stedebouw volkshuisvestingIn dit nummer4mmer 1Uitgave van hetNederlands Instituut voorVolkshtiisvesting en Stedebouwp tfrasuiaT Stedebouw' VolkshtiisvestingFinanciele steun WoningboHWOffkiUe mededelingenSummarymaart i960Het nieuwe versterkerprogramma omvat juist voorde centrale antenne-inslallalies vele nieuwe ont-wikkelingen. In iotaal zijn er nu 104 typen ver-sterkers -- voor elk speciaal doel ontwikkeld --zodat le alien tijde een economisch veranly/oordecentrale anienne-installatie in elk besiek kanworden opgenomen.inlichtingen en formutieren vooro.a. bestekopgaven ?n voorschrlftenbij de Importeur.Den Hug, Wagenstr>a< 126a, Tel. 18 39 84*EterboterntBouwstoffenhandel en Houtkoperij n.v.ALLES OP MAAT GEZAAGDkokers, buizen, pijpen (met hulpstukken)golfplaten en leiengeribde platenmassal (voor vensterbanken, schoorsteen-mantels)glasal (voor lambri's, tafelbladen, enz.)internitboardvlakke platenPical (zacht asbest)Gijproc gipsplaten, Gijpunit-panelenPlastic-, golf- en vlakke platenDak- en isolatie-platenLinex - Sisalkraft - BoardsFormica Schuimplastic HoutDEN HAAGGROENEWEGJE 14-22A - TELEF. 117732-116118ALPHAMUURVERVEN50 Jaarervaring....en ervaring is niet tevervangenE:ris onbetwist de meest geschikiemuurverf voor binnenwerk env/ordt zeer gunstig beoordeelddoor het veriinstituut T.N.O, teDelft.WasbaarOnverzeepbaarZuurbestendigJTJL VERFFABRIEK ALPHA^VVuf^^ v/h Gebr. Klaverweiden N.V. Alphen a.d. RijnmmUiUf Telefoon K 1720-2192S& VUitgave van hetNederlands Instituut voorVolkshuisvesting en Stedebouwmaart I960Maandblad41e jaargang no. 3Redactie:Mevrouw Prof. C. W. VisserMej. R. HartstraIr. B. FokkingaMr. C. A. van GorcumH. ]. A. Havens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursDr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagH. van SaaneW. ScheerensIr. W. van TijenDrs. H. V. d. WeijdeIr. W. WissingAdres voor Redactie en Abonnementen:Lange Voorhout 19, 's GravenhageTelefoon 184225Advertenties:Keizersgracht 188, Amsterdam-C.Postgiro nummer 113028Telefoon 249128Dit nummerhevat ah hoofdartikel cen bijdrage over de nicuwe stad Brasilia, de toekomstige hoofdstadvan Brazilie, die thans in een begin van uitvoering vcrkeert, volgens een ongewoon, maarbelangwekkend stedehouwkundig plan en die op het punt staat, vooruitlopend op de verderevoltooi'ing, officieel als hoofdstad in gebruik te worden genomen. De bouw van deze nieuwestad heeft voor ons groter betekenis dan die van een uitheemse curiositeit. De lezer zalaanstonds verband leggen met onze eigen plannen tot de bouw van nieuwe steden en zal37vcrwantschap en vcrschil opmerken tussen de daardoor opgcroepen problemen en die randomde stichting van Brasilia. Hij zal ook denken aan de voorstellen tot de verplaatsing van onsRegeringsapparaat uit Den Haag naar elders, een onderwerp, dat nu op het hoogste niveaucommissioriaal is gemaakt en hij zal ook in dit verband vergelijkingen treffen tussen de toe-stand hij ons en die in Brazilie.Verder hevat dit nummer de gewone rubrieken. Onder volkshuisvesting is het tweede, in hetvorige nummer aangekondigde artikel geplaatst over de financiele regelingen ten behoeve vande woningbouw.InhoudBrasilia, hoofdstad van Brazilie, Drs. Tj.TjalkensStedebouwStedebouwkundige Kroriiiek en Kommen-taarBinnenlandOverzicht van TijdschriftenVolkshuisvesting39 Het nieuwe stelsel van financiele steunaan de Woningbouw, Mr. F. Andriessen 49Binnenland 51Overzicht van Tijdschriften 524447 Officiele Mededelingen48 Nederlands Instituut ^ 52Summary 52Abonnementsprijs f 16,--. Losse nummers f 2,--.De leden van het Nederlands Instituut voor Volkshuisvesting en Stedebouw (lidmaatschap voorphysieke leden f li,--) en de leden van de Nationale Woningraad ontvangen het blad kosteloos.38Gulden regelvoor hetmoderne ^?AWIn de Nederlandse volkswoningbouwwordt toenemende aandacht besteedaan een moderne, doelmatige vioerafwerking.Dat wil zeggen: aan permanent linoleum.Permanente vioerafwerking vereist slechtseen matige verhoging van de huurprijs.De praktijk leert, dat iedere huurderdeze toeslag graag over heeftvoor de vele onmiskenbare voordelen :permanent linoleum betekent voorde huurder een aanzlenlijke verlichtingvan zijn installatie-budget;garandeert ook de minder draagkrachtigeneen volwaardige vioerbedekking;bevordert de geluid-isolatie tussende woonlagen;is blijvend bacteriendodend, dus hygienisch;heeft een lange levensduur, de kleuren gaandoor-en-door, dus kunnen niet wegslijten;verhoogt de woonbeschaving.linoleum kromiTienieOnze afdelingtechnische adviezenverstrekt gaarnevolledige inlichtingen(telefoon 02980-81941).Voor keuken, douchecel en halook colovinyl plastic asbesttegeis,soepel en slijtvast, in hoge mate bestand tegen olien,vetten, zuren en vele andere chemicalien.Vraag ook naar eolorite cumaronhars tegels,eveneens in vele fraaie tinten.GEMEENTE GOUDABij de stedebouwkundige afdeling van de dienst van Ge^meentewerken te Gouda kunnen geplaatst worden enigeSTEDEBOUWKUNDIGE TEKENAARSen/ofTECHNISCHE AMBTENARENDiploma stedebouwkundig tekenaar, alsmede ervaring opstedebouwkundig gebied strekt tot aanbeveling.Salaris:tekenaar le kl. ^ / 379,10--/ 486,29 per maandopzichter le kl. / 440,35--S 547,54 per maandtechn. ambtenaar f 409,73--/ 608,78 per maandtechn. ambtenaar le kl. / 562,85--/ 712,77 per maandinclusief 6% en 5.6% en exclusief huurcompensatie.Aanstelling boven het minimum is niet uitgesloten en zalworden bepaald naar geschiktheid en ervaring.De gemeente is aangesloten bij het I.Z.A.-Zuid-Holland.Het verplaatsingskostenbesluit is van toepassing.Sollicitaties met uitvoerige inlichtingen omtrent opleiding,vroegere en tegenwoordige werkkring binnen twee wekenna het verschijnen van dit blad in te zenden aan de direc-teur van Gemeentewerken, Nieuwe Haven 45a, Gouda.gemeente . .enschedeBij de afdeling stedebouw van de dienst van openbarewerken en volkshuisvesting kunnen worden geplaatst een1) stedebouwkundige2) stedebouwkundig ambtenaarTaak 1) medewerken aan het ontwerpen van kom-plannen en uitbreidingsplannen2) uitwerken van de onder 1 bedoelde plan-nenVereist 1) diploma T.H. Delft voor stedebouwkundigingenieur met ervaring of meerjarige er-varing als ontwerper in soortgelijke functie2) diploma h.t.s bouwkunde of meerjarigeervaring in soortgelijke functie.Rangindeling naar gelang van bekwaamheid; salaris 1 in-en salaris genieur of stedebouwkundige f 712,24 totf 906,17, ingenieur Iste klas of stedebouw-kundige Iste klas f 815,77 tot f 1061,17 peri maand, 2 technisch ambtenaar f 515,08 totf 622,26 en technisch ambtenaar Iste klasf 622,26 tot f 727,03 per maand, e.e.a. onge-acht compensatie voor de in te voeren huur-^ verhoging en de te verwachten salarisver-hoging.Aanmelding uitsluitend per briefkaart met vermelding let-ter LI of L2 aan de afdeling personeelszakenvan de gemeentesecretarie. Een sollicitatie-formulier zal daama worden toegezonden.Bij de Provinciale Planologische Dienst van Overijssel kanworden geplaatst eenSTEDEBOUWKUNDIG INGENIEURGegadigden moeten in het bezit zijn van een diploma b.i. ofc.i. Delft of hiermede gelijk te stellen diploma.Het werk zal in hoofdzaak bestaan uit stedebouwkundigevormgeving t.b.v. streekplannen.Aanstelling in de rang van ingenieur (f 6.744,- -- f 10.248,-)of ingenieur A (f 9.180, f 12.108,-) te vermeerderen metpremie-compensatie A.O.W. en compensatie huurverhoging,afhankelijk van bekwaamheid en ervaring.Sollicitaties, met uitvoerige inlichtingen omtrent leeftijd,opleiding en ervaring, en met vermelding van referenties,binnen veertien dagen na verschijning van dit blad, uitslui-tend schriftelijk, te richten aan de Directeur van genoemdedienst, Stationsweg 5, Zwolle.GEMEENTE APELDOORNBij de stedebouwkundige afdeling van de dienst der ge-meentewerken kan worden geplaatst eenSTEDEBOUWKUNDIG TEKENAARin de rang van tekenaar E(salarisgrenzen f 3700,22 tot f 4676,69)of tekenaar D(salarisgrenzen f 3864,96 tot f 5297,62).In de salarissen zijn niet begrepen 2''/o huurcompensatie ende laatste salarisherziening.De studiekostenvergoedingsregeling alsmede het verplaat-singskostenbesluit zijn van toepassing.De gemeente Apeldoorn is aangesloten bij het I.Z.A.