stedebouw volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instkuut voorVolkshuisvesting en StedebouwStedebouwDorp I]sselmeerpoldersBakens in de stadVolkshuisvestingRuimtewerking appartementenOfficiele MededelingenSummary1961R.K. KERK, HAARLEM-NOORD nxm^'Architect:h. Harry Nefkens, b.i. RotterdamAANNEMERM. EBBINGDiexcstraat 14HAARLEM-NTelefoon:kantoor: 02500 - 53262prive 02500-50759BURGERLIJKE en UTILITEITSBOUW^Vi[^KOENE TEGELSl1 J ^ V,, , Vftiiiifi 11 ,,Telefoon 778566 ^M ^^ WAND- en VLOERTEGELs 1 ^^L^^^^A 1MOZAIEK mm KonverglaasdverglaasdglasmLP HnMARMER-TEGELSNATUURSTEENVorstvrij maieriaalin iegels en strippenDl ACTir-UI nCPFMLAIka 1 11 ^^m ijr^\ ^mui hrerfj~ ALPHA MUURVERFFABRIEKEf1 N.V. ALPHEN A/D RUN TEL. 01720-2192NIEUWS UITDE BRUYNZEEL KEUKENEr is een elektrische oven toegevoegd aan de BruynzeelKeuken. Een nieuwe vinding die door zijn doelmatigheiden kwaliteit onmiddellijk zijn toepassing in de BruynzeelKeuken heeft gekregen.De nieuwe oven is ingebouwd op werk- en ooghoogte.Het plaatsen en het uithalen van het bakmateriaal enhet noodzakelijk controieren van het bakproces wordengedaan zonder herhaaldelijk en vermoeiend bukken.In de oven is op ooghoogte een dubbel-isolerende oven-ruit aangebracht. Met een druk op de knop wordt hetgehele interieur van de oven verlicht en is het bak-proces door de ruit gemakkelijk te controieren.Onder en boven de oven is veel bergruimte terwiji deoven zelf geen extra ruimte inneemt.De oven is een hartewens van iedere huisvrouw. Door6 thermostatisch te regelen oven-elementen w/ordt eenzeer gelijkmatige bakaard verkregen. Bakplaat en oven-rooster zijn hittebestendig. In het ovenplafond kan eengrillebrander worden aangebracht. Receptenboekjesvoor het grillen zijn hiervoor beschikbaar. De ovenwordt geleverd in 220 volt. 110 en 380 volt uitsluitendop bestelling.De Bruynzeelkeuken heeft alles voor en is steeds voor.BRUYNZEEL DEURENFABR I EK NVafdeling keukens telefoon 02980-62751ZAANDAM^c^Bij het Instituut Stad en Landschap van Zuid-Holland,Delftsestraat 15 b te Rotterdam is plaats vooreen assistent-ontwerperom -- in nauwe samenwerking met een stedebouwkun-dige -- plannen voor dorpsgemeenschappen, stadswijken,recreatiegebieden e.d. nader uit te werken.Gedaciht wordt aan een H.T.S.-er, studerende aan hetS.H.O., de stedebouwkxmdige opleiding in Tilburg of aanhet V.B.O.Tevens wordt gezocht naareen stedebouwkundig tekenaarmet diploma U.T.S. dan wel stedebouwkundig tekenaarP.B.N.A. of hiervoor studerend.Geboden wordt een goed salaris naar gelang van leeftijden ervaring, een prettige werkkring, goede pensioenrege-ling, vrije zaterdag, 3 weken vacantie, vergoeding reis-kosten e.d.Schriftelijke sollicitaties worden ingewacht binnen eenweek na het verschijnen van dit blad.Op de Sociografische Afdeling derGemeente Heemskerkis een vacature voor eenmanneliike medewerkerAanstelling kan geschieden in de rang van commies.Salaris: / 484, / 598,-- per maand, exclusief 5,60/0compensatie A.O.W. en 2,5Vo huurcompenisatie.Gevraagd wordt een kracht met een middelbare school-opleiding, een diploma statistiseh analyst van de Vereni-ging voor Statistiek, terwijl ervaring in sociaal-econo-misch onderzoek noodzakelijk is.Sollicitaties te richten aan het College van Burgemeesteren Wethouders der gemeente Heemskerk binnen 14 dagenna verschijnen van dit blad.Bij deProvinciale Planologische Dienstvan Utrechtbestaat de behoefte aan eenmedewerkervoor het streekplonwerkGedacht wordt aan iemand met ten minste enige jarenervaring op stedebouwkundig gebied, die visie heeft open belangstelling voor planologische problemen op ge-meentelijk en vooral bovengemeentelijk niveau; die ge-wend, althans: in staat is, om zelfstandig opdrachten uitte voeren en initiatieven te ontwikkelen.Plaatsing is mogelijk in de rangen van1) adjunct technisch ambtenaar: / 3857.-- -- f 5602.--2) technisch ambtenaar: f 5268.^ f 7500.--Bovenstaande bedragen nog te verhogen met 5.6 Vo com-pensatie AOW en 2^ "/o huurcompensatie. Aanstellingboven het minimumsalaris is, afhankelijk van leeftijd enervaring, mogelijk.Voor gehuwden is de verplaatsingskostenregeling vantoepassing.Sollicitaties, uitsluitend schriftelijk, binnen 14 dagen nahet verschijnen van dit blad te richten aan de Directeurvan het bureau van de Provinciale Planologische Dienst,Kromme Nieuwegracht 49, Utrecht.gemeente . .enschedeGewijzigde oproepingBij het sociografisch en statistiseh bureau van de secre-tarie kan worden geplaatst eeneconomisch doctorandusTaken De voornaamste taken zullen zijnstedebouwkundig onderzoek, speciaal t.a.v.de economische aspeeten, locaal en regionaalwelvaartsonderzoek en behoefteramingen,analyses en adviezen van uiteenlopendeaard, verzorgen van een deel van de externecontacten.Het bureau heeft een veelzijdige gemeente-lijke en regionaal medewerkende taak; hetbestaat uit een onderzoekteam (soc-geograaf,eeonoom, socioloog, middelbaar onderzoe-kers) en een afdeling voor statistiek en do-cumentatie.wordt bij voorkeur studierichting algemeneof sociale eoonomie en ervaring in een ofmeer van de genoemde taken,naar gelang van bekwaamheid, salaris com-mies Iste klas f 655,-- tot f 766,--, hoofd-commies f 734,-- tot f 878,--, hoofdcommiesIste klas f 766,-- tot f 975,-- en referendarisvan f 878,-- tot f 1141,-- per maand, de be-kende toelagen inbegrepen. Vakantietoelage4 "In, vergoeding krachtens de tij'delijke ziek-tekostenregeling en eventueel kindertoelage.Toewijzing van een woning zal zoveel mo-gelijk worden bevorderd. Reiskosten voorwekelijks gezinsbezoek en verhuiskostenworden vergoed, vaste vergoeding inrich-tingskosten 5 "/o van de bezoldiging en tege-moetkoming van 90^/0 in pensionkosten.Aanmelding uitsluitend schriftelijk met vermeldtng letterW bij de afdeling personeelszaken van desecretarie. Een sollicitatieformulier zal daar-na worden toegezonden. Reeds ingezondensollicitaties behoeven niet te worden her-haald.BureauVerlangdRangindelingen salarisWoning enzgehuwdenGEMEENTE SCHIEDAMBij Gemeentewerken kan op de afd. Stedebouw wordengeplaatst een ambtenaar in ide rang vantechnisch ambtenaar(technisch ambtenaar A).De salarisgrenzen zijn resp.:/ 6.488,06 -- / 7.843,97/ 7.653,89 -- / 9.210,--exclusief de vakantietoeslag en de huurcompensatie.Vereist worden het diploma h.t.s. (bouwkunde) en bekend-heid met het uitwerken en detailleren van uitbreidings-en saneringsplannen.Eigenhandig geschreven sollicitaties onder opgave vanleeftijd, ervaring on opleiding enz., binnen 14 dagen na hetverschijnen van dit blad te zenden aan de directeur,Korte Haven 33.Bureau voor ArChitectuur en Stedebouw Ir W. WISSING,Marijkesingel 45, Barendrecht, vraagtSTEDEBOUWKUNDIG TEKENAARDes zaterdags vrij. Sollicitaties schriftelijk aan boven-genoemd bureau,.s&vUitgave van hetNederlands