelt, in de naastetoekomst meer dan eens te behandelen. Aan een nieuwe discussie van het Nederlandseprobleem van de nieuwe steden bestond zo kort na de vergadering van het Instituut overdit onderwerp geen behoefte. De stichting van nieuwe steden is intussen niet alleenin deze tijd en in ens land een onderwerp van praktisch beleid. Ook in vorige eeuwenzijn vele steden door doelbewuste stichting in het leven geroepen. Met een paarafbeeldingen wordt dit toegelicht.En in onze tijd zijn in verscheidene landen buiten Nederland nieuwe steden in uitvoering.Doel van dit nummer is een bescheiden orientering te geven over de ervaringenmet de aanleg en de opbouw van nieuwe steden in het land waar de nieuwe steden dehoeksteen vormen van een grootscheeps nationaal beleid van ruimtelijke ordening enwaar meer dan elders ondervinding is opgedaan: Engeland.a op'Plattegrond Aigues-Mortes- gesticht 1246 Plattegrond Elburg - gesticht IJb3Enkele jaartatlenEnkcle jaartallenEngeland1898Ebenezer Howard: Tomorrow(Garden Cities of Tomorrow)1899Oprichting van de Garden Cities Associationin Engeland1903Stichting van Letchworth(eerste tuinstad)1913Oprichting van de InternationalGarden Cities Association1920Stichting Welwyn(tweede tuinstad)1941Rapport Barlow Commissionmet bouw nieuwe steden als conclusie1943/1944County of London PlanGreater London Planmet voorstel bouw nieuwe stedenrond Londen1946New Towns Act1952Town Development ActNederlandVoor 1906Oprichting Nederlandse tuinstadbeweging1906Verschijning van Bruinwold RiedelTuinsteden1918 en volgende jarenStichting van tuindorpen bijRotterdam en AmsterdamCa 1920Plan voor satellietsteden op IJsselmonde1923Plan voor tuinstad in het Gooi(de Miranda)1924Internationaal stedebouwcongres Amsterdamresolutie ten gunste van tuinsteden1929Rapport tuinstadcommissie Amsterdam1935Algemeen uitbreidingsplan AmsterdamAfwijzing van tuinstadgedachte1949Publikatie Nationaal Plan IsonevoDe verspreiding van de bevolkingvan Nederlandmet denkbeeld van satellietsteden1956Brochure Westen en overig NederlandBrochure Randstad en DeltaTentoonstelUng Tal en LastPlannen voor nieuwe steden in de Randstad1957Vergadering Instituut over Nieuwe StedenInternationaal stedebouwcongres Amsterdam1924Resolutie ten gunste van tuinsteden1. An unlimited expansion of large cities isundesirable. The conditions prevailingin the largest agglomerations are awarning to cities of more modestproportions.2. Decentralisation by means of satellitetowns should be considered as a means inmany cases for preventing excessiveenlargements.New Towns Act 1946The New Towns Act empowered the Ministerof Housing and Local Government to createdevelopment corporations to develop newtowns on sites designated by him. Thesecorporations were temporary agencies withspecial powers to enable them to acquireand develop their sites.Town Development Act 1952which seeks to provide for the expansionof existing small towns, looks to differentmachinery from that provided for the newtowns. Town development is to be carriedout by local authorities, both those of thesmall town which is to expand and of thebig city which is to look to it to help inits decentralization.Thus, though there is uniformity in machineryand in the object of creating a balancedand self-contained community in each case,there has been considerable variety in theapplication of the machinery provided by theNew Towns Act.W. O. Hart"The application of the New-Townsconcept",lula Quarterley Dec. 1957.Permanentevioerafwerking doetzo veel en kost zo weinig.Een zeer geringe huurtoeslagdekt afschrijving,rente en andere kosten.Daarmee bespaart debewoner grote uitgaven ,ineens voor aanschafof vernieuwing en veriiesbij verhuizing.Permanente vioerafwerkingbetaalt per saldo "-zichzelf.mode^:- comfort in de^^fiingbouw? Vraag onze folder:,,Maak woningbouw completer ( B^k )LINOLEUM KROMMENIE(B) dus beterl'voor een luttel bedrag 1meer per weekIn vele Europese \landen is hetregel, dat vioerbedekkingbij de woningbehoort.Ook Nederland kentreeds tal vanwoningcomplexen meteen permanente vioerbedekking.Onze afdelingtechnische adviezenverstrekt gaarne opgavevan objectenwaar Krommenie-vloerenzijn gelegd,tot voile tevredenheidvan de bewoners.LinoleumBij weinig onderhoudjarenlang als nieuw: dekleuren gaan door en doordus wegslijien isuHgeslofen. Keuze uHmeer dan 100 kleuren enschakeringen.Fleurig en soepel,in een serie frisse iinien.Geschiki voormassieve ondervloeren,alsmede houien vioerenmiis voorzien vanhardboard.ColovinylELASTIC ASBBST TEGEtSBB-35VACAiyi^iSPROVINCIALE PLANOLOGISCHE DIENSTIN LIMBURGBij het Bureau van de dienst kunnen worden aangesteld:1. een BOUWKUNDIG c.q. CIVIEL INGENIEURin de rang Planoloog of Planoloog le klas, afhankelijk vanervaring. Salarisgrenzen (bruto): van ca. / 7.100,-- tot ca./ 12.450,-- (exclusief huurcompensatie ad 2 %).2. een ervaren STEDEBOUWKUNDIGESalarisgrenzen (bruto): van ca. / 8.900,-- tot ca. / 10.700,--(exclusief huurcompensatie ad 2 %).SoUicitaties met uitvoerige inlichtingen te richten aan deDirecteur van het Bureau van de dienst binnen 14 dagen naplaatsing dezer advertentie. Adres: Postbus 4, Maastricht.GEMEENTE ROTTERDAMBij de dienst van Stadsontwikkeling en Weder-opbouw kan eenmedewerkerop academisch niveauworden geplaatst, die, als hoofd van een staf-bureau ter assistentie van de directie, belastzal worden met de behandellng van vraag-stukken - ten dele van flnancieel-economlscheaard - verband houdende met de voorberei-ding van de wonlngbouw en de sanering.Het bezit van het diploma van drs. in deeconomische wetenschappen strekt tot aan-beveling, doch ook juristen met flnancieel-economische belangstelling kunnen in aan-merking komen.Afhankelijk van leeftijd, opleiding en ervaringgeschiedt aanstelling in de rang van:hoofdcommies(salarisgrenzen I 7.414,--f 9.322.