-Gel-derland.Brieven uiterlijk 14 dagen na verschijning van dit blad aande directeur van de Centrale Personeelsdienst, Raadhuis-plein 6, Apeldoorn.DOOR EEN ADVERTENTIE IN DIT TIJDSCHRII'Tverwerft Uw zaak in geheel Nederland bekend-heid bij:Architecten,Ingenieursbureaux,Woningbouwverenigingen,Gemeentebesturen,Gemeenteiyke diensten van Openbare Werken,Bureaux v. Bouw- en Woningtoezicht e.d.Provinciale Besturen,Prov. Streekplannendiensten, enz.^HVBrasiliiBrasilia, hoofdstad van Brazilie Drs. Tj. TjalkensOp 21 april zal de zetel van de regering vanBrazilie worden overgeplaatst van Rio deJaneiro naar Brasilia.In tijdschriften, filmjournaals, radio- entclevisieuitzendingcn werden wij op de hoogtegehouden van de snelle opbouw van denieuwe hoofdstad in een onbewoond gebiedop bijna 1000 km afstand van de grotecentra des lands Rio en Sao Paulo, op decentrale hoogvlakte. In Brazilie is aan debouw van de nieuwe hoofdstad zelfs een spe-ciaal, fraai geillustreerd tijdschrift gewijd.Zowel in het eigen land als elders in de we-reld zijn de meningen over de bouw vanBrasilia verdeeld. Men hoort er zowel ingeestdriftige als in sceptische bewoordingenover spreken. Hoe men ook over het projectmoge denken, vast staat dat wij hier wordengeconfronteerd met een stedebouwkundigemanifestatie van de eerste orde, die de aan-dacht van de gehele wereld trekt. Een be-spreking in dit Tijdschrift lijkt daarom opzijn plaats.VoorgeschiedenisReeds tegen het einde van de 18e eeuw, toenBrazilie nog een Portugese kolonie was, gin-gen er stemmen op ten gunste van de over-plaatsing van de hoofdstedelijke functies vanRio naar een centraal gelegen punt in hetbinnenland. Rio werd toentertijd gezien alsexponent van de Portugese invloed, waar-aan men zich wilde ontworstelen. Het voor-becld van Washington werkte fascinerend opde vrijheidslievende Brazilianen.In de nieuwe republikeinse grondwet van1889 werd een gebied van 4000 vierkantemijlen gereserveerd als toekomstig federaaldistrict. Nadien hoorde men weinig meervan het plan.Eerst in de grondwet van 1946 worden na-dere bepalingen opgenomen ten behoeve vande overplaatsing van deze hoofdstad, waarbijzelfs een tijdschema werd opgesteld. Eencommissie werd ingesteld om de federaleregering van advies te dienen inzake kli-maat, terrein- en grondgesteldheid van hetgebied, waar de nieuwe hoofdstad zou moe-ten verrijzen. Op grond van het advies vande meerderheid van deze commissie werdbeslist de nieuwe hoofdstad te vestigen inhet vroeger tot federatief district bestemdegebied in het zuidelijke gedeelte van destaat Goias.De stichting als gevolg van een nationaal-poUtiek strevenDe keuze van de vestigingsplaats is moeilijkte begrijpen zonder een inzicht in de geogra-fische gesteldheid van Brazilie. De omvangvan het land is van een zelfde orde vangrootte als Europa en de V.S. van Noord-Amerika.Hoewel Brazilie voor het grootste gedeeltein de tropen valt, komr, men bezuiden Rioal spoedig in de gematigde luchtstreken.De morphologie van Brazilie is zeer in hetkort samen te vatten. Ten zuiden van dereusachtige Amazonevlakte vindt een gelei-delijke stijging plaats tot de hoogvlakte vancentraal- en zuid-Brazilie, (mato grosso)welke zich op gemiddeld 1000 m boven dezeespiegel verheft. De overgang van dezehoogvlakte naar dc oostkust wordt ge-vormd door het terassenlandschap, waar detropische landbouw wordt uitgeoefend. Indeze kuststreken vinden wij de hoogste bc-volkingsdichtheden.Kenmerkend voor Brazilie is voorts de groteheterogeniteit van de verschillende landsde-len in landschappelijk, economisch en ethno-logisch opzlcht. Men kan zich nauwelijksgroter tegenstelling denken dan tussen hettropische, door primitieve indianenstammenbevolkte oerwoud van de Amazone en devolkomen "Amerikaanse" mlljoenenstedenRio en Sao Paulo. Over land hebben velelandsdelen in het geheel geen verbinding. Deontwikkeling van het luchtverkeer heeft weleen schrede voorwaarts op weg naar een be-tere samenhang van de heterogene rijksde-len gebracht, maar dit vervoermiddel is voormassavervoer nu eenmaal verre van econo-misch. De onderlinge verschillen worden noggeaccentueerd door de steeds groter worden-de verschillen in welvaartsniveau. Hetzelfdeproces, dat zich de laatste tijd in de wereldals geheel voltrekt, vindt in Brazilie plaatsop de schaal van een werelddeel. Een belang-rijk verschil evenwel is dat binnen Brazilievrije uitwisseling van mensen plaats heeft;hieruit volgt, dat de welvarende gebieden,met name de zuidelijke kuststrook, vele mi-granten uit de arme tropische gebieden totzich trekken. Door deze noord-zuid gerichtemigratie worden de verschillen in bevol-kingsdichtheid steeds sterker geaccentueerd.Deze ontwikkeling houdt het gevaar invan een bevordering van de tcgcnsteilingcntussen de dichtbevolkte kuststrook en "ove-rlg Brazilie". In het tropische deel vanBrazilie voltrekt zich een dergelijk procestussen de grote havensteden en het binnen-land. De in Suriname zo bekende afkeer vande creoolse bevolkingsgroep van de land-bouw en de sterke neiging om zich in destad te vestigen, zien wij eveneens in tro-pisch Brazilie.Het is duidelijk dat bij het voortgaan vandeze ontwikkelingstendens in de kust-strook steeds groter opeenhopingen van be-volking ontstaan, terwijl grote delen van hetland braak blijven liggen. Het is thans al zo-ver gekomen, dat in de agglomeraties vanRio en Sao Paulo een overbevolking voor-komt, die erger is dan in onze "RandstadHolland". Mede doordat het vervoerssysteemschromelijk bij de snelle uitbreiding van dezesteden is achtergebleven, wordt het levenhier, vooral voor degenen, die de exorbitanthoge huren en koopprijzen van woningen inhet centrale gedeelte niet kunnen opbrengen,wel erg moeilijk. Zo wordt Rio met rechtoverbevolkt geacht. Weliswaar heeft de stadeen buitengewoon fraaie ligging aan een baaien in de dalen van het kustgebergte, maar39BrasilicJoao PessoaRecifedigging van Brasilia, met afstanden in kilo-meters van een aantal bestaande steden.deze zo aantrekkelijke geografische situatieheeft als keerzijde, dat een verdergaandestadsuitbreiding niet meer mogelijk is zon-der dat de afstanden tot het stadscentrumvoor vele bewoners te groot worden. Degehele sfeer van Rio werd trouwens vooreen goed functioneren van het ambtelijkeapparaat niet gunstig geacht.Met het stichten van de nieuwe hoofdstadworden de hierboven gesignaleerde vraag-stukken natuurUjk wel niet opgelost, maar erwordt toch een doelbewuste poging mee on-dernomen de fatale vicieuze cirkel, waarin deruimtelijke ontwikkeling van het land dreigtte geraken, te doorbreken. Door het creerenvan een geheel nieuw net van Rijkswegenkomt de nieuwe hoofdstad als een spin inhaar web te liggen. Dit "spinneweb" wordtin het noorden aangehaakt op Belem doPara, de havenstad in de Amazone-deltaen in het zuiden op de grote centra Rio enSao Paulo. Verder voeren draden van hetweb in oosteHjke richting naar belangrijkekuststeden, en westwaarts het binnenland in,alwaar zich de laatste decennia de trek naarhet westen manifesteert in de bouw van ver-scheidene nieuwe steden.Planning en opbouwThans enkele beschouwingen over het planzelf.Bij een in het jaar 1947 gehouden prijsvraagvoor een ontwerp voor de nieuwe hoofd-stad werd een schets van de architect-stede-bouwkundige Lucio Costa, door hemzelf be-titeld met een "mogelijkheid die spontaan bijmij opkwam", bekroond. Dit schetsontwerpvormde de grondslag voor een nader in de-tails uitgewerkt bouwplan. De bouw wordtgeleid door een speciaal hiervoor opgerichteorganisatie, de "NOVACAP". Deze dienst isbelast met de zorg voor de stadsontwikke-ling, volkshuisvesting en openbare werken,om het in de bij ons gebruikelijke termen tezeggen. De ontwerper van het basisplan ende bekende Braziliaanse architect Oscar Nie-meyer beheren de afdelingen stedebouwkundeen architectuur van deze organisatie.De grondslag van het ontwerp van LucioCosta wordt gevormd door een rechthoekigassenkruis. De plaatselijke omstandighedengaven de ontwerper aanleiding tot het uit-buigen van de lengteas. Deze laatste vormt40uzzz3XZtu2izz3zuiI-uiazUIMzlu*.Wat fk van Sikkens periodeschema denk, meneer?Voor het buitenschilderwerk had u niets beters kunnen kiezen. Ik zaiu vertellen waarom. Het basissysteem bestaat uit drie lagen RUBBOLA-Z - een enorm sterke verf, het beste produkt dat ik