Instituut voorVolkshuisvesting en StedehouwMaandbladapril 196142e jaargang no. 4Redactie:Mevrouw Prof. C. W. VisserMe']. R. HartstraIr. B. FokkingaMr. C. A. van GorcumH. ]. A. Hovens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursProf. Dr. S. O. van PoeljeDr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagH. van SaaneW. ScheerensIr. W. van TyenDrs. H. V. d. WegdeIr. W. WissingAdres voor Redactie en Abonnementen:Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 18422^Advertenties:Keizersgracht 188, Amsterdam-CPostgiro nummer 113028Telefoon 249128Dit nummerbevat geen hoofdartikel, maar alleen de gebruikelyke rt^brieken.Onder Stedehouw warden twee korte bijdragen gepubliceerd. Een daarvan bevat een kritischebespreking van een onlangs verschenen academisch proefschrift over het dorp in de IJsselmeer-polders. Het andere levert enige kanttekeningen bij een stedebouwkundig aritikel in de Archi-tectural Review, Onder Volkshuisvesting vindt men een beschouwing over ruimtewerking inflat-appartementen.Het laatste deel van het verslag van de vergadering van het Instituut op 9 d;cemher l.l. enenkele berichten moesten tot het volgende nummer warden aangehouden.InhoudStedebouwHet dorp in de IJsselmeerpolders, A. K. 79Bakens in de stad, Ir. Paul Kessler . 80Binnenland 81Overzicht van Tijdschriften . . . 82VolkshuisvestingRuimtewerking in flat-appartementen,Ir. A. van Hezik 83Nogmaais: De toekomstige Woningbe-hoefte in Nederland, Drs. T. E. Puister 85Binnenland S^Overzicht van Tijdschriften ; , 89Officiele MededelingenNederlands Instituut ; 89Aanwinsten bibliotheek 90Rijksdienst voor het Nationale Plan 91Bond van Nederlandse Stedebouwkun-digen 91Summary 92Abonnementsprijs f 20,--. Losse nummers f 2,--.De leden van het Nederlands Instituut voor Volkshuisvesting en Stedebouw en de leden vande Nationale Woningraad ontvangen het blad kosteloos.78NAAR ALLE KANTEN GEDEKT DOOR SCHILDERWERK MET DRIEHOEKSGARANTIEPieter SchoenNu geven Pieter Schoen Verfchemie en de vakbekwame schilderu garantie op veilig buitenschilderwerk. Driehoeksgarantie be-tekgnt een waarborg voor doeltreffende bescherming van uwbezit, als resultante van doelmatig verfbestek, betrouwbareverfprodukten en vakkundige verwerking. Driehoeksgarantiestrekt zich doorgaans uit over een termijn van 5 jaar of eenveelvoud daarvan.Perlodieke inspectie, tezamen met u, en zorgvuidig onderhoudwaarborgen een permanent perfects staat van schilderwerk diede duur der garantie ruim overtreft. Aldus leidt Driehoeks*garantie tot aanzienlijke besparing; aldus bent u naar allekanten gedekt.Wendt u zich voor uitvoerige inlichtingen en dokumentatie-materiaal tot de afdeling Driehoeksgarantie van Pieter SchoenVerfchemie (tel. 0 29 80 -- 6 46 41), of tot uw schilder.PIETER SCHOEN & ZOON N.V.VERF-EN V E R N I S F A B R I K AN TE N ZAANDAMRuim 5 jaar ervaring leerde, dat Driehoeksgarantie van onzeconsulenten en de schilder veel tijd voor voorbereiding enperiodieke Inspectie vergt. Daarom kunnen in principe alleenobjecten van enige omvang in aanmerking komen.?PLIillDPINlOilR.K. HOGERE TECHNISCHE SCHOOLTILBURGVincentiusstraat 27, TilburgAanmelding van leerling:en voor de aanvullende oplei-dlngen:1) Stedebouwkundige techniek(2-jarige avonidcursus).De cursus beoogt, die hogere technici, die belastzijn of worden met de detaillering dan wel met toe-zicht op de uitvoering van de stedebouwliundigeplannen, nader te bekwamen voor hun taak. Decursus heeft een administratief en technisch ka-rakter.2) Betonconstructeur(2-jarige avondcursus).De opleiding is afgestemd op het examen van deNederlandiSe Betonvereniging.Voor toelating van deize cursussen is het bezit van eenH.T.S.-diploma (of gelijkwaardige opleiding) noodzakelijk.Aanmelding en inliohtingen over deze opleidingen bij dedirecteur. Spreekuur op vrijdagavond van 19.30-21.00 uurof na telefonische afspraak (tel. 26403).De directeur: Drs. J. H. J. SellmeijerACADEMIE VAN BOUWKUNSTIn tegenstelling met de tekst van het prospectus sluitde aanmelding voorStedebouwkundig hoger onderricht SHO 15 juliVooropleiding tot het VBO VVBO 15 iuliVoortgezet bouwkunst onderricht VBO 10 iuniHoger bouwkunst onderricht HBO 31 juliProspectus: Waterlooplein 67, Amsterdam-C.Raadpleeg onze advertentierubriekals U een aanvraag of een bestelling hebtte doen! In de kolommen van dit tijdschriftvindt U aanbiedingen van talrijke voor-aanstaande leveranciers op het gebied vande bouwvakken.Voor GLASN. V. DORDTSCHE GLASHANDELKuipershaven 43-44-45 DORDRECHT Telefoon 7245Het adres voor SPECIALE BEGLAZINGSMATERIALENAANNEMERS:Sloop- en grondwerken.Speciaal het uitvoeren vanwerken met springstoffen.VERHUUR:Luchtcompressoren,pneumatische werktuigen,draglines, shovels, enz.L KORTINGAMSTERDAM-N.BUIKSLOTERDUK 614, TEL (020) 61766Aannemersbedrijf __ D t EIKitc.v.Dir.: U. KoopmansWOLVEGARaadhuisstraat 5 -- Telefoon 05260-2351? Onderhoudswerk? Woning- en Utiliteitsbouw? Gespecialiseerd in FabrieksbouwAannemingsbedrijfFIRMA W. JETHSApeldoorn - Klompstraat 57 - Tel. 06760-14101Werkzaam voor Rijksgebouwendienst,Genie en Nederlandse Spoorwegen? Burgerwerk - Nieuwbouw? Utiliteitsbouw - OnderhoudswerkenStedebouwDorp IJsselmeerpoldersstedebouwHet dorp in de IJsselmeerpoldersErvaringen, als sociograaf bij de Directie vande Wieringermeer opgedaan bij de ruimtelijkeplannen, en het in cultuur en tot verdereontplooiing brengen van verschillende IJssel-meerpolders, heeft Dr. A. K. Constandsevastgclegd in ecn prettig leesbaar boek i), dathem reeds eerder diende ter verkrijging vande doctors-titel.Blijkens de inleiding en de probleemstellingheeft de schrijver het vraagstuk van de dor-pen in de IJsselmeerpolders geheel willenafstellen op het praktische doel dat dient teworden bereikt: de inrichting van de nieuwepolders. Reeds hierom verdient deze studie debizondere aandacht van alle planologen, dievia streekplannen en uitbreidingsplannen-in-hoofdzaak richtlijnen moeten opstellen voorde toekomstige structuur van landelijke ge-bieden. Het eerste deel is gewijd aan de be-schouwingen over veranderingen, weike zichin het platteland voltrekken en die geleidhebben tot ,,de crisis van het dorp".Het ,,idealtypische" onderscheid dat in ro-mantische kringen nog wordt gemaakt tussenstad en platteland, heeft in werkelijkheidreeds geruime tijd plaats moeten maken voorslechts graduele verschillen in urbanisatie-graad, in verzorgingsniveau e.d., terwijl devervaging van de mentale verschillen even-min bij de fysieke is achtergebleven. Hetplatteland is in al zijn facetten in het ver-stedelijkingsproces opgenomen, hoewel ,,deruimtelijke structuur van het platteland eenvolledige overname van het stedelijke cul-tuurpatroon door de plattelandssamenlevingonmogelijk maakt". Als na te streven model(Leitbild in de