-) ofadministratief hoofdambtenaar(salarisgrenzen f 9.640,- -f 12.470,-).Aanstelling boven het minimum is mogelijk.De verplaatsingskostenregeling is van toe-passing.SoUicitaties te richten tot burgemeester enwethouders en te adresseren aan de chef vanhet Bureau Personeelvoorziening, stadhuis,kamer 331.Inzending binnen 14 dagen onder no. 52...^BALKON-HEKKENA. V. D. KNAAP - MONSTERfabr. Poeldijkseweg 1 A . fel. 3Si3-qW49# alle voorkomende modellen? spoedige levering concurrerende prijienBij de Afdeling Stedebouw van de CentraleDirectie van deVolkshuisvesting en de Bouwnijverheidwordt gevraagd eenHOOFD VAN HET BUREAUSTEDEBOUWKUNDIGEPLANNENeventueel tevens plaatsvervangend hoofd vande afdeling Stedebouw. Het bureau is be-last met de behandellng van beroepen inzakestedebouwkundige aangelegenheden en metarchitectenzaken. Vereist: dipl. bouwkundigof civiel ingenieur of daarmee gelijk te stellenvorming en een grondige ervaring in woning-wetaangelegenheden. Beginsalaris, afhankelijkvan leeftijd en ervaring, tussen ca. f. 11.700.--en f. 14.300.-- per jr. excl. huurcompensatie.SoUicitaties onder nr. F8-23/7852 (in linker-bovenhoek env. en brief) binnen 14 dagen naverschijnen van dit blad aan het Hoofd vande afdeling Personeelsvoorziening van deCP.D.CENTRALEPERSONEELSDIENSTSPUI49DENHAAGTELEFOON 182150"Bij deafdeling Bestuursaangelegenheden vande Rijksdienst voor het Nationale Plante 's-Gravenhage kan geplaatst worden eenJURIDISCH MEDEWERKERIn aanmerking komen uitsluitend academicimet juridische opleiding, beschikkende overervaring op planologisch gebied, bij voorkeurop grond van werkzaamheden bij provincie ofgemeente. Aan de functie is een salaris ver-bonden volgens de schaal voor planoloog/planoloog le klasse (/ 589. / 1039.- p. m.excl. huurcompensatie).Soil, onder no. H 8-21/7852 (in linkerboven-hoek env. en brief) te richten aan het hoofdvan de afd. Personeelsvoorziening van deC.P.D., Spui 49, den Haag.CENTRALEPERSONEELSDIENSTSPUI49 DEN HAAGTELEFOON 182150"Bij de uitvoering van deZuiderzeewerkenkan, ter standplaats bij de dienst te 's-Gra-venhage, direct worden geplaatst eenERVAREN SOCIOGRAAFvoor het sociaal wetenschappelijk onderzoekten behoeve van de vormgeving van de IJs-selmeerpolders. Inlichtingen omtrent aard de-i.er functie kunnen worden verkregen bij --en SoUicitaties onder no. D 8-35d/7852 (in lin-kerbovenhoek env. en brief) kunnen wordengericht aan -- de Dienst der Zuiderzeewerken,Sweelinckplein 14, te 's-Gravenhage.CENTRALEPERSONEELSDIENSTSPUI49 DEN HAAGTELEFOON 182150"Nieuwe steden in EngelandHcrdenking Ehenezer HowardNieuwe steden in EngelandLondon RingBasildonBracknellCrawleyHarlowHatfieldHemel HcmpsteadStevenagcWelwynAndereCorbyCwmbranNewton AycliffePeterleeBcvolkingOorspr.25,0005,14210,0004,5008,50021,2007,00018,50015,70012,0006093Voorgesteld80,00025,00055,00080,00025,00060,00060,00050.00040,00035,00020,00030,000Nieuwe fahrickengereed ii!^^Welwyn Huijidd LoughboroughOpvallend was in Harlow o.m. de wijze,waarop de buurtcentra en het stadscentrum,min of meer los, van de omringende woon-gebieden, a.h.w. in zichzelf gekeerd, warenontworpen, iets wat ons ook in Crawleyopviel. Ook de reservering van parkeerruim-ten nabij deze centra en het formeren vaneen eigen domein voor de voetganger vielenop. Met name bij het stadscentrum mag ook deruimtelijkheid van de hele opzet en hetsamenspel van stedebouwer en architect ge-prezen worden.Zowel in Harlow, als in het daarna bezochteCrawley -- een van de weinige ,,NewTowns", welke op een bestaand stadje zijngeent -- waren wij verbaasd over de kwali-teit van de werkgebieden, zowel wat degehele opzet daarvan, als wat de vorni-geving van de diverse bebouwingen daarinbetreft.Vooral in Crawley wandelde ons gezelschapin verrukking in het kostelijke industrie-gebied rond, waar temidden van boompar-tijen, fraaie grasvelden, en wegen met royalegroenbermen sprookjesachtig nette industrie-hallen de fotografen onder ons tot tientallenfoto's verlokten.Het stadscentrum aldaar, hoewel nog nietgeheel voltooid, overtuigde door stedebouw-kundige vormgeving meer dan door archi-tectonische gaafheid.Een en ander verhinderde evenwel niet, datdit centrum kennelijk aan zijn functie be-hoorlijk voldeed: het leefde.In elk geval kan van dit centrum en ookvan dat van Harlow worden gezegd, dat erop alleszins overtuigende wijze gezocht isnaar een functionele nieuwe vorm voor eencentrum: naar een nieuwe vorm dus ookvoor de diverse facetten daarvan: het win-kelen, het flaneren, het parkeren, etc.Hierin is Engeland Nederland stukken voor-uit. Bij ons heeft nog vrijwel nergens --behalve in de Rotterdamse Lijnbaan -- eenwerkelijk nieuwe oplossing van dit pro-bleem vorm gekregen.Als waardige afsluiting van deze excursiewerd tenslotte een bezoek gebracht aan hetoude Oxford, waar wij allerhartelijkst doorhet vrijwel voltallige gemeentebestuur werdenontvangen. De wandeling door