ken. Bij mijnregelmatige controle zaI ik in de komende jaren echt niet veel aan uwschilderwerk hoeven te doen. Alleen wat bijwerken hier en daar. Uwhuis ligt nogal gunstig in deze omgeving. Daarom krijgt het werkwaarschijniijk pas na een dikke vier jaar een ,,kwast over". Ja, dat iseen vakterm, waarmee ik wil zeggen dat ik dan een nieuwe laagRubbol A-Z zaI aanbrengen. En dan na de volgende vier of 5 jaar weereen. U gaat kosten sparen, meneer! Volgens het klassieke verfsysteemzou er na een jaar of vijf afgebrand en helemaal opnieuw geschilderdmoeten worden. En dat loopt in de papieren. Door periodiek onder-houd blijft uw schilderwerk wel vijftien jaar intact. Dat is niet, wat ikvan het SIKKENS PERIODESCHEMA denk, maar wat ik ervan weet.Ik heb er tien jaar praktijk-ervaring mee.5IKKEN5 periodeschemabeschermf uw huizen- en gebouwenbezit duurzaam,ferwijl de kosfenworden gespreid overeen groot aantal jaren./na ^/coupon5IKKEN5SIKKENS LAKFABRIEKEN N.V. - SASSENHEIM //^ adres//Gelieve mijuitvoerigeinlichtingente verstrekkenoverSIKKENS PERIODESCHEMAnoam en voorletter(s)woonplaats tel.VACAfyi^ii(vervolg)GEMEENTE VLISSINGEN(Herhaalde oproep) ,Bij de gemeentewerken en de gemeentelijke reinigingsdienstvaceert de betrekking van:ADJUNCT-DIRECTEURZij, die in het bezit zijn van het diploma bouwkundig-ingenieur (Delft) of het diploma H.B.O., vooropleidingH.T.S., genieten de voorkeur.Ervaring opgedaan in overheidsdienst en belangstellingvoor problemen van stedebouwkundige aard strekken totaanbeveling.Salaris minimum / 10.026,-- met 5 eenjaarlijkse verhogingena f 374,-- tot maximum / 11.886,-- per jaar (exclusief com-pensatie AOW en huurcompensatie).De gemeente Vlissingen is aangesloten bij het InstituutZiektekosten Ambtenaren in Zeeland.Aan gehuwden wordt een tegemoetkoming in pension-,reis- en verhuiskosten toegekend volgens het gemeentelijkverhuiskostenbesluit.De gemeente Vlissingen is een industriestad, welke in ko-mende jaren betrokken zal zijn bij grenswijzigingen. Uit-breidingsplannen en plannen voor sanering van de oudebinnenstad zijn in voorbereiding.SoUicitaties met uitvoerige inlichtingen en opgave vanreferenties binnen 10 dagen na het verschijnen van ditblad te richten aan burgemeester en wethouders van Vlis-singen (afdeling personeelszaken), stadhuis, Houtkade 12.Reeds ingezonden soUicitaties blijven gehandhaafd.r NBij de Directie van de Volkshuisvesting en de Bouwnijver-heid in de provincie Gelderland te Arnhem kan geplaatstworden een:TECHNISCH AMBTENAARBIJ DE AFDELING STEDEBOUWvoor het toetsen van stedebouwkundige plannen, het makenvan een rapport daarover en het ter plaatse verkennen vandie plannen. Vereist: dipl. H.T.S. bouwkunde en ervaringop het gebied van stedebouw. Salaris / 444,-- tot / 653,--p.m. (excl. huurcomp.) in de rang van techn. ambtenaar.Eigenh. geschr. soil, onder no. 03160/7852 (in linker boven-hoek env. en brief) aan het bureau Personeelsvoorzieningv.d. Rijksoverheid, Prins Mauritslaan 1, den Haag.OP DEZE PLAATSkunt U de besturen van de woningbouwverenigin-gen in geheel Nederland attent maken op de goedekwaliteiten v?in Uw product. De kosten van dezereclame zijn matig. Vraag inlichtingen aan deadministratie:KEIZERSGRACHT 188 - Tel. 49128-43254 - AMSTERDAM-C.imtiDIENST DER PUBLIEKE WERKENAMSTERDAMBij de afdeling STADSONTWIKKELING bestaat gelegen-heid tot plaatsing van:a. een ervarenstedebouwkundig medewerkermet ruime kennis van en belangstelling voor de civiel-technische aspecten van het stadsplan; het bezit vanhet diploma h.t.s., afd. weg- en waterbouwltunde, isvereist;b. een ervarenstedebouwkundig ontwerperdie zal worden ingeschakeld bij het ontwerpen enuitwerken van de uitbreidings- en/of binnenstads-plannen;c. een stedebouwkundig tekenaarmet praktische ervaring; het bezit van het diplomastedebouwkundig tekenaar P.B.N.A. strekt tot aan-beveling;d. een tekenaarmet technisch-administratieve belangstelling. Voordeze functie is een gedegen tekentechnische voorop-leiding vereist.Rang en salaris, afhankelijk van opleiding, ervaring enleeftijd, nader overeen te komen. Salarisgrenzen (exclusiefde huurverhogingscompensatie en een vakantietoelage van4"/o) voor de betrekking, genoemd onder:a. min. f 5753,09b. min, f 5753,09c. min. f 4042,37d. min. f 4042,37max. f 8493,24;max. f 8493,24;max. f 7197,70;max. f 6665,47.Een salarisherziening van 5''/o is in voorbereiding.Nadere inlichtingen over deze betrekkingen kunnen wor-den verkregen bij de afdeling Stadsontwikkeling, Stadhuis(tel. 214455, toestel 1950).SoUicitaties onder No. 69306 in te zenden bij de Directeurder Gem. Personeelsvoorziening, Sarphatistraat 92, Am-sterdam-C.Voor VERF op elk gehiedGRONDVERVENvanaf / 1,75 per kg.AFSCHILDERVERVENvanaf f 2,25 per kg.MUURVERVEN enz.I Levering door geheel Nederland.Groninger Electrische Verffabriek B. KUIPERSVLeutenseweg 118 UTRECHT Telefoon 30809Brasiliaa.h.w. de ruggegraat van een langgerektwoongebied, waarin de "gesloten" bouwwijzeoverheerst.Langs de dwarsas liggen alle centrale functiesvan de nieuwe hoofdstad. Deze "monumen-tale as", zoals zij door de ontwerper wordtgenoemd, voert van het Industrieterrein enhet spoorwegstation via het stadscentrumnaar het regeringscentrum.Vcrkeerssystemen voor personenvervoerLengte- en dwarsas bezitten elk een eigenverkeerswegenstelsel. Het voornaamste con-tactpunt van deze beide systemen ligt terplaatse van het snijpunt der beide assen. Deaansluitingen zijn geheel kruisingsvrij. Hetverkeer uit elk der vier richtingen dat zijnbestemming in de city vindt, wordt op eengroot platform geleid, dat mogelijkheid totparkeren biedt. Onder dit platform doorgaat het doorgaande verkeer zowel langs delengte-as als langs de breedte-as op twee ver-schillende niveaus door.Wie het verkeer op dit reusachtige centraleknooppunt gadeslaat, zal uitsluitend perso-nenauto's waarnemen..... en een derde voor vrachtauto'sHet vrachtvervoer volgt geheel eigen wegen.Hiertoe dienen de randwegen van de beidewoonvleugels. Deze geven buiten het stads-centrum aansluiting op de dwarsas. Geheelkruisingsvrij en grotendeels ondergrondskunnen de vrachtauto's het zakencentrum ende regerlngsgebouwen bereiken. Via tunnelskomt het vrachtverkeer in de sousterrainsvan de gebouwen binnen, alwaar het in- enuitladen kan plaats hebben.Een "gelede" cityHet complex gebouwen en ruimten, die te-zamen de city vormen, bevindt zich ten delebovenop, ten dele ter zijde van het centraleverkeersknooppunt. Alle delen van deze cityzijn via het grote platform met elkaar ver-bonden en a.h.w. ruimtelijk ge'i'ntegreerd toteen groot voetgangersdomein met een om-vang van bijna een vierkante kilometer.Op het platform bevindt zich behalve eenuitgestrekt parkeerterrein ook het vermaaks-centrum. Hieraan is een gezellig karakter ge-randwKg voorYrorcJiivericarhonaeU-tn /nJu*4ffe^?j'rKin 1^i^olion ISHet plan van Brasilia41Brasilitgeven: er zijn bioscopen, cafe's, restaurants,bars, alle gelegen in smalle straatjes. Dedakterrassen bieden een riant uitzicht over devier brede avenues, die van het centrum uit-stralen, en op de groene ruimten en op degebouwencomplexen. Dalen wij het platformaf, dan betreden wij het zakencentrum, metzijn bankgebouwen, handelskantoren en ver-keerbureau, hotels en winkelgalerijen.De monumentale as ontduit de wer, edenIs de city het brandpunt van de verkeers-functie, in de monumentale as vinden wijvooral de expressie van het "werken". Eenzekere recreatieve functie is, evenmin als inde city, vergeten. Dit laatste is bereikt dooreen belangrijke plaats in te ruimen voor develdsportbeoefening.In deze as is doelbewust een zekere climaxtot uitdrukking gebracht. Aan het ene uit-einde liggen het industrieterrein en hetspoorwegstation, aan het andere uiteinde hetdriehoekige plein der drie machten. Van decity voert een brede esplanade, geflankeerddoor de ministeries, naar deze monumentalebeeindiging van de dwars-as. Op drie hoek-punten van het grote plein liggen resp. debeide parlementsgebouwen, het paleis van depresident en het hooggerechtshof.De lengteas ontsluit de woonsectorenBeide "woonvleugels" zijn elk ongeveer 6km lang en Ij^ km breed. Ongeveer twce-derde deel van de bevolking vindt hier huis-vesting. De hartader van dit langgerektewoongebied bestaat uit een kruisingsvrijcmiddenbaan van 25 m breed voor het snel-verkeer en ter weerszijden hiervan twee pa-rallelwegen voor locaal verkeer, elk 20 mbreed. Van deze beide wegen vindt het ver-keer na elke twee kwadranten zijn entree inhet eigenlijke woongebied.Structuur der woonvleugelsHet ter weerszijden van de hartader gelegenwoongebied is zodanig geprojecteerd dat allevoorwaarden hier zijn vervuld tot een con-Woninghlok met omgeving. 