zin van Dittrich) voor hetplatteland in een moderne, verstedelijkte') Van Zee tot Land no. 31.Het dorp in de IJsselmeerpolders, door Dr.A. K. Constandse, N.V. Uitgevers Maatschap-pij W. E. J. Tjeenk Willink te Zwolle, prijsing. / 12,-.maatschappij, pleit de schrijver dan voor eenruimte, waarin de toekomstige plattelands-bevolking de mogelijkheden in handen wordtgegeven tot het verwerven van een zodanigelevensvorm, dat zij zich niet bij de stedelijkebevolking voelt achtergesteld.De vraag rijst of met ,,eommunity-organiza-tion" en ruimtelijke geleding een plattelands-mentaliteit zal kunnen ontstaan, welke deeigen, van de stad altijd verschillende, relatie-patronen zo positief zal wcten te waarderen,dat voor het gevoel van achtergesteld te zijnniet behoeft te worden gevreesd.Een uitvoerige analyse van de dorpen in deN.O.P. moet een antwoord geven op devraag of het sterke ingrijpen van de over-heid met kolonisatiebeleid en ruimtelijke or-dening de functie van het dorp: centrum tezijn van een systeem van primaire verzorging,heeft verzekerd.Uit de mislukkingen, welke met name inenkele dorpen van de N.O.P. kunnen wor-den geconstateerd, wordt geconcludeerd, datde grootte van de lokale samenleving, gege-ven de heterogene geestelijke signatuur vande bevolking als criterium voor de groei vaneen plattelandscultuur toch zwaarder weegtdan de geografische afstand tussen de dorpen.Door het te grote aantal dorpen in deN.O.P. bleef de lokale samenleving waarophet dorp steunt te klein en kon de verzor-gende functie niet voldoende tot ontplooiingkomen. Een van de belangrijkste maatstaven,welke worden gehanteerd om een algemenegewenste minimum grootte van een ,,leef-baar" dorp te bepalen, is volgens de schrij-ver de aanwezigheid van een voldoende ge-outilleerde lagere school.Dit wil in de bewust verzuilde samenlevingvan de IJsselmeerpolders zeggen 3 scholen,nl. 1 voor rooms-katholieke kinderen, 1 voorgereformeerden en een deel van de orthodox-hervormden en 1 voor de overige kinderen.Wanneer dan verder wordt aangenomen, datdrie of vier leerkrachten als een toelaatbaarminimum moet worden beschouwd, dan wijsteen eenvoudige berekening uit, dat voor een,,leefbaar" dorp een locale samenleving nodigis van 2500-3500 inwoners.Het hangt nu verder van het verkavelings-plan en van de gemiddelde bedrijfsgrootte afwat de grootte van het dorpsrayon en dusde onderlinge afstand van de kernen zalkunnen zijn. Daarnaast is van invloed de ver-houding tussen het aantal verzorgers en hetaantal verzorgden, welke verhouding momen-teel aan een ingrijpende wijziging onderhe-vig is.Een uitvoerige analyse aan de hand van uit-gebreid enquete-materiaal van de dorpen inde N.O.P. levert vele gegevens op, waarvande stedebouwkundige onderzoeker zeker eendankbaar gebruik zal maken.Zo geeft Constandse in ,,Het Dorp in deIJsselmeerpolders" voor vele planologen al-gemene theoretische richtlijnen voor een hs-tere inrichting van zuiver agrarische gebie-den, welke voor ieder concreet geval eenandere aanpassing behoeven en dus met be-grip voor de steeds weer andere omstandig-heden moeten worden gehanteerd.Heeft de schrijver met zijn boek gegevenwat hij in de inleiding belooft, nl. praktischerichtlijnen voor de inrichting van de polders,die nog grotendeels of geheel moeten wordengemaakt?Deze vraag kan de planoloog, die zich demoeite heeft gegeven de uitvoerige sociolo-gische beschouwingen zo goed mogelijk tebestuderen, niet met een volmondig ja be-antwoorden,De oorzaak hiervan moet worden gezocht inde omstandigheid, dat de IJsselmeerpolders,welke vroeger in hoofdzaak werden be-schouwd als een welkome vergroting van ensagrarisch productiegebied, nu en in de toe-79StedebouwDorp IJsselmeerpoldersBakens in de stadkomst tevens belangrijke andere functies zul-len moeten vervullen. Naast de oorspronke-lijke doeleinden, welke met de Zuiderzee-werken werden nagestreefd, nl. de verkor-ting van de kustlijn, een betere beveiligingtegen springvloeden, de verkrijging van eenzoetwaterreservoir en vooral de vergrotingvan het landbouwareaal, kondigden zich ge-leidelijk andere taken aan, welke liggen opde terreinen van het wonen, de recreatie enhet verkeer.Van een nationaal werk met enkelvoudigedoeleinden evolueerde ,,De Zuiderzeewerken"tot multi-purpose-planning, tot momenteelvan integraal streekplanwerk kan worden gesproken. De doelstelling van ,,De Zuiderzee-werken" is niet meer gericht op de behoeftenvan enkele groepen van de bevolking, endan in hoofdzaak agrariers, maar op het ver-krijgen van een leefruimte in het centrumvan ons land ten behoeve van het geheleNederlandse volk. Nieuwe verbindingsmoge-lijkheden met uiteenlopende delen van onsland, het stichten van centra ter ontlastingvan de bevolkingsdruk in de westelijke pro-vincies, de totstandkoming van recreatiege-bieden van verschillende aard, zijn niet min-der belangrijke functies van de IJsselmeer-polders geworden dan de vergroting van hetlandbouwgebied en de verzorging van deagrarische bevolking.Deze ingrijpende verandering in de functieswelke de nieuwe (en nog te maken) IJssel-meerpolders moeten vervullen zal niet nala-ten ook wijziging aan te brengen in de taakvan de verschillende dorpen. Zelfs rijst devraag of het door Constandse omschreven,,Leitbild" voor het platteland nog wel inalle opzichten de juiste keuze is voor het nate streven ruimtelijke model en of de func-tie-omschrijving van het dorp, in verbandmet de aanwezigheid van een anders samen-gestelde beroepsbevolking, geen aanpassingbehoeft.Blijkbaar heeft de schrijver wel gevoeld, dathet plattelandsbeeld door de recreatie, deindustrialisatie, door ,,overloop"- en ,,decen-tralisatie"-kernen in de nieuwe polders zijnagrarische dominant zal verliezen als hij me-dedeelt: ,,De stedelijke zones, die hoogsr-waarschijnlijk in de nieuwe polders zullenkomen, laten wij buiten beschouwing; onsinteresseert alleen het overblijvende platte-landsgedeelte".Maar is het verantwoord om de stedelijkezone los naast het overblijvende platteland(waarmede een zuiver agrarisch gebied wordtbedoeld) te stellen? Zal hier niet eerder vaneen penetratie en een osmose sprake zijn?Wanneer deze vragen bevestigend zoudenmoeten worden beantwoord, dan zal hetspreidingspatroon van de bevolking en hetmodel van de dorpen de invloed van boven-bedoelde taakverschuivingen ondergaan. Herboek van Constandse is waardevol voor pla-nologen als een theoretische studie van ker-nen in zuiver agrarische gebieden, maar hetin de inleiding gestelde doel: praktischerichtlijnen voor de nieuwe polders, zal wel-licht alleen worden bereikt wanneer het ver-kregen resultaat wordt aangepast aan de in-grijpende wijzigingen, welke zich in de func-tionele opbouw van de zuidelijke polderszullen voltrekken.A. K.Bakens in de stadEnige