de stad,langs de diverse ,,colleges" en door de totheden zorgvuldig voor stedebouwkundig van-dalisme (!) gespaarde ,,cricket grounds" deedons alien medeleven met de stedebouw-kundige, die tot taak kreeg deze stad eenkomplan aan te meten.Geconcludeerd mag worden, dat deze ex-cursie, zowel uit hoofde van het geziene alstengevolge van de daardoor opgewekte dis-cussies, alle deelnemers zodanig heeft kunnenbevredigen, dat zij reeds in spanning naarde volgende excursie uitzien.Hulde moge daarom worden gebracht aande commissie van voorbereiding van dezeexcursie en aan de Heer Herwig, die metvaste hand aan deze excursie leiding heeftgegeven.100 ntarleyflexde vloerbedekking die de wereld veroverde.In 68 landen over de gehele wereldwordt Marleyflex de sublieme vinyl-asbest tegel,de vloerbedekking bij uitstek, gebruikt.In aldeze 68landen staat eenMarleyflex fabriek of is een agentschapgevestigd.In tienduizenden huizen, kerken, scholen, theaters, kantoren enandere gebouwen over de gehele wereld verspreid treftu Marleyflex vloeren aan.Ook in Nederland zijn reeds millioenenvierkante meters Marleyflextot voile tevredenheid in gebruik.Vakmanschap, ervaring en 100"/o servicegaven Marleyflex haar wereldfaammarleyflex vinyl-asbest tegelshoge kwaliteitduurzaampraohtige kleurenniet duurgemakkelijk onderhoud 'The Marley Group serves the world:tiMARLEYTILE X NEDERLANDKEY&KRAMERi MAASSLUIS - DE LINT, DEN HAAG - NIERSTRAS2, AMSTERDAMVACAiy^iS(vervolg)GEMEENTE HAARLEMBij de gemeentelijke dienst voor de volkshuisvesting wordtgevraagd eenSecretaristevens belast met de leiding van administratie, aanvankelijkin de rang van administratief hoofdambtenaar.Voor deze functie worden de volgende eisen gesteld:middelbare schoolopleiding;bekendheid met technische vraagstukken;representatieve persoonlijkheid;leeftijd bij voorkeur boven 30 jaar;bekendheid met de gemeente-administratie engoed stylist.Jaarwedde / 7.595,-- tot / 9.333,--.Eventuele kindertoelage en/of verplaatsingskosten overeen-komstig rijksregeling.Met de hand geschreven soUicitaties, met uitvoerige inlich-tingen omtrent opleiding, vroegere en huidige werkkring,alsmede opgave van referenties, inzenden aan de burgemees-ter van Haarlem binnen 8 dagen na plaatsing van dezeadvertentie.Recente pasfoto bijvoegen en in linkerbovenhoek van desollicitatie vermelden: nr. 2772 S.a.b.c.d.e.f.GEMEENTE HAARLEMBij de gemeentelijke dienst voor de volkshuisvesting wordtgevraagd eena. Technisch Hoofdambtenaarin het bijzonder belast met de beoordeling van en het toezichtop de uitvoering van bouwplannen.Het bezit van een diploma van een hogere technische school,afd. bouwkunde, is vereist, alsmede ruime ervaring op bouw-kundig gebied.Jaarwedde / 7.595,-- tot / 9.333,--.b. Technisch Ambtenaarbij de afd. Nieuwbouw (beoordeling en uitvoering); en eenc. Technisch Ambtenaarbij de afd. Controle en voorbereiding, voor onderhoudswerkenin de Woningwetsector.Voor de betrekkingen onder B en C is het bezit van een di-ploma van een hogere technische school, afd. bouwkunde, ofeen gelijkwaardige opleiding vereist.Jaarwedde / 5.064,-- tot / 7.240,--.Eventuele kindertoelage en/of verplaatsingskosten overeen-komstig rijksregeling.Met de hand geschreven soUicitaties, met uitvoerige inlichtin-gen omtrent opleiding, vroegere en huidige werkkring, als-mede opgave van referenties, inzenden aan de burgemeestervan Haarlem binnen 8 dagen na plaatsing van deze adver-tentie.In de linkerbovenhoek van de sollicitatie vermelden:Nr. 2768 T.A. (A, B of C).Kaatlpleeg onze advertentierubriek ais U een aanvraag ofeen bestelling hebt te doen! In de kolommen van dit tijd-schrift vindt U aanbiedingen van talrijke vooraanstaandeleveranciers op het gebied van de bouwvakken.GEMEENTE HAARLEMBij de gemeentelijke dienst voor de volkshuisvesting wordtgevraagd eenPlaatsvervangend Directeurin de rang van hoofdarchitect of hoofdingenieur.Gewenst wordt het bezit van een diploma bouwkundig ofciviel ingenieur of wel van de school voor Hoger Bouwkunstonderricht, alsmede ruime ervaring op het gebied van devolkshuisvesting.Jaarwedde / 11.941,-- tot / 14.523,--.Eventuele kindertoelage en/of verplaatsingskosten overeen-komstig rijksregeling.Met de hand geschreven soUicitaties, met uitvoerige inlich-tingen omtrent opleiding, vroegere en huidige werkkring,alsmede opgave van referenties, inzenden aan de burgemees-ter van Haarlem binnen 8 dagen na plaatsing van deze adver-tentie.Recente pasfoto bijvoegen en in de linkerbovenhoek van desollicitatie vermelden: Nr. 2769 PD.GEMEENTE HAARLEMBij de gemeentelijke dienst voor de volkshuisvesting wordtgevraagd eenOpzichterbij de uitvoering van de nieuwbouw en onderhoudswerken.Ruime ervaring als bouwkundige wordt vereist.Jaarwedde / 5.064,-- tot / 7.240,--.In aanmerking komen uitvoerders of hoofduitvoerders vangrote en middelgrote bouwwerken, welke onder directie-leiding werkzaam zijn. Bekendheid met woningwetbouw enmet de verhoudingen gemeente-woningbouwcorporaties ge-wenst.Eventuele kindertoelage en/of verplaatsingskosten overeen-komstig rijksregeling.Met de hand geschreven soUicitaties, met uitvoerige inlich-tingcn omtrent opleiding, vroegere en huidige werkkring,alsmede opgave van referenties, inzenden aan de burge-meester van Haarlem binnen 8 dagen na plaatsing van dezeadvertentie.In de Imkerbovenhoek van de sollicitatie vermelden:Nr. 