1 woninghlok, 2 lagere school, 3 lyccum of gymnasium, 4 kerk,S markt, 6 winkelsMaquette van een deel van het centrum van Brasilia. Plein der drie machten.42lopen, schroeien, morsen, schuivendaar moeten vloeren in restaurants tegen kunnen.Honderden voeten schuifelen op zoek naar eenplaatsje, stoelen worden verschoven, as en jusgemorst, de vloer wordt daarbij niet gespaard.Over de geKele wereld verspreid werdenreeds miljoenen vierkante meters MARLEYFLEX enMARLEYTILE gelegd.Ze kunnen tegen een stootje, hebben prachtigedessins, zijn gemakkelijk schoon te houden enliggen in een billijke prljsklasse.Overal waar sterke en mooie vloeren wordengewenst: in scholen, ziekenhuizen, restaurants,cantlnes, kantoren, woonhuizen etc.treft men Marleyflex of Marleytile aan.MARLEYFLEX en MARLEYTILE zijnprodukten van de beroemde Marley-groep,die vestigingen heeft in vele landen van de wereld.MARLEYTILE^NEDERLANDKey & Kramer, Maassluis -- De Lint, Den Haag Nierstrasz, AmsterdamN.V. Bouwbedrijf NIJHOLTBAARN - Darweg 3 - Telefoon (02954]-3033-2937AannemersGRINDZANDSTEENSLAGHOOGOVENSLAKKENSINTELSBIMSLAVASTEENVAN NIEUWPOORT'sHandel- en Transport Mij. N.V.GOUDA - Telefoon 01820-4444SPECIAAL INGERICHT voorLANG en ZWAAR transportmet wagens, w.o. met laadvermogen tot 100 ton,hoogte laadvloer 55 cm, of vetsleden.VERHUUR van mobiele kranen met hefvermogen:1 stuks van 42 ton1 stuks van 26 ton3 stuks van 11 ton2 stuks van 7 tonN.V. v/h Fa. WILLEM VAN TWIST's-Gravendeelsedijk 57 - DORDRECHT - Tel. 3241 (4 lijnen)AFDOENDE VOCHTWERING metSILICON''95op basis van siliconen (kleurloos)Beschermt alle soorten steen, beton, pleister-voegwerk enasbest-cementproducten tegen vocht, verwering, muur-uitslag en algengroei.DE MUREN BLIJVEN ,,ADEMEN".Voor muurbespuitingen door onze speciale afdeling uitge-voerd, wordt een langdurige garantie verstrekt.Vraagt vrijblijvend folders en prijs aan bij:Chemische Fabriek Fa. JOH. G. SIEMER, PurmerendTel. K 2990-625 (Specialisten sinds 1915)ERF VENLQGEMEENTEN RIJKSINSTELLINGENARCHIEVENworden door ons vakkundig vernietigd.Voor OUD IJZER en SLOOPOBJECTENhet aangewezen adres.J. B. V. d. POL - HaarlemScheepersstraat 22 - Tel. K 2500-54181Door geheel Nederland te ontbieden.Uw SPECIAAL adres voor het aanbrengen vanAkoestisch Board en Plastic PlafondsDesgewenst met levering.Aangebracht door het gehele landJarenlange ervaring.Vraagt vrijblijvend offerte.,,HET NOORDERBOARDHUIS"Eigenaar J. J. LEENEN Jr.ROTTERDAM -- Hooglandstraat 136 -- Tel. 01800-86 205Fa. J. C. C. KLICKAmsterdam-W AANNEMERSBEDRIJFThorn Prikkerstraat 53 H-3 - Telefoon 134366Werkplaats: Laurierstraat 73 - Telefoon 35525 ,? Nieuwbouw? Verbouwingen? OnderhoudW. VAN DE KAMPBOUWBENODIGDHEDEN^^BB>^HRji9HUV^wV. Diemenstraat 11r s-GRAVENHAGETeleioon 070 - 399208Brasiliacretiseren van de wijkgedachte. Het woonge-bied is ingedeeld in kwadranten, wclke iedervoor zich een kleine buurteenheid vormen.Vier kwadranten vormen met elkaar eenwijk. Deze kwadranten meten 240 bij 240m^. Elke kwadrant is omgeven door eengroene gordel van 20 m breed. De tussen dede kwadranten gelegen stroken zijn 80 mbreed, exclusief de groene gordels. Een uitvier kwadranten bestaande wijk meet dus720 bij 720 m = ruim 51 ha.De gemiddelde bebouwingsdichtheid is thansnog niet te overzien, daar de opbouw vanBrasilia nog in voile gang is. Wei is mij eenvoorbeeld bekend van een bouwplan van1200 woningen in een kwadrant. Indien ditaantal ook in andere buurten zou voorko-men, dan zou dit betekenen 4 maal 1200 =4800 woningen per wijk, d.i. ruim 92 wonin-gen per h als wijkdichtheid.Tussen de buurten bestaan evenwel verschil-len in welvaartspeil, waardoor het mogelijkis dat in bepaalde kwadranten een geringerebebouwingsdichtheid voorkomt. Het magechter wel als vaststaand worden aangeno-men, dat de dichtheid in Brasilia aanmerke-lijk hoger is dan b.v. in de nieuwe Engelsesteden. Dit is geen wonder, want in Brasiliaoverheerst de hoge bouw sterk. De flats tel-len alle zes woonlagen.Hoewel de plattegrond van het woongebiedeen zekere monotonie suggereert, wordt bijde opbouw ruimte gelaten aan een verschei-denheid in opvatting van de architectuur derafzonderlijke woonbuurten. Dit geldt even-zeer voor de beplanting. Elke kwadrant zaials het ware worden ingelijst in een andersoort beplanting.Ncighbourhood-ttnitsDe kwadranten zijn via de tussengelegenstroken wel toegankelijk voor het verkeer,maar zij vormen in hoofdzaak toch het do-mein van de voetganger. Voetpaden voerennaar de ingangen van de flatgebouwen ennaar de scholen. In elke kwadrant is een la-gere school, een kleuterschool en een kinder-creche. De kinderen kunnen ongehinderdbuiten spelen zonder door het verkeer teworden belaagd. Ook de ruimten onder dewoongebouwen, die op zuilen staan, dieneials kinderspeelplaats. De kinderen zijn daarbeschut tegen regen en felle zon. De middel-bare scholen, kerken, wijkgebouwen en win-kels zijn buiten de eigenlijke kwadranten, inen langs de daartussen gelegen dwarsstrokengelegen.De helft van het aantal dwarsstroken is toe-gankelijk voor het verkeer, dat aan de enekant aansluiting vindt op de hoofdas voorhet personenverkeer, aan de andere kant opde randweg voor het vrachtverkeer. Langsdeze verkeersstroken liggen de winkels. Aande verkeerszijde zijn de winkels toegankelijkvoor het publiek dat per auto komt. Aan dezijde van het woongebied zijn de winkels be-reikbaar voor de voetgangers, die geen ver-keersweg behoeven over te steken, maar al-leen de groene gordel, die het woonkwa-drant omringt, behoeven te doorkruisen. Desociale voorzieningen liggen in de dwarsstro-ken, waar geen verkeer passeert.Het woongebied is zodanig geconstrueerd,dat het verkeer tussen hoofdas en randwegin de daartussen gelegen lengtestrook ver-springt. De tussen de kwadranten gelegenstroken wisselen hierdoor steeds van functieen van uiterlijk; elke dwarsstrook is voor dehelft verkeerstrook en voor de andere helfteen gebied voor de sociale en culturele voor-zieningen.Binncn het kader van telkens vier kwadran-ten vindt een zekere mate van specialisatievan de verschillende voorzieningen plaats.Zo liggen de winkels voor luxe artikelenlangs de verkeersstrook die aansluiting geeftop de as van het personenverkeer; de win-kels voor gewone artikelen liggen daarente-gen langs de verkeersstrook, die uitmondt opde randweg.Zo zijn dus telkens vier kwadranten ten aan-zien van hun sociale en economische voor-zieningen gei'ntegreerd en samengeweven toteen neighbourhood unit van een hoger ni-veau. Zo'n eenheid telt een aantal inwonersvan 12 a 15000,Open en verspreide bebouwiiigBuiten de beide woonvleugels liggen linksen rechts van de monumentale as de stads-gedeelten met eengezinshuizen en landhui-zen. Hier is de wijkgedachte minder sterkdoorgevoerd. Er is hier gedacht aan een zo-danige groepering van de percelen, dat eentandradvormige structuur ontstaat, waardooreen maximaal profijt wordt getrokken vande tussengelegen groene ruimte.Openbaar vervoerIn de publicaties over Brasilia wordt weinigaandacht besteed aan het openbaar vervoerbinnen de stad. Wel zal in de city een auto-busstation worden aangelegd. Het ziet ernaar uit dat het locale openbare vervoergeheel met bussen zal geschieden.In het interlocale vervoer zal ook de spoor-weg een aandeel kunnen nemen. Brasilia zaln.l. worden aangesloten op het spoorwegnet,waardoor een rechtstreekse verbinding ont-staat met Rio de Janeiro via Belo Horizonte,de nieuwe hoofdstad van de staat MinaisGerais.Samenvatting en conclusieSamenvattend kan worden gezegd, dat destichting van Brasilia niet moet worden ge-zien als een op zichzelf staande onderne-mlng, maar als een belangrijk onderdeel vaneen nationaal program om tot een herorien-tering van het ruimtelijk wel zeer oneven-wichtige Brazilie te komen. Ontwikkelingvan grote delen van het