kanttekeningen bij het artikel, ge-naamd ,,Fix" door Alison en Peter Smithsonin de Architectural Review van december1960Bovenbedoeld artikel bevat een aantal lossestedebouwkundige gedachten, die in hoofd-zaak gegroepeerd zijn om de onveranderlijkeelementen in de stad en de groei van derecreatiebehoefte in het buitengebied, terwijltot slot suggesties worden gegeven ten aan-zien van het stedebouwkundig ambtelijke ap-paraat in Engeland.Graag zou ik de lezers van ons Tijdschriftopmerkzaam willen maken op enige interes-sante gedachten, voornamelijk uit het eerstedeel van het artikel.Door de schrijvers wordt vooropgesteld, datde architectuur in onze tijd zou moetenworden toegespitst op het begrijpelijk makenvan onze sociale structuur, en dit in dieperezin, dan de moderne stedebouw dit in hetalgemeen tot nu toe mogelijk maakt of zelfsreeds doet. Gesteld wordt daarna, dat, even-als wijzelf voor ons geestelijk evenwicht vastepunten nodig hebben, ook in onze ruimtelijkeomgeving vaste bakens nodig zouden zijn,om deze omgeving structuur te geven endaardoor begrijpelijk te maken. Bij deze ,,ba-kens" moet men denken aan opvallendeelementen rondom ons, die ,,kennelijk" min-der snel veranderen dan de rest. Het gaathierbij dus niet alleen om de werkelijkebestaansduur of afschrijftermijn van gebou-wen e.d., maar ook om de ,,kennelijk be-doelde" permanentie ervan. Tot nu toe gol-den slechts in hoofdzaak monumentaal oudegebouwen, en andere kennelijk representa-tieve bouwwerken, zoals raadhuizen, kerken,bankgebouwen, electrische centrales, enz. alsbakens in deze zin, o.a. in verband met hetdirecte besef van grote investering bij hetzien van deze objecten. De grootste tegen-stelling hiermee wordt gevormd door de velekennelijk tijdelijke bouwsels van onze tijd,alsook velerlei ,,townscape" elementen vankorte omloop, zoals etalages, plantenbakken,neonreclames, winkelfronten e.d. -- Naastde gebouwde bakens kunnen echter ook we-gen in de moderne zin in de stad zeer goedde bakenfunctie vervullen, mits het er nietteveel zijn, want dan verdwijnt de herken-baarheid daarmee weer. Als voorbeeld wordt80Nieuive stromingen eisen betrouivbare bakensZo'n verblijdende nieuwe stroming inde woningbouw is complete vloerafwerking,dus vioerbedekking bij de huur inbegrepen.Het betrouwbare baken daarvooris permanent linoleum.Tegenover een geringe verhoging vande huurprijs staan deze belangrijke voordelen:^ permanent linoleum betekent voorde huurder een aanzienlijke verllchtingvan zijn installatie-budget;?X- garandeert ook de minder draagkrachtigeneen volwaardige vioerbedekking;bevordert de geluid-isolatie tussen de woonlagen;is blijvend bacteriendodend, dus hygienisch;^ heeft een lange levensduur, de kieuren gaandoor-en-door, dus kunnen niet wegslijten;* verhoogt de woonbeschaving.linoleum kroiTiiTieiiieVoor keuken, douchecel en hal ook colovinyl vinyl asbesttegels,soepel en slijtvast, in hoge mate bestand tegen olien,vetten, zuren en vele andere chemicalien.Vraag ook naar colorite cumaronhars tegels,eveneens in vele fraaie tinten.Onze afdeling technische adviezen verstrekt gaarne volledige iniichtingen (telefoon 02980-81941)AANNEMERSBEDRIJFD.H.A.KOOIJHAARLEMMARNIXSTRAAT 46TELEFOON 55868-K 2500? Eigen moderne hulpmiddelenvoor horizontaal en verticaaltransport op bouwwerken? Eigen timmerfabriek? Rijks- en gemeentewerken? Relatie en calculatie op aanvraag? Scherp concurrerend? Werkt door het gehele landDE NIEUWE "5>' ca>a>mCca>cc"S"SooSikkens heeft kunnen aantonen dat binnenschilder-werk niet langer verwaarloosd behoeft te worden.Financieel en technisch zijn er thans voldoendemogelijkheden. De uitvoering zai in de meestegevallen over verscheidene jaren gespreid moetenworden. Geen bezwaar, als men tenminste werktvolgens een van te voren opgesteld plan, volgenshet Sikkens A-Z plan, het nleuvre verfplan voorbinnen.Schilderwerk belangrijk voor huurverhoging.Toestemming tot huurverhoging wordt gegeven als ook binnen-schilderwerk in prima staat verkeert. Door huurverhoging nu beteronderhoud mogelijk. Of huurverhoging na beter onderhoud! Hetnieuv^e Sikkens Verfplan voor binnen, is een antwoord op de actuelevraag naar beter binnen-schilderwerk. Uw schilder zaI u nu gaarneeen offerte maken voor deze winter, het voordelige seizoen. Hijkan u alles over het nieuwe Verfplan vertellen. U kunt ook hetboekje over Sikkens A-Z plan aanvragen bij Sikkens - Sassenheim,(tel. 0 1711 -844) of bij de Sikkens Officiele Verkoper in de omgevingvan uw woonplaats.SIKKENShef nieuweplan ^^'-^p'''"voor binnenSIKKENS LAKFABRIEKEN N.V. SASSENHEIMADEMENDE MUURdoor de PRIMUS MUURDROGERHET ENIGE gepatenteerde tweebuizen-systeemEEN PRIMEUR VOOR NEDERLANDMaakt en houdf uw muren kurkdroog!Verwijdering van elkMUURVOCHTMUURSALPETERMUURSCHIMMELKUNIMPEX ItIn eike muur eenvoudig aan te brengen.Advies en vochtigheidsmeting op aanvraag.Voile garantie geeftvmartvtr-i-'i-..-.-^ .:':... -.?.iH-,r-u--;"iiiia-iv.ia?itINSTALLATIE VOOR SPECIALE MUURDROGINGENHANDELSONDERNEMING Bazarstraat 25 - Den Haag - Postbox 326 - Tel. 070-63.94.55Glas- en SchildersbedrijfFA.GEBR. JANSENAMSTERDAMHolendrechtstraat 30,Telefoon 719470Kantooradres :Herman Robbersstraat 3,Telefoon 132580Schilderwerkenvoor deAPELDOORNSchoolstraat 25,Telefoon 16415nieuwbouwOnderhoudswerkenoverheidsinstanties, (voor woningbouwverenigingen,jarticulieren enz.Eerste Idas referent!Gaarne verstrekkenes.wij U prijsopgave.DUBLERShet onmisbare gereedschapvoor bevestigingen inBETON, steen en ijzerMet enkele hamerslagen -onalhankelijk van stroomof enlge andere krachtbron -enorme tijdbesparing o.a.ook voor bevestiging vanSTRAAT- enNUMMERBORDENMUVA MONTAGE N.V.Pannekoekstraal 104 - ROTTERDAM-1 - telefoon 112595AANNEMERSBEDR iJF ^ebr. i^akeynai\^Prlnses Irenelaan 17BUSSUMTelefoon 02959-13700Werksaam voor veleoverheidsdienstenen -hedrijvenBURGER- en UTILITEITSBOUWVolkshuisvestingRmmte-wcrking in flatsvolkshuisvestingRuimte-werking in flat-appartementen Ir. A. van HezikHoewel de vraag naar het aantal wotiingen,dat jaarlijks gereed komt, op dit momentracer actueel is dan de vraag naar de toe-korast-waarde er van, loont het toch demoeite om eens na te gaan, of wij wel allebeschikbare vrijheden benutten voor een zogunstig mogelijke ruimte-werking in het in-terieur. Bij de afgemeten flat-appartementenkomt men vaak niet verder dan het op-delen van de doos in kleinere dozen; hetgeenwel eens beklemmend zou kunnen gaan wer-ken. In deze huizen is geen speel-ruimtemeer bcschikbaar voor een uit te balancerenruimte-spel.?cn enkele keer weet men met glasstrokenin de tussenwanden aan de beklemming teontkomen en een aanmerkelijke verruimingte suggereren. Maar een ruimte-,,spanning"als zodanig komt er in feite niet door totstand, want deze verdraagt maar zelden zul-ke ,,lekken" en