2771, OPZ.GEMEENTE MAASTRICHTBij het bedrijf van Openbare Werken komt vacantde betrekking van:Chef van deStedebouwkundige TekenkamerVoor deze functie wordt vereist: diploma Hogere TechnischeSchool, afd. bouwkunde; uitgebreide ervaring op het gebiedvan de stedebouw; zelfstandig kunnen ontwerpen; goed envlot kunnen stileren, organisatorisch vermogen; gevoel heb-ben voor goede menselijke verhoudingen.Salaris, nader overeen te komen, is afhankelijk van ervaringen capaciteiten.Uitvoerige soUicitaties met pasfoto aan Burgemeester enWethouders en in te zenden aan de direkteur van de Cen-trale Personeelsdienst, p/a Batterijstraat 48, Maastricht, bin-nen 14 dagen na het verschijnen van dit blad.Week in StevenageEen week in Stevenage Drs. J. A. LaunspachIndrukken van een studiereis naar EngelandIn de loop van het vorige jaar ontvingendrs. Bastiaans, adjunct-directeur van deDienst voor Sociale Zaken in Rotterdam, enik als twee der vier preadviseurs voor hetCongres van de Vereniging van Directeurenvan Overheidsorganen voor sociale arbeid,dat zou handelen over ,,saneren als sociaalvraagstuk" het aanbod om een studiereisvan drie weken naar Engeland te maken.Dit zou gebeuren in het kader van een uit-wisselingsprogramma voor personen,betrokken bij het maatschappelijk werk, metlogies bij collegae, die al in het buitenlandwaren geweest of er binnenkort heen zoudengaan. Relaties die huisvesting konden ver-lenen, bleken echter in Londen moeilijkte vinden. Dat in de toelichting bij hetaanvraagformulier de New Towns genoemdwaren als plaatsen waar men allicht ervaringhad opgedaan bij de aanpassing van stads-bewoners aan een nieuw milieu, beschouwdehet Engelse Exchange Committee als eenwelkome mogelijkheid om ons voor deeerste week onderdak te brengen bij tweeambtenaressen van de Development Cor-poration van Stevenage, die juist van eenstudiereis naar Joegoslavie waren terug-gekeerd.Zo kwam het dat op het perron dat tienjaar tevoren de plaatsaanduiding "Silkingrad"had gedragen, laat in de avond van 25november 1956 twee reizigers uitstapten enenkele ogenblikken later in een taxi doordezelfde High Street reden, waar ministerSilkin destijds de banden van zijn auto leeghad gevonden. Het boek waarin dezegebeurtenissen zijn aangehaald als symptomenvan de gevoelens van verontrusting in diedagen ,had ons ingelicht over het karaktervan Stevenage en de eerste jaren van zijnontwikkeling als nieuwe stad. ^)Het bestaande plaatsje van 6.000 inwoners,zou een der wijken worden van de eersteNew Town. De aanvankelijke bereidheid totmedewerking sloeg om in een gedeeltelijkafwijzende, gedeeltelijk wantrouwig-gereser-veerde stemming, toen bleek dat allebelangrijke beslissingen al waren genomenzonder het gemeentebestuur erin te kennen. Degrondeigenaren, die op een kwade ochtendeen ambtelijk briefje ontvingen met demededeling dat hun eigendom binnen afzien-bare tijd zou worden onteigend als er geenvrijwillige schikking tot stand kwam, liepente hoop. De gemeenteraad ging tegen deministeriele beslissing in beroep en het projectkon pas doorgaan, nadat de zaak in laatsteinstantie in het Hogerhuis was beslist. Derelaties van de Development Corporationmet de plaatselijke bevolking bleven echtergespannen en daarbij kwamen nog de be-zuinigingspolitiek en de aanvankelijk snellewisseling van Corporation-voorzitter alsnieuwe hindernissen. Het eerste gezin vestigdezich pas in 1951 en de eerste Industrie in1953. Daarna kwam er meer schot in: eind1954 waren er al 3.000 woningen gebouwden eind 1956 5.300. In de 19 nieuwe bedrij-ven werkten toen 4.800 man. Van de laterbegonnen projecten waren in Harlow,Crawley en Hemel Hempstead toen echter alveel meer woningen gereed gekomen. ^)Onze gastvrouwen werkten beide als woning-inspectrice (housing-assistant) bij het HousingManagement Department van de Develop-ment Corporation en waren dus tegelijk be-langrijke inlichtingenbronnen; beiden haddenenkele jaren universitaire studie achter derug. Hun taak werd ons al heel gauw duide-lijk, toen bleek, dat de eerste ochtend vanons verblijf besteed zou worden aan eenrondgang langs enkele huurders, waarmeeregelmatig contact verzekerd was door hettweewekelijkse ophalen van de huur. Ditdiende als aanleiding van hun eigenlijke rol:bevorderen van een snelle aanpassing aanhet nieuwe milieu door het geven van in-lichtingen, het behandelen van klachten enhet informeren naar de woonervaringen. Zowerd die ochtend systematisch gevraagd naaroverlast bij het storten van kolen in deingebouwde schuurtjes; deze bevindingenwerden doorgegeven aan de woningbouw-afdeling van de Corporation. Ook de volgen-de ochtend brachten we op die manier dooren gastvrij werden we binnengenood, als onzebegeleidster vroeg of de twee bezoekers uitNederland het huis mochten zien. Dit Hepmeestal uit op een praatje, soms kort, dikwijislanger, bij het snel aangemaakte openhaardje en een kopje thee of koffie.Zo, lopend, kijkend, vragend, luisterend, dedenwe de eerste van al die indrukken op, dieik straks zal proberen sattien te vatten. Weliepen trouwens veel die week, want de af-standen waren naar onze begrippen grootvoor een plaats van 25.000 inwoners en debusdiensten niet bijzonder frequent. Niet erg,de genius loci laat zich bij voorkeur te voetontmoeten. "Wandelen heeft toch ook welvoordelen als je een plaats goed wilt lerenkennen", gaf een der stafleden