stedebouw volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorVolkshuisvesting en StedebouwStedebouwkundige studiereis naar PolenStedebouwDoelmatigheid en creativiteit in de woningbouwKroniekVolkshuisvestingOfficiele MededehngenSummarytart 1961Het nieuwe verslefkerprogramma omvat juist voorde centrale antenne-installalies vele nieuwe ont-wikkelingen. In lotaal zijn er nu 104 typen ver-sterkers -- voor elk speciaal doel ontwikkeld --zodat ie alien tijde een economisch veraniyvoordecentrale antenne-lnstallatle In elk bestek kanworden opgenomen.Inllchtlngen en formulieren vocro.a. bestekopgaven an voorschrlltenbij de Importeur.en Haag, Waganilrill 126a, Tal. 18 39 84*kOENE TEGELS>v /M. /A, /'a. /^ /^ y- /*.MM^JUii/^\Telefoon 778566WAND- en VLOERTEGELSMOZAIEKonvergiaasdverglaasdglasMARMER-TEGELSNATUURSTEENVorstvrij materiaalin tegels en strippenPLASTIC-VLOERENALPHA MUURVERFFABRIEKEN N.V. ALPHEN A/D RUN TEL. 01720-2192s&vUitgave van hetNederlands Instituut voorVolkshuisvesting en StedebouwMaandbladmaart 196142e jaargang no. 3Redactie:MevroHW Prof. C. W. VisserMe}. R. HartstraIr. B. FokkingaMr. C. A. van GorcumH. ]. A. Hovens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursDr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagH. van SaaneW. ScheerensIr. W. van TijenDrs. H. V. d. WeijdeIr. W. WissingAdres voor Redactie en Abonnementen:Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 184225Advertenties:Keizersgracht 188, Amsterdam-C.Postgiro numtner 113028Telefoon 249128D!t nummerbrengt het verslag van een studiereis van enige Nederlandse stedehouwkundigen naar Polen.De Redactie heeft gaarne in ruime mate plaats afgestaan voor dit verslag, omdat het de standvan de stedebouw tekent in een land, waarvan wij ondanks onze veelvuldige en intensievebuitenlandse contacten nog maar weinig weten. De afstand en taalmoeilijkheden werken be-lemmerend op onze orientering omtrent de Poolse stedebouw. De lezing van het verslag beves-tigt dat die orientering leerzaam kan zijn. Van de wijze, waarop het land zich uit het diepeverval aan het einde van de oorlog heeft opgeheven en van de bijdrage, die de stedebouwdaarbij heeft geleverd, zullen onze lezcrs, waarvan velen onder enigszins vergelijkbare om-standigheden hebben moeten werken, met begrip en sympathie kennis nemen.Voor het overige bevat deze aflevering een artikel van de Heer Hovens Greve over een onlangsmede door het Instituut gehouden besloten vergadering over ,,doelmatigheid en creativiteit inde woningbouw".Ook is afgedrukt het verslag van de op 9 december gehouden ledenvergadering van het In-stituut over de bouw van Woningwetwoningen volgens de z.g. Keuzeplannen.De gewone rubrieken worden vervolgd.49InhoudStedebouwkundige studiereis naarPolen,D. C. SchefferStedebouwKroniek en kommentaarBinnenlandOvcrzicht van TijdschriftenVolkshuisvestingDoelmatigheid en creativiteit in de wo-ningbouw, H. G. A. Hovens Greve5165686869Verslag vergaderingBinnenlandOverzlcht van TijdschriftenOfficiele mededelingenNederlands InstituutSummary7375767676Abonnementsprijs f 20,--. Losse nummers f 2,--.De leden van het Nederlands Instituut voor Volkshuisvesting en Stedebouw en de leden vande Nationale Woningraad ontvangen het blad kosteloos.50Stedebouwkundigestudiereis PolenStedebouwkundige studiereis naar Polen D. C. SchefferKaart van PolenAls onderdeel van een uitwisselingsprogram-ma, dat onder auspicien stond van het Mini-sterie van Volkshuisvesting en Bouwnijverheid,in samenwerking met het Ministerie vanOnderwijs, Kunsten en Wetenschappen, heb-ben van 25 aug. -- 6 sept. 1960 