is meer gcbaat met royaleuitmondingen en haakse overgangen van deene ruimte-cel naar de andere.Soms trachten ontwerpers zich van juk endwang te bevrijden door in het interieur eenzekere mate van ongebondenheid te intro-duceren. Zij zouden de binnenwanden alsverplaatsbare schermen willen uitvoeren, zo-dat men later nog kan veranderen. Dezeverplaatsbaarheid heeft echter nog al watbezwaren.Indien de architect in een royaal interieuralles en dus ook de spanningen definitiefheeft afgewogen, dan blijkt daar voor de be-woners een verkwikking, een relax van uitte kunnen gaan, waar vraag naar is bij hethuidige levenstempo en die zeker niet min-der belangrijk moet worden geacht dan het-geen er geboden wordt aan hygiene en voor-zieningen voor louter fysiek comfort.Het zich-wel-bevinden in de ruimten speeltzich voor de mens af in het domein van degeest en daarom mag men zeggen, dat hetraakt aan de geestelijke volksgezondheid. Ditis een belangrijk punt, want alleen al omdeze reden zou het verantwoord zijn om destijgende behoeften aan volwaardiger wo-ningen voortdurend aan te moedigen.Zolang de mens niet in het reine is met deruimten waarin hij dagelijks leeft en verkeert,is er bij het bouwen niet voldaan aan eenspecifieke eis, die zowel geldt voor de wo-ning binnen als de stedebouw buiten: Zijmoeten ons tot vitale steun zijn, zonder onsnochtans te beklemmen.Wil de mens zijn woning als een aantrekke-lijk lets kunnen beleven en blijven beleven,dan moet er enige fantasie schuilen in deruiratelijke opzet en dan moeten er boeiendeelementen en overgangen, als het kan ooknissen en lobben, in voorhanden zijn.Men hoort wel eens het verwijt dat de ge-middelde huurder te weinig geld voor zijnhuisvesting over heeft. Maar is het woon-gerief, dat men aangewczen krijgt, vaak ni;tvan te weinig allure om spontaan een ho-ger huur-bedrag uit het budget waard tezijn? Nu is men aan dit verlangen naar al-lure voorlopig in brede kringen nog niet toe,maar dit kan bij voortgaande welvaart snelveranderen; dat zien we op andere terreinenvan het maatschappelijk leven, waar somtijdsversnellingen in de meningsvorming optre-den, die eenvoudig verbluffend zijn.Daarbij kan het nuttig zijn om te overwegendat -- alle nadelen van een neer-halendedemocratisering ten spijt -- er omgekeerdeen lichte mate van op-heffing, van aristo-cratisering plaats vindt; namelijk in die zin,dat wat vroeger alleen aan de fijn-proeversonder de aristoi goed besteed leek te zijn,thans ook aan brede lagen van de bevolkinggaat aangeboden worden.Er dienen in een volwaardige woning velegebruiksmogelijkheden te schuilen, ook voorkinderen, zelfs in hoogbouw. Hier wordende woningen op wel zeer voelbare wijze ineen keurslijf gedrongen, maar toch kan hetjuist daarom de ontwerpers intrigeren omtussen die vlakke gevels toch tot ruimtespelin het woning-interieur te komen.Om enkele mogelijkheden van ruimte-wer-king in een flat-apparteraent te kunnen il-lustreren, zijn bij wijze van cxtreem voor-beeld in een ruwe schets enkele maisonnettesmet een vrije verbinding tussen beneden enboven aangegeven. Beneden is er een nisvoorhanden en boven een lobby en een bor-desgang die naar een royaal balkon voert.Alle woon-ruimten kunnen desgewenst ge-lijktijdig worden gebruikt voor de uiteen lopende huiselijke doelcinden. Men denke danaan een geluid-dempende laag onder de pla-fonds, waardoor een materiele afschermingvan een nis of lobby gemist kan worden enmen dus het gewenste overzicht en de aan-eenschakeling der ruimten kan handhaven.Nu zou men zich zeer terecht de vraag kun-nen stellen hoeveel mensen nu werkelijk meteen dergelijke royaal-gestructureerde binnen-ruimte gebaat zouden zijn, en hoevelen ermisschien zelfs op den duur geen raad meezouden weten. Want inderdaad, wat voor deene mens ,,ruimte" betekent, dat kan voorde ander ,,leegte" zijn, als hij er niet aan83VolkshuisvestingRuimte-werking in flatsIflInnn nn n nn\AnJimn rn nCAn n nhIn n nn n nl-:( d dlmm 1J|BOVE.N^tLo:i^T ^DWARSDOORSNELDE:^&E.NE.DLNAppartcmentIr. A. van Hezik NijmegenSchaal 1 : 200VolkshuisvestingRuimte-wcrking in flatsToekomstige woninghehoeftctoe is. De midden-groepen zouden er wel-licht rijp voor zijn.Zo kan men ook onderzoeken, bij voorkeuraan de hand van proefwoningen, in hoeverreer een objectieve grond is voor de veronder-stelling dac meer ruimte-werliing, in welkcinterieurvorm dan ook, daadwcrkelijk aanonze woningen een grotere toekomstwaardezou geven dan de compact vol-gebouwdeetagewoningen, die feitelijk niet veei meerbetekenen van een abri, een onderkomen.Eerst nadat deze twee vragen duidelijk tengunste van de ruimte-werking zijn beant-woord, behoeft aan de orde te komen of ditalles op korte of lange termijn wel betaalbaaren dus haalbaar zal zijn. Mogelijk zal mendaartoe wel gebruik moeten maken van demeesc moderne technieken, in de vorm vanconsequent door-gedachte industrialisatic vande woningbouw.Het is liier niet de plaats om op de indu-striele bouw-techniek in te gaan, maar tochmoeten voor ons onderwerp enkele puntenworden belicht. Naarmate men meer indu-strieel te werk gaat, neemt, zoals iedereenweet, relatief het aandeei van de post ,,werk-tuigen en machines" toe. Het zou nu kunnenbUjken dat de werktuigen en machines in onsgeval, willen zij rendabel zijn, reeds technischeen dusdanige dimensie krijgen, dat het rela-tief maar weinig meer zal kosten, om bij eenzelfde binnenwerk een grotere buiten-omtrekaan een appartement te geven. Dat zou in hetgunstige geval kunnen betekenen dat een gro-tere kubieke inhoud, dus een royaler inte-rieur, dank zij de techniek relatief goedkoopbinnen ons bereik komt.Wil men overigens industrieel rendabel kun-nen werken, dan worden uiteraard de groot-ten van de series waarin men produceert enwaarvoor men investeert, van grote invloed.Deze grootten zuUen voor een belangrijk deelworden bepaald door de plaatselijke stede-bouw.In een ander opzicht is het grote aantal seriesvan belang, omdat men daarmee voorkonienkan, dat een onvoldoende differentiatie ont-staat, die tot ongewenste eentonigheid zoukunnen leiden. Men dient vrij te blijven omallerlei woning-typen en -grootten zelfs inhoogbouw onder te kunnen brengen, in eenarrangement dat sociologisch wenselijk is.Met het bovenstaande en de schets werd be-oogd om ten overvloede de gedachten eenslos te maken van het bekende beeld dat deafgemeten etage-woning ons biedt; door na-melijk het oog te richten op een royalerruimtewerking in welke interieur-vorm danook, en door aan de verwachting lucht tegeven, dat we de eigentijdse woon-wensenmet eigentijdse middelen zuUen kunnen ver-vullen, indien we alle nieuwe vrijheden tijdigweten te benutten.Nogmaals: De toekomstige woningbehoefte in Nederland Drs. T. E. PuisterIn het februari-nummer van dit