van de Cor-poration, die Stevenage slechts per auto plachtte doorkruisen, later toe.Bij de voorbereiding van ons verblijf wasonze belangstellingssfeer blijkbaar in het vagegebleven en had men het programma op-gesteld met het oog op de vlag van "sociaalwerk" waaronder wij voeren. We bezochtendus enkele lagere en middelbare scholen,wat geen straf was, want ze waren uitmun-tend gebouwd en ingericht. En met genoegendenk ik terug aan het bezoek bij het echtpaarH. in het nabije Letchworth, de eersteGarden City. Mrs. H. was lid van de CountyCouncil en volop werkzaam in allerlei so-ciale activiteiten; haar man was advocaat in^) H. Orlans. Stevenage. A sociologicalstudy of a new town, London 19S2. Eenbelangrijke aanvulling en verhreding vandeze monografie geeft: L. Rodwin.The British New Towns policy. Problemsand implications. Cambridge (Mass.) 1956.^) Cijfers ontleend aan het boek van Rodwinen aan Town and Country Planning,januari 1957.11Week in StevenageLonden na een loopbaan als beroepsmilitairin India. We dronken er thee, bleven etenen woonden 's avonds een vergadering bijvan een studiegroep over bejaardenvraag-stukken, die mrs. H. met tact en grote zinvoor practische conclusies leidde en waarinwij weldra eveneens aangemoedigd werdenmee to discussieren. De majoor, vol sarcas-tische humor, stond er na afloop op ons naarhuis te rijden -- om benzine werden veld-slagen geleverd in die dagen kort na deSuez-affaire! -- in een stijl, die hijzelf onder-weg beschreef als: "ik houd er maar tweesnelheden op na, langzaam en stilstaan".In Stevenage zelf werden we te eten gevraagdbij een Quaker-gezin en bij een ambtenaarvoor de kinderwetten en zijn vrouw, hetechtpaar R., dat ik later nog sprekend zalinvoeren; we dronken thee bij een predikantvan de Church of England en voerden,behalve met verschillende huurders, gesprek-ken met hoofdonderwijzers, leraren en amb-tenaren van de Corporation.Bizonder nuttig waren eveneens de gesprek-ken 's avonds met mijn sociaal en sociologischzeer gei'nteresseerde gastvrouw over de in-drukken van de dag. Zo schoven geleidelijksommige stukjes van de legkaart voorlopigin elkaar, ai bleven er grote leemten over. Ikzal nu trachten enkele van die samenhangente overzien.De aanpassing aan het nieuwe milieu wordtzoveel mogelijk vergemakkelijkt. Als gezinnenzich in Stevenage komen vestigen -- dikwijlsis daar al een orienterend bezoek aan voor-afgegaan, als het bedrijf tot verplaatsingbesloten heeft -- worden ze in groepjes van12 ontvangen met een kopje thee. De kin-deren kunnen dan meekomen. Er wordt letsverteld over de nieuwe woonplaats en erkunnen allerlei vragen worden gesteld. Ver-volgens brengen de woninginspectrices eeneerste bezoek, waarbij niet over de huurwordt gesproken. In de eerste tijd wordt een-maal per week de huur opgehaald, latereenmaal per veertien dagen. Dit contactdient om allerlei dingen te helpen regelen:Structuurplan van Stevenage.Old Stevenage is de zwarte vlek in de noord-oostelijke sector. 2mdelijk daarvan ligt hetnieuwe centrum. De nieuwe stad wordt door-sneden door de landschappelijk fraaie en on-hebouwd hlijvende Fairlands Valley, die echterwel een sterk scheidende werking heeft.i INDUSTR.IAL[ lt.E.SIDENTIALHI SHOPI>ING( BUSINESSI S 1 SEODNDARY SCHOOLS? PRIMARY SCHOOLS? NEICH'HOOD SUBCENTR.ESTRUNK. dOADSMAJOR TOWN RDADSNEIGHBOURHOOD ROADSGOVERNMENT DEPARTMENTSF=F20OO 3000 4000 ?jooo coop TDOO ftOOQ 9000 lOQOO fUT12Week in Stevenageadressen van verenigingen en instellingen,moeilijkheden met buren, herstellingen in huis,maken van hekken en schuurtjes, in huisnemen van verwanten en kostgangers enz. ^)Op een bijeenkomst van de Ladies Club inde wijk Longmeadow maakten wij kennis meteen der niet-officlele aanpassingsmedia. Mijngastvrouw, die daar over haar reis naarJoegoslavie vertelde, lichtte later toe, dat ervoornamelijk vrouwen kwamen die pas inStevenage waren komen wonen. Het pro-gramma bestond gewoonlijk uit practischehuishoudelijke onderwerpen. Een belangrijkefunctie was echter het leren kennen vanandere vrouwen uit de wijk en het uitwisselenvan ervaringen en indrukken. Na enkelemaanden werd het bezoek meestal veel minderfrequent.De meeste kostwinners zijn geschoolde engeoefende arbeiders uit Londen. Direct ver-band 'met de sociale vraagstukken, verbondenmet de verplaatsing van krotbewoners is erniet, maar toch brengt de verhuizlng menigeverandering in het levenspatroon mee. Menheeft dikwijls in een dichtbevolkte wijk ineen beperkte ruimte gewoond voor een huur,die in vergelijking tot wat men voor denieuwe woning moet betalen, laag genoemdkan worden. Daarbij komt dat men voor denieuwe woning graag nieuw meubilair wilaanschaffen. Het gevolg is, dat een vrij grootdeel van de vrouwen voor halve en heledagen gaat werken en dat veel wordt aan-geschaft op afbetaling, "this never-neverbusiness", zoals het hoofd van een infantschool (voor de jongste leerplichtige kinderen)deze gewoonte typeerde. Zij schatte dat dehelft van de moeders werkte. Haar schoolstond echter in de wijk Bedwell, die het eerstgebouwd werd en waar daarom meer ge-zinnen met schoolgaande kinderen zijn. Voorde jongste wijk Longmeadow werd een ruwpercentage van 20 genoemd.Er was in heel Stevenage slechts een (parti-culiere) kleuterschool en de behoefte aanmeer gelegenheid voor kleuteronderwijs werddan ook sterk gevoeld, evenals het tekortaan