zes Neder-landse stedebouwkundigen een studiereis naarPolen gemaakt, waarbij een bezoek werd ge-bracht aan de steden Warschau, Gdansk enGdynia in het noorden van het land, Krakowen het Opper-Silezische kolengebied rondomKatowice in het zuiden.In hetgeen hieronder volgt worden enige in-drukken weergegeven, die de Nederlandsebezoekers tijdens hun verblijf in Polen hebbenopgedaan./. Algemeen.Polen is een uitgestrekt land, ruim 300.000km^ groot, met ruim 25 millioen inwoners.Dat het mogelijk bleek er in 10 dagen tocheen goede indruk van te krijgen, is te dankenaan de uitstekende wijze waarop het pro-gramma, dat vanzelfsprekend vooral op destedebouw was gericht, door onze Poolsecollegae was samengesteld. Voor een goed be-grip van de gehele situatie is het noodzakelijklets van de zeer bewogen geschiedenis vandit land in herinnering te brengen.Polen doet zijn intrede in de geschiedenis om-streeks het jaar 960, zodat het in het vorigjaar zijn 1000-jarig bestaan vierde.Doordat het land slechts in het noorden (deOostzee) en in het zuiden (de Karpathen)natuurlijke grenzen heeft, heeft het altijdopen gelegen voor invallen zowel vanuit hetwesten als het oosten. In de 13e eeuw drongde Duitse Orde op en werd het land tijdelijkoverspoeld door de Tartaren, maar het kwamdeze dreigingen teboven. In de loop van deeeuwen breidde Polen zich steeds uit, totdathet tenslotte een groot rijk was, dat zich uit-strekte van de Oostzee tot aan de Zwarte zeeen van Silezie tot diep in Rusland. Sinds de17e eeuw kwam er echter een kentering, wel-ke eindigde in de Poolse delingen en vreemdeoverheersing. In 1918 kreeg Polen, na ruimeen eeuw, zijn zelfstandigheid terug.In 1945 is het gehele land -- ietwat verkleind-- ? 250 km naar het westen verschoven,waarbij het een deel aan Rusland moest af-staan en er een deel van het Derde Rijk bij-kreeg. Het kwam uit de oorlog als het zwaarstgeteisterde land: 6 millioen doden en een vrij-wel volledige vernietiging van belangrijkesteden.Het is in het licht van de oudere en recentegeschiedenis begrijpelijk, dat het willen be-vestigen van het nationale bestaan vooropstaat en hieraan wordt de sterke wil tot her-51Stedebouwkundigestudiereis Polenbouw in de meest algemene zin ontleend, ende krachi die nodig is om zich daarbij doorde enorme materiele moeilijkheden niet telaten ontmoedigen.Het was niet eenvoudig een duidelijk over-zicht te krijgen van de wijze waarop in Polenhet stedebouwkundig werk georganiseerd is.Onze indruk was, dat vooral in de eerste na-oorlogse jaren alles zeer centraal vanuit War-schau geregeld werd, maar dat men nadienveel meer tot decentralisatie is overgegaan.Aan de top van de gehele bouwactiviteit, inde ruimste zin, staat het Komitet Budowinct-wa, Urbanistyki i Architektury (Komiteevoor Bouwnijverheid, Stedebouw en Archi-tektuur), dat in 12 departementen is verdeeld,waarvan er zich 2 met de stedebouw bezig-houden, een voor de steden en nieuwe neder-zettingen en een voor de dorpsplannen. Voortsis het land verdeeld In 17 provlncies, die iederhun eigen planbureau hebben, en tussen deprovincie en de gemeente zijn er nog distric-ten (36) met eigen ,,ateliers" in de district-steden. De plaatselijke ateliers stellen huneigen programma op, dat echter weer sterkwordt afgestemd op de economische vijfjaren-plannen. In totaal werken er in deze Poolseorganisatie 1200 planologen, waarvan onge-veer de helft architect is. Naast het stede-bouwkundige werk hebben de ateliers ookeen taak op architectonisch gebied.Voor de nieuwe steden Nowa Huta en NoweTychy zijn speciale bureau's in het leven ge-roepen