stedebouw volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorVolkshuisvesting en StedebouwSeptember 1961KOENE TEGELS:KM%&I^;Telefoon 778566WAND- en VLOERTEGELSMOZAIEKonverglaasdverglaasdglatMARMER-TEGELSNATUURSTEENVorstvrij materiaalin tegeJs en sirippenPLASTIC-VLOERENIW e g die regendoorslaglWeg dat bederf van f^M"^.binnenmuren, van behang t;?i'||;::i.,en plafonds! feSi:S;feVochtige muren, zowel van oud- als ^i-.-H-nieuwbouw, worden positief dicht "J.;:;:;;;;door het nieuwste siliconen-preparaat. ... yXv:!Vraagt attest T.N.O. Delft, prijzen endrukwerk.N.V. TEE R-, BITUMEN- EN VERF- I N D U ST R I E jJiiiSTOUWEN & CO. - AMSTERDAM ..mVierwindendw-straat 1-3 Tel. (020)246275 245393?ModerneLIFTENNEDERLANDSFABRIKAATSTARLIFTVoorburg - tel.778400 (070)BOIWKREDIEIENvoor WONINGBOUWin de vrije sector envallende onder dePREMIEREGELINGENworden verleend doorn.v.DE RENIEKASZoutmanstraat 42,'s-GravenhageTelefoon 070-333860s&vUitgave van hetNederlands Instituut voorVolkshuisvesting en StedebouwMaandbladSeptember 196142e jaargang no. 9Redactie:Mevrouw Prof. C. W. VisserMe]. R, HartstraIr. B. FokkingaMr. C. A. van GorcumH. J. A. Hovens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K, van MeursProf. Dr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagH. van SaanevF. ScheerensIr. W. van TijenDrs. H. V. d. WeijdeIr. W. WissingAdres voor Redactie en Abonnementen:Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 184225Advertenties:Keizersgracht 188, Amsterdam-C.Postgiro nummer 113028Telefoon 249128Dit nummeris, zoals de afwijkende omslag ver*meldt, gewijd aan welstandszorg. Evenals 5 jaar geledenheeft de Federatie Welstandstoezicht, waarin het merendeel van de gemeentelijke en alleprovinciale organen voor welstandstoezicht verenigd zijn, zich tot de Redactie gewend methet voorstel een nummer van het Tijdschrift speciaal te wijden aan de belangen, die dezeFederatie voorstaat; ditmaal om meer relief te geven aan het dertigjarig bestaan van dezeorganisatie, en vooral om in ruimer kring begrip en belangstelling voor haar doeleinden tewekken.Voor het samenstellen van dit nummer werd een kleine werkcommissie gevormd, die vanhet Federatiebestuur de uitdrukkelijke opdracht kr\eeg, het accent niet te leggen op dehistorische ontwikkeling van het welstandstoezicht of op de praktijk van de schoonheidszorgnu, maar zo mogelijk een perspectief te openen op de toekomst.Wanneer U het resultaat leest, dat is voortgekomen uit de uitvoerig omschreven opdracht,die aan de auteurs van dit nummer werd verstrekt, dan zult U het met de Redactie eens zijndat hier niet sprake is van een gelijkgestemd en gelijkgericht getuigenis, maar van meerderevisies, die op sommige punten overeenstemming, op andere tegenstellingen vertonen.19}Hct zou welUcht mogelijk zijn geweest meer eenheid, meer stelligheid, mccr ,,houvast", aande inhoud van dit nummer te geven, door na het schrijven der artikelen de auteurs opnieuwtot een gesprek uit te nodigen. Voor henzelf zou dat zeker een stimulerend effect hehbengehad.De vakantieperiode, waarin de voorhereiding van dit nummer viel, heeft zo lets ondoenlijkgemaakt. Het resultaat is er niet minder om. Enkele atii-eurs waarschuwen voor het verliesaan levensechte afwisseling, dat de hoge tol kan zijn, die men aan welstandszorg soms be-taalt. Dit geldt ook voor de inhoud van dit nummer.Kennelijk is het niet het moment om -- in een hoerastemming vanwege dc