bedrijven die voornamelijk gebruik ma-ken van vrouwelijke arbeidskrachten. Debedrijven die zich tot dusver gevestigd hebben,bieden voor het merendeel slechts werk inde cantines, op de kantoren en als werkvrouw.In de scholen bestaat gelegenheid voor hetgebruiken van een warme maaltijd, en veelkinderen blijven over omdat de moederwerkt of omdat de afstand tot de woningdikwijls vrij groot is. Na de lessen verblijvende kinderen van werkende moeders op schoolof bij buren. De tantes en grootmoeders, diezich in een normale sociale structuur met dekinderen kunnen bezighouden, ontbreken hiervoor het grootste deel. Onze zegsvrouw wasvan mening dat de kinderen zich daardoorpsychisch vereenzaamd gingen voelen. Demoeder van de vrouw vervult nog een anderebelangrijke rol, die van vertrouwde en toe-vlucht voor de huisvrouw. "De vrouwenmissen iemand waar ze vertrouwelijk meekunnen omgaan", meende mrs. R., bij welkechtpaar we een avond te gast waren. Alsconsulente van een (vrijwillig) bureau voorhuwelijksmoeilijkheden kwam ze dikwijls metaanpassingsstoornissen in aanraking. "De re-laties met de buren kunnen wel goed zijn,maar meestal blijven die oppervlakkig. Watde vrouwen nodig hebben is een moeder ofiemand die haar kan vervangen". Dezeuitspraak kwam ons opnieuw in de gedachten,toen we een week later in Londen een lezingbijwoonden van Peter Young en MichaelWilmott, die lets vertelden over hun onder-zoek naar de familieverhoudingen in deborough Bethnal Green. ^) De getrouwdedochters wonen bij voorkeur in de buurt vanhun moeder, waar ze komen aanlopen omkoffie of thee te drinken, de kinderen tebrengen, raad te vragen en hun hart uit testorten.Als de ouders van een echtpaar zich bij hunkinderen in Stevenage willen komen vestigen,wordt dit wel zoveel mogelijk bevorderd.Voor deze categorie o.a. waren de kleinetweeverdiepingsflatjes bestemd, die hier endaar als beeindiging van een straat werdentoegepast om de eentonigheid van rijen een-gezinshuizen te onderbreken.Het aantal gezlnnen dat er niet in slaagt zichaan te passen en weer terugkeert, schijnt nietverontrustend groot te zijn. De "industrialwelfare officer" van een der grote bedrijven,dat zich twee jaar tevoren had gevestigd,deelde mee dat in die tijd L400 gezinnenwaren overgekomen; 12''/o was weer vertrok-ken, waarvan de helft omdat ze weer naarLonden terug wilden. Als motieven gaf mende drukte en gezelligheid van Londen op ende wens om familie en kennissen dichtbij tehebben. Ook bij onze eigen gesprekken metbewoners hoorden wij herhaaldelijk het ge-mis noemen van de "bright lights" vanLonden. Als voordelen werden dan echteronmiddellijk het buiten wonen en de idealeomgeving voor de kinderen genoemd. Deklachten over ontbrekende voorzieningen ende gebrekkige transportmiddelen deden aandeze overwegend positieve instelling niet veelaf. Dit is ook de eindconclusie van een rap-port over de woonervaringen in een nieuwewijk, dat ik van een der woninginspectricester inzage kreeg.De voornaamste gevolgtrekking die ik zelfzou willen maken is, dat ook bij de ver-plaatsing van soclaal "normale" gezinnen eenapparatuur nodig is am de aanpassing goedte laten verlopen en dat de wrijvingen dieermee gepaard gaan, zich door vele sectorenvan de samenleving voortplanten. In hetbizonder trof mij de interrelatie tussen deaanpassing van het gezinsbudget aan denieuwe levensomstandigheden, de behoefteaan werkgelegenheid voor vrouwen, het over-blijven van kinderen op school en het hier-aan zijdelings verbonden complex rondomhet wegvallen van de wijdere familiebetrek-kingen( speciaal die met de moeder van devrouw) in de sociale structuur. Dit laatstebrengt ons tot een nieuw onderwerp.') Zie ook M. Wragg, Starting life in a newtown, Town and Country Planning 1951,biz. 249 e.v.^) Het resultaat van deze studie is intussenversehenen als: "Family and kinship inEast London", 1957.13Week in Stevenage\-KAh fk.".".'j^R PAHK;KVATK)N1'C^OfFJClaRARYi^/fet nieuwe stadscentrum.Random het alleen voor voetgangers toeganke-lijke plein winkels en openbare en hizonderegebouwen. Aan de rcmden parkeerterreinen eneen marktterre'm.De "balanced town" ^)Het New Towns (Reith) Committee zegtin zljn eindrapport dat een evenwichtigestedelijke samenleving velerlei werkgelegenheidmoet bezitten, zodat alle inkomensgroepenvertegenwoordigd kunnen zijn. Er moetenzich dus niet alleen industriele bedrijvenvestigen, maar ook hoofdkantoren, onder-zoekeningsinstituten en overheidsinstellingen."It is most desirable that proprietors, directors,executives and other leading workers in thelocal industries and businesses should live inthe town and take part in its life. Many-professional men and women, writers, artistsand other specialists not tied to a particularlocation should find a new town a goodplace in which to live and work. So alsoshould retired people of independent means.All these should find interest and scope inplaying their part in the development of thesocial, political, artistic, and recreationalactivities of the town". Om dit te bereiken,zo gaat het rapport verder, moet de stadvan het begin af een evenwichtige socialesamenstelling bezitten en moeten er al directwoningen voor verschillende inkomensgroepengebouwd worden.Dat is dus het ideaal. Een doorkijkje op derealiteit werd ons gegund in het vervolg vanhet gesprek met de industrial welfare officer.,,De personeelsleden met hogere inkomenskopen een auto en kunnen dan verder weggaan wonen, liefst in een eigen huis met eengrote tuin. Men voelt er weinig voor zichin Stevenage te gaan vestigen; het is te dichtbij het werk en men is er aan allerlei beper-kingen onderworpen; men kan de tuin b.v.niet zo groot krijgen als men wenst. Menvindt dat men er niet echt buiten woont.Elders (onze zegsman noemde een reeksdorpen en kleine steden in de buurt) is deomgeving rustiger en landelijker". Ten tijdevan ons bezoek was juist de eerste rij midden-standswoningen in aanbouw die voor de ver-koop bestemd waren. De prijs zou ongeveerdrieduizend pond bedragen; zij waren dusniet voor het top-, maar voor het middenkaderbestemd.14Week in Stevenage-?T i.,iijijfiinmm'wi|Typerend straatbeeld.