klimatologisch zeergunstige centrale plateau lijkt onder de ge-geven omstandigheden een onmisbare scha-kel in de ontwikkeling van Brazilie in derichting van een moderne welvaartsstaat.De nieuwe hoofdstad is berekend op een be-volking van maximaal 4 a 500.000 inwoners,waarvan tweederde deel in de beide woon-vleugels zal wonen. Hier zuilen bijna uitslui-tend flats met zes woonlagen worden ge-bouwd. Een derde deel van de bevolking zalbuiten de beide woonvleugels, in eengezins-huizen en landhuizen kunnen wonen. Ten43BrasiliaStedebowwKroniekaanzien van het overheersen van de hogebouw is m.i. een woord van critiek op zijnplaats. De bebouwingsdichtheid der beidewoonvleugels is daardoor veel te hoog. Nustaat hier wel tegenover dat deze woonsectorvrij smal is, waardoor de bewoners op korteafstand van de rand wonen; dit betekentechter niet dat men dan in het open veldstaat, want aan de ene kant van de woon-vleugels ligt het industrieterrein, terwijl terandere zijde de villawijken zich uitstrekken.Het verkeerswegenstelsel lijkt volkomendoelmatig. De kruisingsvrije oplossingen voorhet aftakkende verkeer in de city en in dewoongebieden, het gescheiden houden vanpersonen- en vrachtverkeer door hiervoorafzonderlijke wegen te bestemmen, het be-stemmen van een groot deal van de city totvoetgangersdomein, de mogelijkheid voor debewoners om naar school te gaan, inkopen tedoen, naar kerk of wijkcentrum te gaan,zonder drukke straten over te steken, zullenalle bijdragen de nieuwe hoofdstad aantrek-kelijk te maken.Met betrekking tot het openbare vervoerpast echter weer de nodige critiek. De lig-ging van het spoorwegstation is n.l. wel gun-stig met het oog op de aan- en afvoer vangoederen (dichtbij het industrieterrein), maarniet ten opzichte van het personenvervoer.De afstand tussen het station en de city isn.l. wel erg groot. Ten aanzien van het lo-cale vervoer kan de vraag worden gesteld ofde gehele structuur van de stad niet ideaalis voor de exploitatie van een metro. Ditgeldt in het bizonder voor de verbindingvan de beide langgerekte woonvleugels metde city. Over een afstand van 12 km wordteen woongebied met zeker 250.000 inwonersop zeer doelmatige wijze bediend en met decity verbonden. Alle inwoners zouden opeen redelijke wandelafstand van een metro-station wonen, indien deze stations op eengelijke onderlinge afstand als b.v. de Parijsemetro (d.i. ca. 500 m.') zouden liggen.Een andere vraag die bij mij opkomt betrefthet industriele bedrijfsleven, voor zover ditniet op het eigenlijke industrieterrein is ge-legen. Bleek in een regeringszetel als DenHaag niet, dat de helft van het aantal werk-nemers in de nijverheid in de oude binnen-stad werkzaam was, ondanks het feit dat dezegemeente over enkele goed geoutilleerde in-dustrieterreinen beschikt? Ramen wij de ineen beroep werkzame bevolking van Brasiliaop een kleine 200.000 personen, en nemen wijaan, dat hiervan 20"/o in de nijverheid werk-zaam zal zijn, waarvan de helft niet op hetindustrieterrein (omdat het om kleine bedrij-ven gaat en omdat de terreinen te duur zijn)dan komen wij op een 10.000 personen dieergens in de stad in industriele ruimten zul-len moeten worden ondergebracht. Nu islangs de randweg voor het vrachtverkeer weleen strook bestemd voor garagebedrijven,opslagplaatsen voor grossiers e.d., maar bergteen uitsmering van het kleine industriele be-drijfsleven langs de rand van de bebouwingniet het gevaar in zich, dat de woonsectorendoor een lang lint met bedrijfsbebouwingvan de groene ruimte worden afgesloten?Gaarne zou ik mijn uiteenzetting willen be-sluiten met een woord van lof voor het een-voudige, overzichtelijke, strakke, en toch mo-numentale ontwerp en voor het streven naardoelmatigheid. Men realisere zich echter weldat een dusdanige vormgeving hoge eisenstelt aan de architecten die de bouwplannenmoeten ontwerpen en op wie de zware ver-antwoordelijkheid drukt in de uiteindelijkevormgeving in alle mogelijke opzichten eenzekere afwisseling en verscheidenheid tebrengen. Uiteindelijk is pas een oordeel tegeven nadat de stad is gaan functioneren alsstedelijk organisme. Het op gang brengenvan het maatschappelijk leven is nog eenvraagstuk op zichzelf, dat stellig geen on-overkomelijke moeilijkheden zal behoevenmede te brengen, mits hiervoor de geeigen-de personen op allerlei gebieden worden in-geschakeld.stedebouwStedebouwkundige Kroniek en KommentaarDe crocussenraken weer uitgebloeid en de gevederdevrienden zitten twee bij twee op buurmansnok. Kortom: het wordt lente. Laten wedaarom verwijlen bij enkele aspecten derherschepping, in goed nederlands: recreatiegeheten.Als planoloog zien we deze uiteraard als eenprobleem. We fronsen daarom onze wenk-brauwen en beschouwen allereerstHet probleem der grondspeculatieDeze grondspeculatie is met name in dekustgebieden een realiteit. De getallen welkeenkele persorganen in grote opmaak noem-den, zijn in hoofdzaak Juist. Uiteraard brachten brengt dit voor enkele wakkere personeneen gemakkelijke verdienste mede. Het zijhun desnoods dan maar gegund, hoewel hetduidelijk is dat dit soort manipulaties weinigsympathie geniet bij de meerderheid van denederlandse bevolking, en dat het geld ver-44StedebouwKroniekdienen bij gratie van een nationaal tekort ge-makkelijk politieke molens in beweging kanzetten.Wat ons in de eerstc plaats interesseert zijnde planologische konsekwenties. De betrok-kcn ministers en staatssecretarissen zijn, blij-kens hun antwoord aan het kamerlid Wes-terhout, van mening dat, ondanks deze spe-culatie, een verantwoord beleid ten aanzienvan de recreatiegebieden in voldoende mateis gewaarborgd.Er bestaat een amerikaans grapje dat zegt:een directeur is iemand met een bezorgdetrek op het gelaat van zijn assistent. Er be-staat enige aanleiding tot het vermoedcndat men in dit geval "directeur" kan vervan-gcn door "minister" en "assistent" door....nu Ja, dit kunnen we wel laten staan, als wehet begrip maar breed zlen.Er bestaat dus enige aanleiding tot het ver-moeden dat hier en daar een bezorgde trekop een gelaat is verschenen. Want natuurlijkwordt een verantwoord beleid op dit gebiedwel gehinderd door deze speculatie.Het lijkt wel of de oude onderscheiding tus-sen "ordening" en "beleid" op ruimtelijkgebied hier wederom niet wordt onderkend.De ruimtelijke ordening, zoals deze zich ma-nifesteert in de gebods-, maar vooral ver-bodsbepalingen van uitbreidingsplan enstreekplan hedendaagse stijl, zij kan in soe-vereine minachting aan dit verschijnsel dergrondspeculatie voorbij gaan. Zij mag daarbijweten dat zij, met name in haar verbodsbe-palingcn, mits goed geredigeerd en op dejuiste plaats toegepast, een wachter is voorgrote volksgoederen. 2ij kan ^en belangrijkding doen: bebouwing weren op terreinenwelke daarvoor gespaard moeten blijven.Meer in het positieve kan zij slechts in hopeleven: de hoop dat iets of iemand zo vrien-delijk wil zijn de papieren suggesties inder-daad te verwerkelijken.En hiermede naderen we al het van de ruim-telijke ordening te ondcrscheiden begrip:Het ruimtelijk beleidDit ruimtelijk beleid is een zeer dynamischbegrip. Het is een reeks van daden ert beslls-singen. Het is een sturen, van minuut totminuut, tussen klippen en kolkingen naareen bepaald doel. Natuurlijk kan dit ruimte-lijk doel zijn vastgelegd in een manifestatievan ruimtelijke ordening: een uitbreidings-plan of streekplan hedendaagse stijl. Maar invele gevallen zijn deze manifestaties vanruimtelijke ordening hedendaagse stijl veel testar. Bij vaststelling heeft de ontwikkelingbinnen de maatschappij alreeds tot geheelnieuwe bloesems en doornen geleid. Met na-me op het gebied van -de recreatieve ontwik-keling voelt men zich als ruimtelijk orde-naar soms als een Prikkebeen, enthousiasteen vlindertje vangend, maar gelijktijdig trei-terend omzwermd door steeds nieuwe, hoogstongetemde, exemplaren.Het is duidelijk dat in een plan tot stadsuit-breiding met nieuwe woonwijken, ruimtelijkeordening en ruimtelijk beleid onmiddellijk inelkaars verlengde liggen. Het plan voor deruimtelijke ordening: het uitbreidingsplan,is de blauwdruk voor het ruimtelijk beleid.De gemeente die het plan maakt, voert debasiswerkzaamheden van het plan ook zelfuit.Maar de verder heenwijzende doelstellingenvan