lustrumviering --een grotere mate van zekerheid over doelstellingen en werkwijzen ten toon te spreiden danau fond aanwezig is.Kennelijk is er iets aan de hand met deze doelstellingen en werkwijzen, wanneer een als een-heid opgezet program tot verscheidenheid van benadering aanleiding geeft.Dit nummer geeft geen recept.Het stelt verscheidene problemen.Het noodt de lezer tot hezinning, tot activiteit.De redactie spreekt de wens uit, dat veel lezers -- personen, zowel als ,,instanties" --zich zullen laten noden tot deze inspanning. Mocht dit tot reacties aanleiding geven, danzal zij haar kolommen daar graag voor openstellen.InhoudVoorwoord Minister30 Jaar Federatie en nu? Jhr. ir. J. deRanitzVan repressieve naar positieve wel-standszorg, Ir. W. de BruynDe nederzetting in zijn omgeving, Ir.W. F. SchutDe stedebouwkundige totaliteit, Ir.D. L. H. SkbosDe stedebouwkundige, het welstands-toezicht, de supervisor en de architectbij de uitvoering van stedebouwkun-dige plannen, Chr. Nielsen195 Zorg voor of zorg over de architec-tuur? Ir. H. Hertzberger 216196 Enkele overheidsmaatregelen die dewelstandszorg kunnen doorkruisen, Ir.201 S. J. van Embden b.i. 219Welstandszorg onder de nieuwe wette-207 lij'ke regelingen, Mr. J. F. Jansen 222209 Summary 222213Abonnementsprijs f 20,--. Losse nummers f 2,--.De leden van het Nederlands Instituut voor Volkshuisvesting en Stedebouw en de leden vande Nationale Woningraad ontvangen het blad kosteloos.194Ten geleideTen geleideDe toenemende omvang van de industrialisatie,de mechanisatie van de landbouw, de storm-achtige vlucht die het gemotoriseerde verkeerneemt en bij dit alles een ongekende bouw-bedrijvigheid in steden en dorpen doen hetuiterlijk aamien van ons land snel en op som-mige plaatsen grondig veranderen. Lang nietoveral brengt deze verandering een verfraai-mg met zich; zij tast integendeel het land-schaps- en stedenschoon hier en daar meer aandan velen kunnen verdragen.Ook al erkennen wij de onvermijdelijkheidvan deze ontwikkeling, wij behoeven haar --gelukkig -- niet gelaten over ons te laten ko-men. Juist in ons land niet, waar het aandeelvan de mens in de landschapsvorming zoveelgroter is dan elders.Veel kan gedaan warden am hetgeen natuuren mens in dit land aan schoons gewrochthebben, te hoeden. Bij onajwendbare ingrepenin waardevolle landschapsvormen en stads-beelden kunnen wij streven naar een zekereharmonie tussen oud en nieuw. En ook al ishet verlies van veel dat ons dierbaar is, nietaltijd te vermijden, daartegenover staat demogelijkheid tot het scheppen van nieuweschoonheid. Dit alles kan, mits wij doordron-gen zijn van de noodzaak van een bewustezorg voor de schoonheid van stad en land.Het is verheugend te kunnen constateren dathet welstandstoezicht, dat hierbij een zo be-langrijke functie vervult, in de laatste decen-nia aan invloed heeft gewonnen en bezig is teevolueren naar welstandszorg. Hoewel de in-vloed van het welstandstoezicht niet kan enmag reiken tot in de creatieve sfeer, kan hetdoor een positieve houding tegenover de ver-anderingen in ons levensmilieu, die uit demaatschappelijke ontwikkeling voortvloeien,toch bevruchtend werken op de vormgevingvan de accommodatie die dit levensmilieu be-hoeft.Naarmate ons land dichter bevolkt raakt zalhet welstandstoezicht aan betekenis (moeten)winnen. Het zal zich in de toekomst verderkunnen ontplooien nu het eerlang in de nieu-we Woningwet een wettelijke basis zal vinden.Ik acht het uitermate nuttig, dat de FederatieWelstandstoezicht haar 30-jarig bestaan aan-grijpt om zich te bezinnen op de verdere ont-wikkeling van de welstandszorg en om inbredere kring aandacht te vragen voor denoodzaak van een esthetische verzorging vanons levensgebied. Moge dit nummer van ,,Ste-debouw en Volkshuisvesting" velen van dezenoodzaak overtuigen.]