(foto Development Corporation)Er heeft zich nog slechts een niet industrieleinstelling in Stevenage gevestigd, een labora-torium voor waterzuivering. Aan de door decommissie gestelde voorwaarde van een even-wichtige econamische structuur is dus totdusver niet voldaan. Maar zelfs als dit welhet geval is, blijkt het vasthouden van debovenste lagen een bizonder moeilijke taakte zijn.De betrekkelijk eenzijdige sociale structuur iseen ernstige handicap voor deze snel groeien-de, nog traditieloze en daarenboven nog ineen oud en een nieuw deel gesegmenteerdestad. ,,Er zijn er genoeg die iets voor Steve-nage willen doen, maar er is gebrek aanmensen die leiding kunnen geven aan hetsociale leven", meende mr R. ,,En daarbijkomt nog, dat men zich nogal eens ont-moedigd gevoelt. Stevenage is van de Corpo-ration, wordt er gezegd, niet van ons". Weizijn ook enkele inwoners lid van de door deMinister benoemde Development Corporation,maar zelf kreeg ik eveneens de indruk, datdit lichaam niet sterk als eigen ervaren werd.Men sprak erover als van "they" of "thepeople from Aston House". Dit was de naamvan het voormalige landhuis aan de rand vanStevenage, waar de bureaus gevestigd waren.Het zal wel niet helemaal toevallig zijn, datgeografische en sociaal-psychologische periferiehier samenvallen. De inwoners van het nieuweStevenage hebben als kiezers van de UrbanDistrict: Council, die zowel het oude als hetnieuwe deel omvat, invloed op de gang vanzaken in de gemeente, maar juist de voorhet beleid zo essentiele greep op de sociaal-economische en stedebouwkundige ontwikke-ling en grotendeels ook de woningbouw valtniet aan de Council, maar aan de Corpora-tion toe.In hetzelfde gesprek werd ook nog het ont-breken van een ,,vaderfiguur" aangeroerd,welke rol bij ons door de burgemeester pleegtte worden vervuld. Wel wordt de voorzittervan de Corporation door de Kroon benoemd,maar we betoogden dat dit bij ons de burge-meester niet verhinderde zich geheel met zijngemeente te identificeren. Dat dit in Stevenageniet het geval is, schreef onze gastheer toeaan de traditie van hurgemeestetsverkiezing-- ook uit andere gesprekken bleek dat deEngelsen zich onze eerste burger haast nietanders dan als rijksambtenaar kunnen voor-stellen -- en aan het feit dat de betrekkingvan voorzitter een nevenfunctie is, die slechtsaanwezigheid gedurende enkele dagen permaand vereist. Overigens konden wij er onstelkens opnieuw van vergewissen, dat menzich wel degelijk laat inspireren door degedachte een nieuwe samenleving te helpenopbouwen.Stedebouwkundige impressiesDoor beschrijvingen en foto's was de aanblikvan de New Towns ons al enigszins vertrouwdgeworden. Beslissend is echter de kennis-taaking met de stad als totalitelt van mense-^) Orlans gaat in zijn aangehaalde studie uit-voerig op het denkbeeld van een "balan-ced community" in en concludeert, dat"many garden city and New Town plan-ners merely translated into sociologicalterms and architectural forms middle- andupper-class ideologies of a conservative orliberal-reformist nature, and that the'balanced community' concept thus servedthe forces of law and order, midde-classmorality and the social and politicalstatus quo" (biz. 94-95). Het spreekt van-zelf, voegt hi] hieraan toe, dat voor andereplanners en ook voor de socialistischeregering het idee een hestanddeel vormdevan een utopisch-socialistische overtuiging.15Week in StevenageTwee nieuwe stedenHjk samenleven. Met de gebruikelijke midde-len, gebogen straatbeloop, verspringen vanrooilijnen, verscheidenheid van woningtypenen afwisseling in gevelbehandeling, ook metkleur, had men naar architectonische enstedebouwkundige levendigheid gestreefd.Naar mijn menlng was men daar wat dedetails betreft goed in geslaagd. Afwisselingin de verticale schaal ontbrak echter 20 goedals geheel. Er waren in de eerste jaren welenkele blokken flats gebouwd, maar dezewaren weinig in trek en men had er daaromvan af gezien meer te ontwerpen.Evenmin was er veel revolutionairs op temerken aan het wegensysteem van wijkadersen woonstraten met hier en daar een kortecul de sac of een woonpad. Wat ons bij onzewandelingen in het begin het meeste opvielwaren de afstanden. Ik logeerde in de nieuwewijk Longmeadow, aan de zuidelijke grensvan de toekomstige stad van 60.000 inwoners.Tot het in aanbouw zijnde wijkcentrumMarymead was het een goede tien minutenlopen, tot het eveneens in aanbouw zijndestadscentrum echter drie kwartier. Dit wasniet alleen een gevolg van de voor denieuwe steden gebruikelijke woningdichtheidvan 11 tot (in Stevenage bij uitzondering)16 