die alles ontwerpen, van het stede-bouwkundig plan tot en met de architektuuren de interieurs.Behalve deze organisatie, die meer direct bijde uitvoering betrokken is, werkt in Polenook nog het Instituut voor Stedebouw enArchitektuur, dat zich vooral bezighoudt metwetenschappelijk onderzoekwerk in samen-hang met de praktijk van de stedebouw.Behalve dat het zich met meer theoretischeonderzoekingen en documentatie bemoeit,heeft het ook een ontwerpbureau voor stede-bouw en een voor standaardisatie, een zeerbelangrijk lets in dit land met zijn enormebouwprogramma en zijn materiele armoede.Het Instituut heeft verbindingen met hetvoornoemde komitee en persoonlijke contac-ten met de diverse hogescholen.In het algemeen worden de stads-(structuur)plannen verdeeld in wijken, welke zelf weerverdeeld worden in woningcomplexen, be-grensd door hoofdstraten. Deze complexenworden op hun beurt weer onderverdeeld inbuurteenheden van ? 2500 inwoners, geba-seerd op een lagere school voor 600 leerlingen,2 kleuterscholen en een creche. De bevol-kingsdichtheid in deze eenheden bedraagtmomenteel 700 inw/ha, maar men acht dit tehoog en wil dit verlagen, Het is het gevolgvan het zeer hoge percentage flats in 4 woon-lagen en de nog zeer dichte bezetting vandeze flats, wat gedemonstreerd wordt doorhet getal van 7 m^ vloeroppervlak/inwonerin de huizen. In een ons getoond voorbeeldhad men dit kunnen verhogen tot bijna 15 m^.Behalve met de economische survey houdthet Instituut zich ook bezig met functioneleonderzoekingen, zoals het beloop en de aan-leg van wegen en paden, en analyseert hetprojecten, waaruit weer conclusies en normenworden afgeleid. Om enige te noemen: voorminimum openbare ruimte (local public openspace) 13 m^/inw., sport 6--7 m^/inw. (voorgehele stad), volkstuinen 6--10 m^/inw.Wij konden er niet geheel achter komen inhoeverre de aldus gevonden normen bindendzijn, maar kregen wel de indruk dat Poolsecollegae, niet in het Instituut werkzaam, nietaltijd met onverdeeld genoegen van de resul-taten van deze onderzoekingen kennis namen.Als enigszins pikante kanttekening bij dezekorte algemene beschouwing van de Poolsestedebouw mag niet onvermeld blijven, datmen het op het punt van onteigening inPolen zeker niet gemakkelijker heeft dan inNederland, lets wat gezien het staatkundigbestel aldaar voor ons beslist een verrassingwas.Alvorens over te gaan tot het beschrijven vande afzonderlijke steden en streken die wijbezochten is het goed nog even een kort over-zicht te geven van de procedure die in Polenwordt gevolgd bij de uitbreidingsplannen.De belangrijke plannen, dus b.v. structuur-plannen voor de grote steden, worden doorde regering goedgekeurd. Deze plannen zijn,,geheim", d.w.z. niet openbaar.De kleinere plannen, dus b.v. plannen in on-derdelen, zijn aan goedkeuring door het pro-vinciaal bestuur (de zg. Wojewodztwo) onder-worpen na vaststelling door het Gemeente-bestuur. Deze plannen liggen ter visie, en erkunnen bezwaren tegen worden ingebracht.WarschauHet vooroorlogse Warschau moet, als mende kaart en de cijfers ziet, een in vele op-zichten weinig aantrekkelijke stad geweestzijn. 1.300.000 mensen woonden hier op eenklein oppervlak bijeen, zodat de dichtheidmeer dan 2000/ha was; groenvoorzieningenwaren schaars, woningen en Industrie warenzonder plan dooreen gemengd, en, wat invroeger tijden een der fraaiste aspecten vanStructuurpUn van "Warschau;-Mi" I?^^?^^^^^||8p?^^^iHl^^v? ^^!^B^IgP^^^kj-I^9Kt"?iW5^?^3,,jk, ' y^^Mm' ?-;nWk^^^^^? , '? w ^^SSs'^^,\ Y-u-'~'1 !^ ;*ryL-l--'^-..,.--'W*t?tJS, t.TM?-'" ?^??s^z:^ ?*.? *.?*.^2^ M?W?J II