Tijdschriftheeft Drs. J. C. Jansse een critisch commen-taar geleverd op een door mij in het juli-augustusnummer van het vorige jaar gepu-bliceerd artikel, waarin een poging tot eeneenvoudige benadering van de toekomstigewoningbehoeften werd gedaan. Uit de reactievan Drs. Jansse blijkt mij, dat het toen ge-geven expose niet duidelijk genoeg is geweest.Op pagina 47 constateert schrijver, dat doormijn artikel het gevaar dreigt ,,daL wij onsniet duidelijk kunnen realiseren op welk ni-veau de woningbouw in de komende jarendient te worden afgcstemd om te kunnenvoorzicn in de onderscheiden woningbehoef-ten". Deze exclamatie blijkt voornamelijk teslaan op een reeds in de aanvang van hetartikel van Drs. Jansse gesignalcerd tekortvan mijn benadering, namelijk dat deze geenrekening zou houden met de veroudering derbevolking. Nu moge ik voorop stellen, datik de onder andere door Dr. Steigenga naarvorcn gebrachte invloed van de verouderingnimmer heb betwijfeld. Integendeel zij komtook mij als een essentieel element voor. Naarik dacht komt dit ook al voldoende duidelijktot uiting in de eerste zinsncden van mijnartikel van vorig jaar (op pag. 115), waar ikspreek van de ,,vermindering van het getalder gemiddelde woningbezetting". De strek-king van mijn betoog was vervolgens de in-vloed van deze factor veroudering -- metvoorbijgaan van andere factoren -- op eeneenvoudiger wijze te kwantificeren dan Dr.Steigenga deed. Het element van de ver-oudering is dus niet verwaarloosd, zoals Drs.Jansse stelt. De werkwijze in mijn artikelwas immers aldus, dat de berekening van hefaantal woningbehoevende eenheden werd op-gehangen aan het aantal personen van 20 jaaren ouder. Naarmate de bevolking van Neder-land veroudert, neemt ook deze (zeer grote)leeftijdsgroep zowel in absolute als in rela-tieve zin toe. Dit betekent, dat bij toepassingvan een gelijkblijvend percentage woningbe-hoevenden onder deze groep (i.e. 41, 414 "/c)de totale vraag naar woonruimte meer danevenredlg met de bevolkingsgroei toeneemt.Dit houdt een verminderende woningbezet-ting in. Uit de door mij uitgevoerde bereke-ningen blijkt zulks ook. Voor 1956 becijferdeik in ons land 2.780.000 woningbehoevendeeenheden op een totale bevolking van10.880.643; de gemiddelde grootte van elke85VolkshuisvestingToekomstige woninghehocfteDe gemiddelde grootte van de woningbehoevende eenheid in Nederland in een drietal jaren.JaarAantalinwonersAantalwoningbehoevendeecnhedenGemiddeldegrootte derwoningbehoevendeeenheid1947 9.625.499 2.388.683 *) 4,0291956 10.880.643 2.793.769 *) 3,8941980 Jansse 13.437.000 =??*) 4.190.000 3,207Steigenga id. 3.820.000 3,518Puister id. 3.740.000 3,593*) Volgens C.B.S.; Algemene Woningtelling 1956, Serie B, deel 1, pag. 19;**) Volgens prognose C.B.S., werkgemiddelde bij een emigratie van 20.000 personen per jaar.woningbehoevende eenheid is dan 3,913 per-sonen. Volgens de door mij gebezigde metho-de zou dit in 1980 gaan dalen tot 3.953personen per eenheid (3.740.000 woningbe-hoevenden op 13.437.000 inwoners). *) Hetis mij dan ook niet duidelijk op welke gron-den Drs. Jansse beweert, dat in mijn methode,,in het geheel geen rekening wordt gehoudepmet de aanzienlijke invloed van de met hetproces van de veroudering der bevolking ge-paard gaande gezinsverdunning op de toe-neming van de woningbehoefte" (pag. 47,middelste kolom).lets anders is, dat bij deze wijze van be-nadering die invloed mogelijkerwijs nog nietvoUedig tot uiting komt; Drs. Jansse toonthiervan evenwel niets aan. Bij de door schrij-ver gepleegde vergelijking tussen de woning-behoeftenpercentages van 1947 en 1956 wordthet geconstateerde verschil namelijk niet a!-leen veroorzaakt door de veroudering, dochook door factoren als de ,,verjonging" vande huwelijksleeftijd en de ,,verzelfstandiging"*) Wordt van het door Dr. Steigenga in hetseptembernummer van 1959 geraamde aantalwoningbehoevende eenheden in 1980 op de-zelfde manier de gemiddelde grootte bere-kend, dan komt dit uit op 3,517 personen.van de alleenstaanden. Het bestaan van dezesociologische factoren heb ik in mijn artikelook onderkend, doch de invloed ervan totde (voorshands) onkwantificeerbare gerekend.Daarbij was ik mij van onvolledigheid we!bewust, maar ik meende deze onzuiverheidin de berekening te kunnen opvangen doorbij de raming van de factor vervangingsbouween vrij ruime marge aan te houden, zodatnaar mijn mening de totale implicatie op debouwmarkt voldoende werd geschat. In deeerste kolom van pag. 46 is Drs. Jansse hetmet mij eens, dat de sociologische factorenlastig te kwantificeren zijn; daarbij suggereertde schrijver zich hieraan ook niet te zullenwagen. Even verder (derde kolom van pag.46) gaat Drs. Jansse echter tot het kwanti-ficeren van deze factoren over. Bij het extra-poleren van de tussen 1947 en 1956 waar-genomen verandering in het percentagewoningbehoevenden gaat de schrijver namelijkexpliciet van de veronderstelling uit, dat dezeinvloeden tot 1980 even sterk zullen door-werken als in de genoemde negcn-jarige pe-riode het geval is geweest. Nu is het jammer,dat niet waar wordt gemaakt dat een der-gelijke op de gegevens van slechts twee peil-data gebaseerde, extrapolatie verantwoord is.De vraag kan b.v. worden opgeworpen ofniet het herstel naar normale verhoudingenin de jaren kort na 1945 nog teveel kanhebben doorgewerkt in dit verschil tussende cijfers van 1947 en 1956. Drs. Janssenoemt zelf ook de mogelijkheid van eenfoutieve benadering, die in een dergelijke on-genuanceerde extrapolatie kan schuilen (pag.47). Wanneer nader onderzoek zou uitmaken,dat de door Drs. Jansse ingevoerde kwanti-ficering van de sociologische factoren houd-baar is -- ook voor de toekomst -- dan zoude raming van de toekomstige woningbchoefte inderdaad meer exact worden. Hetzonder meer vergelijken van deze met dedoor mij verkregen uitkomst blijft echtefonjuist: op pag. 115 van mijn artikel steldeik in navolging van Dr. Steigenga dat bijverandering van woonverhoudingen de wo-ningvoorraad wellicht nog groter moet zijndan blijkens de benadering van de invloedvan de veroudering reeds nodig is. Dezekwalitatieve aandulding is nu door Drs.Jansse in een -- zij het nog weinig gemotiveerde -- kwantitatieve omgezet. Het is van-zelfsprekend, dat aldus tussen ons beider uit-komsten aanzienlijke verschillen ontstaan;aan een al dan niet onderkennen van defactor veroudering is dit echter niet te wijten.Er moet nog op worden gewezen, dat deconsequenties van de door Drs. Jansse in-gevoerde berekeningswijze aanzienlijk zijn.Zowel voor de feitelljke situatie anno 1947en 1956 als voor de drie alternatieve ramin-gen voor 1980 kan een berekening wordengemaakt van de ,,gemiddelde grootte derwoningbehoevende eenheid". Wanneer de inbovenstaande tabel berekende cijfers in eengrafiek worden weergegeven, blijkt duidelijkdat de methode-Jansse een zeer uitgesprokendaling van deze gemidelde grootte inhoudt.Het valt te betreuren, dat Drs. Jansse dewaarschijnlijkheid van een dergelijke forsedaling, die sneller is dan die van het tijdvak1947--1956, niet heeft geadstrueerd.Tenslotte nog een praktisch punt. In de voet-noot op pag. 47 verwijt Drs. Jansse mij een86,wie rekent, gebruiktKALKZANDSTEENitsusAn?