het ruimtelijk beleid blijken heel moeilijkte vangen in ordeningsdaden als een plan inhoofdzaak of een streekplan hedendaagsestijl. De praktijk vertoont daarom een dui-delijk escapisme: het vrije en blije structuur-plan plaatst het uitbreidingsplan in hoofd-zaak in diepe schaduw -- en het streekplannieuwe stijl wordt weer een van minuut totminuut te wijzigen ladeplan, ten hoogste re-sulterend in aanwijzingen aan de gemeenten.De grondspeculatie als vloekDe ruimtelijke ordening kan en moet duirustig doorgaan met het leggen van bestem-mingen. Indien slechts de overheid krachtigde hand houdt aan de door haar zelf gelegdebestemmingen, zo kan de ruimtelijke orde-ning van grote invloed zijn op de grondspe-culatie. Indien het in de practijk duidelijkwordt dat gronden waarop een bouwverbodrust, b.v. natuurterrelnen, inderdaad nu enin de toekomst niet bebouwd mogen worden,dan is een belangrijke stimulans voor grond-speculatie vervallen. De techniek van het we-ren van een verblijf als kampeerder aldaarkrijgt men ook al aardig onder de knie. Hetwordt dus moeilijk om het terrein te com-mercialiseren, en dus wordt het veel minderinteressant voor de speculant.Daar staat tegenover dat alle terreinen, wel-ke een bestemming krijgen die com.mer-cialisatie in de recreatiesfeer op een of an-dere wijze mogelijk maakt, onmiddellijk tenoffer zullen vallen aan een nog veel wilderespeculatie. De handelswaarde van perceel A,vallende onder een bouwverbod, moge danvoorlopig stabiel blijven; de handelswaardevan het onmiddellijk aangrenzende perceel Bmaakt een geweldige sprong omhoog op hetmoment dat het uitbreidingsplan of streek-plan ter visie wordt gelegd en men op ditperceel een te commercialiseren bestemmingontdekt. Dit schept geheel nieuwe verant-woordelijkheden voor degenen die deze plan-nen voorbereiden en voor het bestuur datdeze plannen vaststelt. Immers, door het sim-pele geven van een bestemming werpt mende een schatten in de school (in dekustgebieden kan dit voor gunstig gelegenterreinen van beperkte omvang een be-drag van tonnen vertegenwoordigen), terwijlzijn buurman met "waardeloze" grond blijftzitten.Misschien denkt U in dit verband aan demogelijkheid tot onteigening door de ge-meente via het uitbreidingsplan. Wellichtzou dit een prijsdrukkende invloed hebben,en hoe nobel zou de overheid dit terreinniet kunnen verkavelen en tegen alleszinsredelijke prijzen ter beschikking kunnen stel-len van goede vaderlanders. Echter: helaas!ook dit middel wordt door de prijsopdrij-ving meestentijds uit de hand geslagen. Wantde eigenaar, of de man aan wie hij het ver-koopt, zijn, gezlen de verwachte baten, al-leszins gewiUig om de bestemming min ofmeer tot uitvoering te brengen. En in zo'ngeval maakt onteigening geen kans.45StedebouwKroniekEen zeer groot nadeel van de prijsopdrijvingligt daarin, dat goedwillende instanties tenalgemenen nutte op de nieuwe markt niet meermee kunnen dingen. Op dit gebied wrekenzich nu vele beleidsblunders uit een veelalnog zeer jong verleden. Vele gemeenten zijnniet attent geweest op het tijdig aankopenvan gronden. Andere gemeenten waren juistwel actief, maar vonden tot voor zeer kortgeleden het koopcontract versperd door eenmenigte farizeeers en schriftgeleerden, diemet spitse vingers wezen op het feit dat deterreinen niet binnen het uitbreidingsplanlagen of een dubbeltje te duur waren. Metals gevolg dat thans mijnheer X of mijnheerIJ schaterend een paar ton winst in zijn zakkan steken. En dat soms nog belastingvrij!!In het algemeen kan men zeggen dat degrondspeculatie een duidelijke a-sociale ten-dens bezit. De prijzen worden steeds hoger,met het gevolg dat deze te zijner tijd alleennog maar door buitenlanders betaald kun-nen worden. Onteigening door de gemeentewordt steeds moeilijker, met dat gevolg datde gronden weliswaar volgens de bestemmingvan het uitbreidingsplan worden bebouwd,maar uiteraard in de meest commerciele zin,dan wel zoveel mogelijk aangepast aan departiculiere interesse van de eigenaar. Entenslotte komen instellingen ten algemenennutte, zoals verenigingen voor natuurbe-scherming of voor werkelijk sociaal toerismc,steeds moeilijker aan bod.Een straf hanteren van juist opgestelde re-gelen van ruimtelijke ordening (maar dan ookalleen onder de voorwaarden in deze woor-den vervat) kan grote ongelukken op ruim-telijk gebied voorkomen, ondanks grondspe-culatie. Maar het ruimtelijk beleid, en metname een sociaal ruimtelijk beleid, wordtdoor de grondspeculatie ten zeerste gehin-derd.De grondspeculatie als zegenNa de voorgaande opmerkingen is dit op-schrift wel wat onverwacht. Het doet den-ken aan een donderpreek, die toch met eenzegen eindigt. Nochtans meen ik dat ditaspect ook een belichting waard is.Prijsopdrijving komt voor, waar de vraaggroot is en het aanbod klein. Indien ik mebeperk tot de kust, dan weten we, hoewelwe het toch nog steeds veel te weinig besef-fen, dat de vraag groot is en met het jaargroter zal worden. We weten b.v. voor Zee-land dat dit gewest binnen week-end afstandis gelegen voor 30 i 35 miljoen mensen endat hier een combinatie van kust en blnnen-wateren wordt geboden welke uniek is inWest-Europa. Een groot gedeelte van dezemiljoenen gaat natuurlijk veel liever naar dewarmte van Italic, Frankrijk of Spanje. Maarwe hebben hier te maken met het achter-tuintjes-effect: het park van Versailles ismooier, we zitten nochtans vaker in onsachtertuintje omdat dit dichter bij is. Bo-vendien kunnen we er vrouw en kinderendeponeren, terwijl we zelf doorwerken en al-leen het week-end even gaan kijken.Er komen steeds meer mensen en deze men-sen kunnen zich steeds beter verplaatsen,hebben steeds meer geld en steeds meer vrijetijd. We kunnen ons dus boos maken op spe-culanten, maar achter deze speculanten staateen steeds wassende stroom van duizendenen duizenden die voor het eerst na vele ge-neraties de gelegenheid willen grijpen vaneen klein beetje levensgeluk langs Neder-lands kust.We hebben hier dus te maken met een was-sende stroom, die ge'heel past in de overigemaatschappij-ontwikkeling. We zouden dezestroom misschien kunnen keren, maar wemogen het niet. We zullen nationaal-plano-logisch tot het uiterste moeten gaan om de-ze stroom op te vangen en haar welkom teheten.We hebben en krijgen hiertoe in ons landnog vele kansen. Onze kust is slecht ont-sloten; het strandbezoek is daarom weinigefficient verdeeld. De weinige nog aanwezigenatuurterreinen zullen met hand en tandverdedigd moeten worden -- maar hoeveellandbouwgronden langs de kust zouden niettot een sociaal en economisch hoogwaardigerbestemming zijn te brengen?Zoals steeds in Nederland liggen de groot-ste mogelijkheden in datgene wat we zelfmaken. Dit geldt voor de oude kustgebie-den, maar vooral is dit spectaculair in denieuwe landschappen van het Deltagebied.Miljoenen guldens zullen hier ge'investeerdmoeten worden voor landschapsverzorging,bebossing, aanleg van jachthavens, de bouwvan tientallen hotels en kampeerterreinen envan duizenden bungalows. Alleen hierdoorontstaat een recreatiewereld van Internatio-nale allure, welke deze gebieden, nationaalgezien, tot een sociaal en economisch opti-mum voert.Is hierbij de grondspeculatie een zegen? Totop zekere hoogte; ja. Zij is als een koorts-thermometer welke de eerste symptomen aan-geeft van een ziekte, maar tevens van hetingezette natuurlijke genezingsproces. Zelfshet zo veelvuldig voorkomend soort lieden:de lieden zonder voorstellings- en aanvoe-lingsvermogen ten aanzien van maatschappe-lijke ontwikkelingen; zelfs deze lieden krij-gen dank zij de speculatie de indruk dat erlets gaat gebeuren.In een opzicht zou deze prijsopdrijving mis-schien zelfs een zeer konkrete zegen kunnenzijn. Het is, ook door de cijfers, een ieder tochwel duidelijk geworden dat natuurgebiedenin de kuststreek wel ontsloten, maar beslistniet bebouwd mogen worden. De enige ex-pansie voor de recreatie-accommodatie ligt dusin andere richting, en dat is in de richtingder landbouwgronden. De strijd hierover isnog nauwelijks begonnen. Nog kan de geor-ganiseerde en ambtelijke landbouw als van-zelf sprekend aanvoeren dat landbouwgron-den -- en met name goede landbouwgron-den -- natuurlijk niet gebruikt mogen wor-den voor een recreatieve ontwikkeling ofzelfs wel het inplanten van bos.Maar deze mening zal binnenkort in velegevallen niet meer houdbaar zijn. Het ligtechter voor de hand -- het tegendeel zou n.l.veel onwaarschijnlijker zijn -- dat de zomachtige georganiseerde landbouw zich te-gen iedere aantasting van landbouwgronden46De BETEBE dakisolatieplaat is deSCHEWILKANAALPLAAT? haar fantastisch kanalensysteemdoor ? haar doeltreffende warmtegeleidingscoefficient (0.07)? hoar gemakkelijke verwerkingsmogelijkheid(afm. 120 X 50 X 7 cm)? de goede service van de ,,SCHEWIL" fahrikanteheeft U alle voordelen in Uw hand!Ook VLAKKE PLATEN 2-3-5-7-9 cm voor andere isolatiedoeleinden.Fahnkante: WILLEMSE DELFT n.v. ? ETTEN (N.