houses to the acre, maar ook van deuitgestrekte groene ruimten die tussen debebouwing zijn uitgespaard. Sterke accentenin het straatbeeld waren dan ook de bekendehoge dubbeldeksbussen. Het vervoer wasvrijwel geheel gericht op Oud-Stevenage, datthans nog als winkelcentrum dient, en inde spitsuren bovendien op het industrieterreinaan de andere kant van de spoorweg. Hoemoeilijk het was van de ene wijk naar deandere te komen, ervoeren wij, toen we aanhet eind van een theebezoek bij de predikantvan Bedwell (oostelijk van het toekomstigecentrum) in de bus gezet werden naar Oud-Stevenage, dat noordelijk lag, om daar nalang wachten in de koude regen een anderebus te nemen naar Longmeadow, in hetzuiden. Mijn gastvrouw Het zich erover uit,dat ze vaker naar het echtpaar R. zou gaanals de tocht erheen niet zo omslachtig was.Ik kon me niet onttrekken aan de indrukdat deze (weliswaar tijdelijke) gebrekkigemogelijkheid tot communicatie een ernstigebelemmering was voor de ontplooiing vanhet sociale leven. Een argument temeer datde faseplanning een onmisbaar bestanddeelis van het stedebouwkundige werk en hetoverige dat ten behoeve van de ontwikkelingvan een nieuwe wijk of stad verricht moetworden.Aan het industrieterrein was veel zorg be-steed, zowel wat de voorzieningen als watde gebouwen zelf betrof. Een belangrijk ob-stakel was de drukke en veel te smalle NorthTrunk Road van Londen naar Schotland, dienog steeds door de High Street van Oud-Stevenage liep. Over de geprojecteerde om-leiding om de stad heen hoorden we eenvertrouwd geluid: ,,Die zal er nog wel eenskomen".Van het Centrum zagen wij een maquette inhet kantoor van de Corporation. Tot devoorgestelde systematische scheiding tussengemotoriseerd en voetgangersverkeer was, naarmen ons vertelde, besloten na een bezoek aande Rotterdamse Lijnbaan. Later zagen we eengelijksoortige oplossing, echter op grotereschaal, in het nieuwe stadscentrum van Coven-try, dat omstreeks dezelfde tijd als deLijnbaan tot stand gekomen moet zijn, maartwee winkelgalerijen boven elkaar heeft.Gedurende ons verblijf kwam het karakterdat men aan Stevenage wilde geven, nogaleens ter sprake. Als ik een ding tijdens onsbezoek goed heb begrepen, is het dat hetzeer moeilijk is als buitenlander te oordelenover wat een Engelsman zich als een goedwoonmilieu voorstelt. Ook met dit voorbehoudmag echter de vraag gesteld worden of dezepoging om een verbeterd "suburban" milieute scheppen ^) zal slagen. In mijn ogen heeftStevenage nog weinig van het specifiekstedelijke, dat wij van plaatsen van dezefunctie en grootte toch verwachten. Londenligt te ver weg (50 km) om zelfs op weekendsgeregeld bezocht te kunnen worden. Veel zalafhangen van het karakter dat men aan hetnieuwe centrum zal weten te geven en vanhet tempo waarin allerlei stedelijke voor-zieningen (o.a. een warenhuis en een bioscoop)tot stand komen.In de loop van mijn notities heb ik hier endaar al aangestipt welke lering ik uit mijnervaringen heb menen te kunnen trekken.Hoewel wij in ons land bij het zoeken naarnieuwe woonvormen andere wegen zullenmoeten gaan, zal de zorgvuldige bestuderingvan de ontwikkelingsgeschiedenis der Engelsenieuwe steden ons bizonder nuttige aanwij-zingen kunnen geven, vooral wat betreft deaanpassing aan het nieuwe milieu, de socialeontplooiing van de nieuwe samenleving(inclusief het te juister vorm, maat en tijdgeven van bestuursverantwoordelijkheid) ende coordinatie van de economische, sociaal-culturele en ruimtelijke aspecten van hetbeleid.') VgZ. de desbetreffende passage in het hoekvan Rodwin, biz. 175. De artikelen vanJ. M. Richards over "Failure of the NewTowns" en van G. Cullen over ,,Prairieplanning in the New Towns", beide inThe Architectural Review van juli 1958,leggen wel zeer eenzijdig nadruk op defeilen.Stedebouwkundige notities bij twee nieuwe stedenCrawleyDeze ,,New Town" ligt op ruwweg dezelfdeafstand (+ 50 km) ten Zuiden van Londenals Harlow ten Noorden ervan lag, halver-wege de grote weg van Londen naar Brigh-ton en is bedoeld voor ca 60.000 inwoners.In tegenstelling met Harlow, waar slechtsweinig bebouwing aanwezig was, ligt CrawleyIr. W. Wissingter plaatse van een bestaand agrarisch stadjemet een karakteristieke High Street, waar-aan het nieuwe centrum werd vastgemaakt.Het plan bestaat een gebied met een mid-16IIKantoor: DORDRECHT, KROMHOUT 95, TEL 6941 (4 lijnen)Bijkantoor: Den Haag, Fr. Maelsonstraat 45, Tel. 553844FASTO VERGROOT DEVOORSPRONG METDE N1200^^*vo RHBEPROEFD VAN CONSTRUCTIEV ^?E ? w . u^?* Gt^^Ltvt tiSODAGELIJKS HET GROTER GEBRUIKSGENOTtA?r*o ER140 ERrtOoo?40GNOG MEER WAARDE VOOR UW GELDFASTO N 12 0 0sw^f%f^^ ^.c^^-^'^m^'nR.S. STOKVIS product van P^f fabrikaatVACAiyiRI(vervolg)GEMEENTE LEIDENBij de dienst van Gemeentewerken, afdeling stedebouw-kunde is gelegenheid tot plaatsing van een ervarenStedebouwkundig Tekenaarin de rang vanTECHNISCH AMBTENAAR A(exclusief huurcom-Salarisgrenzen: / 7.078,80--/ 8.291.8pensatie). Vakantietoelage 4 %.Bezit van het diploma stedebouwkundig tekenaar P.B.N.A.strekt tot aanbeveling.Verplaatsingskosten en kindertoelagen volgens rijksrege-ling.De gemeente is aangesloten bij het I.Z.A. Zuid-Holland.Schriftelijke sollicitaties met uitvoerige inlichtingen enreferentie-adressen en onder vermelding, in welk bladmen deze advertentie gelezen heeft, binnen 10 dagen nahet verschijnen van dit