\*f>*?idiverse soorten, kleuren en formaten *N.V. C.V.K., *- :'-,' UTRECHTSEWEG 38'??'/::- : HILVERSUM: ' TEL. 02950-16600Yejd-onderhoud?Mf'tlH'"tll'"hlt If > N.V. ELECTROTECHNISCHBUREAUDE YAAN&C0.Egelantiersgracht 36AMSTERDAM-C.Tel. 020 - 34179 en 34854Verzorgtalle:? LICHT-installaties? KRACHT-installaties? ZWAKSTROOM-installaties? REGEL-installaties voor oliestook? PERSONENOPROEP- en NOODVER-LICHTINGS-installaties t? CENTRAAL ANTENNE - SYSTEMENvoor AM/FM en TVIngeschreven bij het G.E.B. te Amsterdam enlandelijk erkend installateur.Jachthaven ,,'t Fort", WarmondAannemersbedrijf TH. LEENENSweilandstraat 9 -- WARMOND -- Tel. 01711-810Woningbouw,Utiliteits- en ScholenbouwTORENTJE VAN NIEUWKOOPRestauratie in opdracht van ,,Monuvnentenzorg"Aannemersbedrijf H. W. Sebregts & ZoonBLOEMENDAAL - Joh. Verhulstweg 54 - Tel. 02560 - 8801Werkzaam voorOverheidsbedrijven en -diensten, MonumentenzorgBurger- en UtiliteitsbouwAannemersbedrijfFa. ^^arry ^^wartBloys van Treslongstraat 31AMSTERDAM-W.Telefoon 12.87.15WONING- enUTILITEITSBOUWONDERHOUDSWERKENMomenteel werkzaam voor de gemeenle HaarlemmermeerVolkshuisvcstingTockotnstigc laoninghehoejtcBinnenlandJ = RAMING DRS JANSSE, S 6.V FEBR, 1961S = RAMING DR STEIGENGA, S?.V SEP 1059P = RAMING VAN MIJZELF. S&V JULI . AUG 19601 1 IDe ontwikkeling van de gemiddelde grootteder woninghehoevende eenheid in de pcriodc1949--1980rekenfout te hebben gemaakt; dit is evenwelterug te voeren op een verkeerde interpre-tatie door Drs. Jansse van een zinsnede uitmijn artikel (pag. 116). Ik becijferde daar,dat in de periode 1956--1980 een aantal van51.000 woningen per jaar zou moeten -wordengebouwd. Drs. Jansse heeft dit vertaald ineen toeneming van de woningbehoefte vandie grootte. Bij narekening klopt een enander niet. Toch is de berekening niet zoonbegrijpelijk als Drs. Jansse meent: deschrijver had niet de woningbehoefte anno1980 (verhoogd met een reserve van 1 Vo)moeten verrainderen met de in 1956 bestaan-de woningbehoefte, doch met de toen aan-wezige woningvoorraad.BinnenlandDc Volkshuisvcsting in de Eerste Kamer.De Minister van Volkshuisvesting en Bouw-nijverheid heeft in zijn Memorie van Ant-woord onder meer het volgende aan de EersteKamer medegedeeld.AlgemeenHet streven van de Minister is er steeds opgericht geweest de subsidies voor de woning-bouw in het bizonder te richten op de bouwvan woningen voor de minder draagkrachti-gen. Daartoe werd de Premieregeling, dievoorheen financieie steun mogelijk maaktevoor eike vorm van woningbouw, mits eenbepaalde inhoudsgrcns niet werd overschre-den, veranderd en toegespitst op de bouwvan goedkopere woningen. De regeling is ver-der zo toegepast, dat de premies en bijdragenvoor het overgrote deel werden verleend aanbouwcrs van woningen in de categorie A. Zoontstond de toestand dat meer dan 90 pet.van de gesubsidicerde bouw tot stand kwamin de Woningwetbouw en in de goedkoopsteklasse van de gesubsidieerde bouw voor parti-culierc cxploitatic. Dit bclcid had tot gevolgdat een groot deel van dc woningen voor demiddengroepen, die voorheen nog met pre-mies gebouwd werden, thans zonder finan-cieie steun van de overheid tot stand komtin de zgn. vrije sector. De bouw in dezesector heeft in het afgelopen jaar een grotevlucht genomen. De Minister acht dit ver-heugend, doch ten aanzien van de bouw vanrelatief dure en luxueuze woningen is dezevreugde niet onverdeeld. Een overschrijdingvan het geraamde aantal van 15 000 woningenin de vrije sector is echter niet onmogelijk enook niet ongewenst.Voor de gesubsidieerde woningbouw meentde Minister te moeten vasthouden aan hetaantal van maximaal 67 500. Verhoging vandit aantal zou de kans op spanning en over-spanning te zeer doen toenemen.Het ligt verder niet in de bedoeling hetvraagstuk van de belastingverlaging en deeventuele verhoging van het aantal gesubsi-dieerde woningen voor het jaar 1961 in ma-teriele zin aan elkaar te verbinden.Wat de bestrijding van de woningnood be-treft, is de Minister van mening, dat zowelhet aantal voltooide woningen over 1960 alshet aantal woningen, waarvan de bouw in datjaar is aangevangen, alsook de vooruitzichtcnvoor 1961 zodanig zijn, dat bezwaarlijk ge-steld kan worden, dat de woningnood in ditland niet die aandacht krijgt, die hij verdient.De behandeling van verzoeken om bouwver-gunningen als bedoeld in de Woningwet, be-hoort tot de competentie van Burgemeesteren Wethouders der gemeenten. Aannemendedat de door verscheidene leden gestelde vraagomtrent een versnelling van de afdoening vanbouwvergunningen betrekking heeft op hetonderzoek van ingediende bouwplannen voorwoningwetwoningen, merkt de Minister op,dat hem tot dusverre niet is gebleken, dat ditonderzoek zou leiden tot een zo zware be-lasting van de bureaus van de hoofdinge-nieurs-directeuren van de Volkshuisvesting ende Bouwnijverheid, dat daardoor het toezichtop de nakoming van de wettelijke bepalingeninzake de volkshuisvesting in het gedrang zoukomen.Ter voorkoming van een overspanning vande bouwmarkt wordt een stringent goedkeu-ringsbeleid gevoerd. Voor het eerst sinds deinvoering van het systeem der rijksgoedkeu-ringen is tot temporisering van de uitgiftevan goedkeuringen voor nijverheidsobjectenovergegaan, niettegenstaande de Industriesteeds -- met de woningbouw -- als meesturgente sector gegolden heeft; in mei 1960 isde Minister dan ook slechts node tot dezemaatregel overgegaan.De uitbreiding van de vrije sector vormt geenbedreiging voor de aantallen woningen, die87VolkshuisvestingB'mnenlandmet rijkssteun tot stand zullen komen. He:voor 1961 aangegeven aantal te subsidierenwoningen is in ieder geval verzekerd. Hetuitlopen van de vrije sector is daarmee geenkwestie van prioriteit in de woningbouw,doch een kwestie van prioriteit in de bouw-nijverheid.Indien in enige sector van de bouwnijverheidontsporingen zouden dreigen, zal de regeringniet aarzelen in te grijpen. Eventuele maat-regelen zullen echter geen enkele invloedhebben op het aantal woningwetwoningen enop het aantal andere gesubsidieerde wo-ningen.De stagnaties, welke volgens enige leden zichvoordoen bij het verlenen van rijksgoedkeu-ringen voor bouwwerken ten behoeve vanverkeers- en vervoersondernemingen, kent deMinister. Het zijn de hinderlijke gevolgen vanhet i^eit dat veel meer aanvragen voor debouw van gebouwen worden ingediend danmet de huidige