-Br.)TELEFOON 01608-572 (Na kantoortijd 578 en 585)ModerneLIFTENiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiNEDERLANDSFABRIKAATSTARLIFTVoorburg - tel.778400 (070)S^ dorpelstriplengtc patsend voor alledcurbrcedlcn.vaslgcsleldc vcrkoopprijsI 1.85 per stuklevering via de ijzerhandeinaam wetl. gedep.qoudguUL'urd door de nod.id.- en handelsondern. ELTON wassenaar tel. 0 1751-3077TRIPLEX5PAANPLAATMEUBELPLAATPLASTICSZACHTBOARDHARDBOARDDORDRECHTSteksiraat 2-10Tel. 01850-8882-8989na 18 uur 7922n.v. J. VAN WELSENESTRIPLEX-BOARD-FIJNHOUTHANDELripry \ VLASPLAATJIREA ( SPAANPLAATELWE HARDBOARDM 0 D E R N EP R 0 D U C T E H/VERF'EN VERNI/FABRIEKENHERF/TeHELDER^LOODGIETERSBEDRIJFA. A. KANTERSgas-Erkenden waterfitter.Voor alle voorkomendeloodgieters-werkzaamheden.DEN HAAGV. Limburg Stirumstraat 36Tel. 117924J. SMINIABEVERWIJKHandel inBouwmaterialen,Zand, Grinden alle soortenBetonwarenOpslagplaatsen:Pruimedijk 8 en PijpkadeTelefoon 3926Kantoor: Pruimedijk 2G. C. van BERKELHoofduitvoerder:B. H. LUBBERSENTel. 0-2500-57495VOOR ALLEWoonhuis en Kantoor:Amaryllislaan 5, HeemstedeTelefoon 0-2500-37910?Werkplaats:Klein Heiligland 63, HaarlemTelefoon 0-2500-17915?Bank:De Twentsche Bank N.V.HaarlemSCHILDERWERKENh.v. ONDERHOUDSSCHILDERWERKvoor WONINGBOUWVEREmGINGEN,UTILITEITSBOUW enCONSTRUCTIE-SCHILDERWERKPUDLOUw garantievoorwaterdichtheidRAMONDT & CO?s-GRAVENHAGEKoninginnegracht 140Telefoon 070-632568INSTALLATIE-BUREAUB. v.d. EIJKDEN HAAGNoordeinde 125, Tel. 117858Voor al uwINSTALLATIE-WERKop electrisch,gas en sanitair gebiedLandelyk erkendinstallateurJ.E. STORKVENTILATORENVOOR UW BEDRIJFDEN HAAGJUNOSTRAAT 35TEL.O 1700-85 21 08*TEL. 0 70 - 85 21 08*StedebouwKroniekBinnenlandzal verzetten. Natuurlijk zal deze aantastingmet verstand moeten gebeuren -- maar inieder geval moet zij gebeuren, en dit zalstrijd kosten.Nu meen ik dat de grondspeculatie en pHjs-opdrijving dit proces ten zeerste kan olien.Het is thans reeds zo dat vele particuliereboeren de economische aantrekkelijkheid zienvan het verkopen van grond, dan we\ vaneen ander grondgebruik. Een boer is iemanddie leeft van de bodemopbrengst -- en veleboeren beginnen reeds in te zien dat er an-dere bodembewerkingen mogelijk zijn danzuiver agrarische.Men kan een grote weerstand van de geor-ganiseerde -- en dus meer abstracte -- land-bouw verwachten, maar de particuliere -- endus meer konkrete -- boer zal een steedsopener oog voor de mogelijkheden krijgen.Hoe schoon zou het zijn, indien hiertegenniet een negatieve strijd werd gevoerd, maargezamenlijk gezocht kon worden naar eenpositieve oplossing. Vele mogelijkheden zijnnog nauwelijks onderzocht; ik denk b.v. aaneen cooperatieve samenwerking tussen deboer-eigenaar en de deskundige exploitant.Zou de kwade boom der prijsopdrijving zomisschien toch nog goede vruchten voort-brengen?PetriBinnenlandDe ruimtelijke ordening in de Tweede KamerBij de behandeling in de Tweede Kamer vanhet Hoofdstuk Volkshuisvesting en Bouwnij-verheid van de Begroting is de ruimtelijkeordening door verscheidene afgevaardigden tersprake gebracht.Het uitvoerigst deed dit de Heer Westerhout,die in zijn rede alie belangrijke hangendekwesties de revue liet passeren. Hij beklaagdezich over de onvoldoende mededelingen vande Regering. Het probleem van het Westen,de verbrokkeling van de ruimtelijke ordeningover verschillende departementen, de wetge-ving, het initiatief bij lagere organen (ZuidHolland en Rotterdam), Wilsveen en de ge-hele problematiek van de Haagse agglomera-tie, het Gooi, de speculatie in recreatiegron-den, kwamen in zijn rede aan de orde.Verscheidene andere afgevaardigden sprakeneveneens hun ontevredenheid uit over het uit-blijven van een duidelijk beleid van de Rege-ring met betrekking tot sommige van dezeproblemen.Mevrouw Kuiper-Struyk drong nog aan opeen samenhangende regeringspolitiek in aan-sluiting bij het nieuwe industrialisatiebeleid,ten einde tot een verbetering van het gehelemilieu in de probleemgebieden te komen.Een vrij uitvoerig betoog over deze onder-werpen leverde ook de heer Biewenga, diemet nadruk op een uitspraak van de Regeringaandrong, o.a. verwijzende naar het laatsteJaarverslag van de Contactcommissie voorNatuur- en Landschapsbescherming.De Minister was in zijn antwoord over dezeonderwerpen gehandicapt door de omstandig-heid dat hij nog maar kort met dit Departe-ment belast was en zich voorshands sterk hadmoeten toeleggen op enkele urgente onder-werpen van woningpolitiek.Van belang was o.m. de verzekering van deMinister dat bij de uitvoering van het Euro-poortproject wel degelijk coordinatie plaatsvindt.Wat betreft het denkbeeld van een verplaat-sing van het R.egeringsapparaat uit Den Haagdeed de Minister in dit verband de mededelingdat de Heer Dr. Drees Sr. bereid was ge-vonden het voorzittersohap op zich te nemenvan een commissie, die dit onderwerp zalbestuderen.Het verschil in gang van zaken tussen deontwikkeling van de Haagse agglomeratie ende Rotterdamse, in die zin dat Den Haagwachten moet op de beslissingen van de Re-gering, terwijl Rotterdam zelf tot uitvoeringovergaat, verklaarde de Minister door te wij-zen op het onderscheid op bestuurlijk gebied.In de Haagse agglomeratie is de tussenkomstvan de wetgever nodig, aangezien daar eennieuwe bestuurlijke opzet nodig is. In Rotter-dam is dat niet noodzakelijk.Over het standpunt van de tegenwoordigeRegering ten aanzien van de wetsontwerpenkon de Minister nog niets meedelen.Gemeenschappelijke regeling sociaal-weten-schappelijk onderzoek WestfrieslandIn Westfriesland is een gemeenschappelijkeregeling tot stand gekomen tussen een aantalgemeenten -- er zijn thans 28 gemeenten toe-getreden --, die de strekking heeft een sociaal-wetensohappelijk apparaat te vormen ten dien-ste van deze gemeenten.In de Nederlandse Staatscourant van 26 ja-nuari 1959, nummer 17, werd de gemeen-schappelijke regeling betreffende het sociaal-wetenschappelijk onderzoek in Westfrieslandgepubliceerd.Deze regeling beoogt de oprichting en instand-houding van een sociaal-wetenschappelijk bu-reau voor Westfriesland, waarbij het beheervan de gemeenschappelijke regeling is opge-dragen aan een commissie, de z.g. commissietot beheer van het ,,Westfries bureau voorsociaal-wetenschappelijk onderzoek". Burge-meester en wethouders van iedere aangeslotengemeente hebben inmiddels uit hun midden eenlid der commissie benoemd, terwijl de kamervan koophandel en fabrieken voor Westfries-land twee vertegenwoordlgers heeft aange-wezen. In de regeling is ermee rekening ge-houden dat de commissie bovendlen al danniet voor bepaalde tijd, leden met advlserendestem kan benoemen.Uit de commissie is een dagelijks bestuur ge-vormd, bestaande uit de voorzltter en de vice-voorzitter der commissie, alsmede uit vijfleden, waarvan vler leden uit de gemeentelijkevertegenwoordlgers, benevens een lid uit devertegenwoordlgers van de kamer van koop-handel en fabrieken. Tevens kunnen de le-den met advlserende stem uitgenodlgd wor-den aan de besprekingen van het dagelijksbestuur deel te nemen. De taak van het bureauis als volgt omschreven:a. het verrlchten van onderzoekingen opsociaal-economisch en statistlsch gebied inWestfriesland;47StedebouwBinnenlandOverzicht van Tijdschriftenh. het geven van voorlichting op sociaal-eco-nomiscli en statistisch gebied, voorzoverhet de samenwerkende gemeenten direct ofindirect betreft;c. andere door het dagelijks bestuur opge-dragen taken op soclaal-wetenschappelijkterrein.Het sociaal-wetenschappelijk onderzoek ge-sohiedt onder leiding van de directeur