bouwcapaciteit kunnen wor-den verwerkt. In het bouwprogramma is eenbepaald verwerkingsvolumen voor de sectorhandel en verkeer opgenomen.De Minister is van mening, dat bij de uit-eindelijke oplossing van het huurvraagstukook het loonbeleid in het bizonder in hetoog zal moeten worden gehouden. Bij de ge-geven inkomens van de valide arbeidersbevol-king acht de Minister de huren van Woning-wetwoningen en van de goedkope categorievan Premiewoningen niet een onredelijk zwa-re belasting van het budget.Het zou onjuist zijn van overheidswege eenuitspraak te doen over de vraag welk deelvan hun loon de werkende gehuwden vooreen woning zouden moeten betalen. De Mi-nister blijft overtuigd van de noodzaak, datde bouw van nieuwe woningen tegen de tijd,dat de schaarste zal zijn opgeheven, in hetalgemeen weer zonder subsidie zal kunnenplaats hebben. Voorzichtigheid bij het op-trekken van de huren van de oude woningenblijft geboden.Bouw- en grondkostenHet kosten- en prijzenverloop in de bouw-nijverheid in de laatste jaren ten aanzien vande woningbouw is niet ongunstig.De bouwprijzen worden gunstig beinvloeddoor de maatregelen, welke worden genomenom overspanning van de bouwmarkt te voor-komen en daarmede dus ook het stijgen vanprijzen tegen te gaan.De Minister gelooft niet dat de bouwkosten,c.q. de winsten van aannemers en bouw-ondernemers ten aanzien van de gesubsidieer-de woningbouw, thans ongemotiveerd hoogzijn en dat het effect van de subsidies wordtteniet gedaan door te hoge winsten.De Minister heeft besloten een commissie inte stellen om het grondkostenvraagstuk tebestuderen. De aan deze commissie verstrekteopdracht is erop gericht te komen tot eenbeter inzicht bij alle daarbij betrokkenen inde gehele materie en tot een algemene me-thodiek bij de waardebepaling, de toerekeningvan verschillende kostenelementen en moge-lijkerwijs tot een beperking van het uiteinde-lijk aan de woningbouw toe te rekenen deelvan de kosten van verwerving en bouwrijpmaken en dus tot een verlaging van de stich-tingskosten der woningen. De Commissarisder Koningin in de provincie Utrecht zal hetvoorzitterschap van deze commissie op zichnemen; tot het lidmaatschap zijn een aantaldeskundi'gen, ook uit de kringen van provin-ciale- en gemeentebesturen, uitgenodigd. Ookde Ministers van Economische Zaken, vanFinancien en van Landbouw en Visserij isverzocht vertegenwoordigers aan te wijzen.HuurbeleidOok de Minister is van mening, dat huur-verhoging zal kunnen leiden tot een betereverdeling van de beschikbare woonruimte endat ook langs die weg de woningnood kanworden bestreden. De vraag is hierbij alleenwat onder het ,,normale" huurniveau vanoude woningen moet worden verstaan.Krotopruiming en saneringDe uitvoering van plannen voor de saneringvan binnensteden komt ten gevolge van eeneen complex van factoren nog slechts vrijlangzaam op gang. De voornaamste belem-meringen liggen in de woningnood en debeperkingen, die de bouwcapaciteit oplegt.Daarnaast gelden ook wettelijke, administra-tieve en financiele belemmeringen. Een doel-treffende wettelijke basis voor het verlenenvan financiele steun aan gemeenten ten be-hoeve van de uitvoering van saneringsplannenzal gelegen zijn in de nieuwe wet inzake deruimtelijke ordening.De Minister bevestigt dat de mogelijkheidzeker aanwezig is ten behoeve van de huis-vesting van voormalige krotbewoners deextra Woningwetbijdrage van / 100,-- perjaar te combineren met de krotopruimings-bijdrage.De werkzaamheden van de huuradviescom-missies in 1960Een persbericht van het Ministerie van Volks-huisvesting en Bouwnijverheid deelt hieroverhet volgende mede.De huuradviescommissies kregen in 1960 rond256.000 verzoeken te verwerken. Hiervanwerd in hetzelfde jaar 82 Vo afgedaan. Op31 december 1960 waren nog ongeveer 46.500verzoeken in behandeling.Het getal van 256.000 bestaat uit rond 47.000verzoeken om advies over de juiste huurprijsvan woningen en bedrijfspanden, 32.800 ver-zoeken van huurders om vervallenverklaringvan de huurverhoging in verband met ge-breken aan woningen of onderhoudsachter-stand, 169.900 verzoeken van verhuurders omde huurverhoging te kunnen toepassen opwoningen met huren beneden de huurgrenzenen tenslotte 6400 verzoeken om intrekkingvan reeds ingewilligde verzoeken van huur-ders en verhuurders.Tot de algemene huurverhoging van 1 april1960 waren de huuradviescommissies inhoofdzaak belast met het verstrekken vanadviezen over de betalingverplichting vanhuurders. Bij de algemene huurverhoging isde taak van de commissies uitgebreid met debehandeling van de verzoeken van huurdersen verhuurders om afgifte van een verklaringover de toestand van woningen welke voor5 mei 1945 zijn gebouwd. Gelijk bekend zijndeze verklaringen beslissend bij de vraag ofde huurverhoging, in verband met de toe-stand van de woning, al dan niet mag wor-den toegepast.Als gevolg van de nieuwe taak die de huur-adviescommissies werd toegewezen namen dewerkzaamheden van deze commissie belang-rijk in omvang toe.'WoningbouwIn januari 1961 zijn, volgens gegevens vanhet Centraal Bureau voor de Statistiek, 5.537nieuwe woningen voltooid. In januari 1960werden 4.565 woningen opgeleverd.Van de in januari voltooide woningen wer-den er 612 uitgevoerd in systeembouw.Sedert de bevrijding zijn nu in totaal 858.579nieuwe woningen gebouwd.In januari 1961 werd met de bouw van 7.626woningen begonnen (januari 1960 met 5.012woningen). Daar het aantal begonnen wo-ningen in januari groter was dan het aantalgereedgekomen woningen, steeg het aantal inuitvoering zijnde woningen tot 91.901 op heteind van die maand.88)i?', s*Ti^BOUW HILTON HOTEL AMSTERDAMAA ICARUSrrpersonen- en materialenliftvoorflat- en torenbouwmet goedkeuringscertificatenStandaarduitvoering:1400 kg hefvermogenof 17 personenGeschikf voor iedere hoogte totmaximaal 100 meterNederlands fabrikaatAlgemeene Bouwstoffen Centrale n.v.UTRECHTSEWEG 312 DE BILT TELEFOON 0 30-60154BRIJP OOK VOORPERMANENTE VERWARMINGNAAR DE GRANAATROOE FLES!Verwarmen van grata ruimten?BENE6AS PROPAAN!dazeker, infra rood verwarming... dat is de opiossing. Onge-looflijk zo direkt als infrarood-straling verwarmt! En ieder op-pervlak dat door infrarood-stralen wordt getroffen neemtwarmte op . . . en gaat zelfwarmte spreiden! Infrarood-stralers, een aantal granaatrodeflessen Benegas propaan en hetis warm ..... overal, altijd!Tekeningen en berekeningen voor installa-ties worden, indien nodig, door onze tech-nlsche dienst verrorgd.Nederlandse Maaischappij voor Petroleumgassen ,,BENEGAS" N.V.Rederijstraat 3 - Rotterdam - Telefoon 010-116240VERENIGD SLOPERSBEDRIJFFa^cJ?e^^fldfik I Co NIEUW VENNEPHillegommerdijk 374Telefoon:K 2520-5094Aannemers van: SLOOPWERKEN ? KOPPENSNELLEN VAN BETONPALENOPRUIMWERKZAAMHEDEN, ook met springstoffen ? Verhuur van C