van hetbureau. Hij draagt zelfstandig de wetenschap-pelijke verantwoording voor de door het bu-reau verrichte onderzoekingen en is derhalvevoor de wetenschappelijke inhoud van de uit-gebrachte rapporten geen verantwoording ver-schuldigd aan het dagelijks bestuur of de com-missie.Het bureau is gevestigd in de gemeente Hoorn.Het belang van deze regeling, niet alleen voorde aangesioten gemeenten, maar ook als voor-beeld voor andere landelijke gebieden, waarde afzonderlijke gemeenten niet bij machte zijnzich voor sociaal-wetenschappelijk onderzoekte outilleren, springt in het oog. Door eenregeling als deze komt dergelijk onderzoek alsgrondslag voor het beleid ook binnen hetbereik van de kleine gemeente.Overzicht van TijdschriftenEngelandTown Planning Review, No 1, april 1959Een jubileumnummer ter gelegenheid van het50-jarig bestaan van dit tijdschrift en van het"Department of Civic Design" van de univer-slteit van Liverpool, waarmee het tijdschriftnauw verbonden is. Het nummer bevat eenzeer interessante bloemlezing van fragmentenvan artikelen, die in de 50 jaargangen ver-schenen zijn. De actualiteit van vele beschou-wingen van oude datum is treffend.OostenrijkDer Aufbau, No i, mei 19i9Een nummer, dat in zijn geheel gewijd is aanStockholm. De tekst is van Dr Anton Bohm.Achtereenvolgens worden behandeld structuuren stedebouwkundige ontwikkeling, het alge-mene verkeersplan, de parkeerruimten in destad, de ondergrondse spoorweg, Nedre Norr-malm, de nieuwe city (reconstructie van eenoud stadsdeel met waardeloze bebouwing ennauwe straten tot een moderne city), de Svea-Plats passage (een onderdoorgang voor voet-gangers naar het voorbeeld van die bij deOpera in Wenen), nieuwe centra, het Val-lingby-complex. Met afbb.Verenigdc StatenJournal of the American Institute of Plan-ners, No 3, augustus 1959Organizing and Carrying Out Planning Acti-vities Within Urban Government, door Hen-ry Fagin. Schr. ontleedt wat planning is. Hijonderscheidt vijf functies van de planning:onderzoek en informatie, de opstelling vandoeleinden, het maken van de plannen, decoordinatie en het verstrekken van hulp enadvies naar beneden en naar boven. Hij geeftschematische voorstellingen van de organisatievan centra van planning en legt er de klem-toon op dat in de USA voor de grote metro-polltaine gebieden een beleidsplan (dat deruimtelijke, economische en sociale planningmoet omvatten) en een planbureau ontbreken.Comprehensive Planning: A New Field ofStudy, door Melvill C. Branch. Schr. onder-scheidt ,,pihysical planning", die op de ruim-telijke ordeming betrekking heeft, ,,functionalplanning", die gericht is op een bizonder as-pect en ,,comprehensive planning", waaronderhij verstaat het stellen van doeleinden en deleiding van de zaken, ten einde deze doelein-den zo goed mogelijk te bereiken, voor een in-stitutionele of organisatorische eenheid. Er isvoorzover hem bekend geen onderwijspro-gramma, waarin op dit laatste vak als onder-werp van studie de nadruk wordt gelegd. B.is overtuigd dat er langzamerhand een eigengeheel van kennis omtrent dit vak zal ont-staan. In een schematische voorstelling geefthij aan hoe allerlei vakken van wetenschap enpraktijk tot de ,,comprehensive planning" zul-len bijdragen. Tenslotte worden enkele voor-waarden geformuleerd, waaraan bij het onder-wijs In deze planning zal moeten worden vol-daan.Citizens and Professionals Reconsider theNeighborhood, door Howard W. Hallman. DePhiladelphia Housing Association heeft in1957-1958 een forum gehouden over de woon-wijk, waaraan deskundigen en leken hebbendeelgenomen. Over een groot aantal kwestles,rondom woning en woonwijk, wordt de me-ning van het forum gereleveerd. Opmerkelijkwas o.a. een uitgesproken afwijzing van de tehomogene, eenzljdige en daardoor ondemocra-tisohe structuur van de buitenwijken. Metafbb.A Method for Projecting County Manufactu-ring Employment, door Thaddeus J. Tercyar.Beschrljving van een methode, die toegepast isom de industrlele werkgelegenheid in het ge-bied Cuyahoga County in de toekomst tebepalen, als controle op een bevolkingsprog-nose. De methode komt neer op extrapolatievan een aantal feltelljke gegevens en toetsingvan de uitkomsten aan het oordeel van des-kundigen.The Master Plan: An Inquiry in DialogueForm. Een dialoog tussen een advocaat en eenplanner betreffende de rol van de gemeente-raad, van de stedebouwkundige en van het be-stemmingsplan.A Multiple Land Use Classification system,door Albert Z. Guttenberg. Schr. ontwikkelteen systeem voor de classificatie van hetgrondgebruik naar een aantal relevante ge-zichtspunten. Het systeem beoogt te zijn om-vattend, soepel en geschikt voor moderne ma-chinale technieken voor het bewerken van ge-gevens.Planning and Civic Comment, No 3, Septem-ber 1959Planning for People, door Charles W. Eliot.Tekst van een rede op de conferentle van deAmerican Planning and Civic Association,waarvan het tijdschrift orgaan is. Schr. geefteen historische terugblik, die voor de kennisvan de groel van de stedebouwkundige denk-beelden in de Verenigde Staten van belang isen ontwikkelt enkele denkbeelden voor hetheden, met name over het onderwerp ,,Plan-ning for People", waaraan de conferentle ge-wijd was.48EBERSPACHERGlasdakconstructiesAlleenverkoop voor Nederland:N.V. v/h GEBRS. BRAKEL ^ HAARLEMSophiaplein 6-12 -- Telefoon 02500 - 10538TORENTJE VAN NIEUWKOOPRestauratie in opdracht van ,,Monumentenzorg"Aannemersbedrijf H. W. Sebregts & ZoonBLOEMENDAAL - Joh. Verhulstweg 54 - Tel. 02560 - 8801Werkzaam voorOverheidsbedrijven en -diensten, MonumentenzorgBurger- en Utiliteitsbouwmoderne iijnenmoderne lakkenk^Voornieuwbouwenonderhoud.Onzekleuren-specialisienen verf-technischeadviseursstaan altijdvoor Uklaar.N.V. Verf-, Vernis- en OliefabriekenVEVEO SCHIEDAMMARKIEZEN??? Mechanische Zonschermen? Luxaflex JaloesieenFirma J. C. SCHOPHUIZEN & Zn.LEIDENPh. C. MootenNieuwstraat 10 - Telefoon 21419Makelaarskantoor A.W.VAN VLIETKorte Tiendeweg 10 - GOUDA - Telefoon 3509belast zich gaarne metKOOP, VERKOOP, TAXATIES en BGHEERvan ONROERENDE GOEDERENHypotheekbemiddeling en alle verzekeringenBOEKHOUD- EN ADMINISTRATIEKANTOOR,,Mercurius"? Boekhoud- en Belastingzaken? Inrichten, bijhouden encontroleren van boekhoudingen? Balansen en belastingaangiftenC. J. (^?iilil^T's-Gravenhage - Azaleastraat 78 - Telefoon 335919? OUD IJZER SLOOPOBJECTEN? KOPER - LOOD - ZINK:Ar Oude en nieuwe metaalafvallenWy geven de hoogste prijsen komen door geheel het landFirma HAYEBINCKHORSTLAAN 358DEN HAAGTELEFOON 720131AANNEMERSBEDRIJFJAC. VAN RIETLEIDENHerenstraat 44 Tel. 25612Burggravenlaan 19 Tel. 26078? Onderhoudswerk - Scholenbouw? Woning- en UtiliteitsbouwEen vacature?De juiste man op de juisle plaatsdoor een advertentie in dittijdschrift!Voor GLASN. V. DORDTSCHE GLASHANDELKuipershaven 28-29-30 DORDRECHT Telefoon 7245Het adres voor SPECIALS BEGLAZINGSMATERIALENFirmaBIK 8cREEDVELDBAannemersLEIDEN Telefoon 22274-Z2518Fa J. J. WAALBERG & W. A. VAN WEERENv.h. N.V. WestkapelleAannemers vanbouw-, metsel-, en tegelwerkenSaffierstraat 27 Telefoon 727167-130154 - Amsterdam-Zd.AannemingsbedrijfFIRMA W. JETHSApeldoorn - Klompstraat S7 - Tel. 0 6760-14101Werksaam voor Rijksgebouwendienst,Genie en Nederlandse Spoorwegen? Burgerwerk - Nieuwbouw? Utiliteitsbouw - Onderhoudswerkenr^lDCDI ATEM ^ ^??^ PLAFONDSUlr dr L.^% I CI^ } EN ZIJWANDENBETONMORTELA. KEUR - HAARLEM - Harmenjansweg 19Handel in zand en grind, bouw- en stukadoorsmaterialenTelefoon 0 2500 - 11 396 - 16 964, na 18 uur telefoon 21 006StedebouwOvcrzicht van TijdschriftenVol-kshutsvestingrinanciclc stcun woningbotiwZwcdenPlan, No 1, 19S9K. Elliott, Regionplanering. Het streekplanmoet zich tot de hoofdzaken beperken. Af-wijking bij de uitvoering is geoorloofd, mitsde redenen worden opgegeven.Planera for morgondagens samhalle, door G.Sidenbladh. Er wordt in Zweden zeer naarAmerika gekeken cm uit te maken hoe deontwikkeling iin eigen land zal zijn. Schr. be-spreekt enkele tendensen in dat land in ver-gelijking met de ontwikkeling in zijn eigenland., No 2, 1959Farsta centrum, door A. Folmer. De tweedesatelliet bij Stockholm is gebaseerd op de er-varing opgedaan met Vallingby. De bevolkingzal tenslotte 34.000 kunnen zijn. Vooral hetcentrum wordt nader b