. van AartsenMinister van Volkshuisvestingen Bouwnijverheid19530 Jaar Federatie30 Jaar Federatie en nu? Jhr. ir. J. de RanitzBij het 25-jarig bestaan verscheen, evenals thans een speciaal nummer van het Tijdschriftvoor Volkshuisvesting en Stedebouw. Daarin schreef mijn voorganger, Jhr. M. J. I. de Jongevan Ellemeet over de historie van de Federatie, het Welstandstoezicht. Daarop behoef ikdus thacs niet in te gaan.Nu verschijnt dit speciale nummer ter ere van ons 30-Jarig bestaan.Wij zijn Z.E. de Minister van Volkshuisvesting en Bouwnijverheid erkentelijk, dat hij ookin dit nummer van zijn steun aan het Welstandstoezicht en aan de Federatie doet blijken.Wij hebben begrip, steun en belangstelling gevonden ibij de Regering voor ons werk. Wij zijndaarmede verheugd, terwille van de welstand van ons land.Wij zijn erkentelijk voor de samenwerking met het Bestuur van het Instituut voor Volks-huisvesting en Stedebouw en met de Redactie van dit tijdschrift. Het lid van de Redactie,de Heer Hovens Greve, stond ons daadwerkelijk ter zijde bij de samenstelling van ditnummer.Wij danken de auteurs voor het igeven van hun visie.Visie wijst op toekomst. Visie roept een taak op. Waarom is een visie, een open raam, meteen blik op de toekomst, nodig?Zoals op zovele gebieden in ons maatsrhappelijk gebeuren vinden er ingrijpende wijzigingenplaats. Door de materiele verhoging van de levensstandaard sneuvelt het ambacht als factorin de productie. Door dezelfde oorzaak moet de productie per arbeidskracht stijgen, het-geen leidt tot hoge investeringen voor mechanisatie en automatisatie. Rationalisatie doetzijn invloed gelden. De bevolkingstoename en urbanisatie leiden tot geconcentreerde pro-ducties op grotere schaal.. Nieuwe materialen en nieuwe productie-technieken worden toe-gepasl De sociale verzorging van de arbeidskrachten leidt met de technische, organisato-rische eisen naar verplaatsing van een groter deel der bouwproductie van de bouwplaatsnaar de fabriek. Dit weer leidt tot productieprocessen, waarin licht-gewicht en gemakkelijktransport een rol gaan spelen. Deze factoren leiden tot de neiging van een zekere repetitievan gehele, of vrijwel gehele gebouwen (scholen, wonlngblokken), doch ook tot nieuwearchitectonische concepties. De overgangsfase in de toekomst en in de culturele vorm daar-van is nog geenszins voorbij. Het tekent zich af, steeds meer, maar de nieuwe taal wordtnog niet gesproken.In de mentaliteit der bevolking spelen zich ook wijzigingen af, waardoor de waarde van hetgebouwd -- woning, werkplaats -- wordt gewijzigd. Het begrip ,,ouderlijk huis" bestaat nau-welijks meer bij de toenemende mobilitcit der bevolking, De afnemende traditie der beroeps-opvolging van vader op zoon, doen de traditionele waarde van de werkplaats (kantoor,practijkruimte) te niet gaan. De steeds grotere bedrijven wijzigen niet alleen de enigszinspatriarchale interne verhoudingen (met hun voor- en nadelen) van de kleine traditionelebedrijven in een meer onpersoonlijke verhouding -- zie bijvoorbeeld het moderne loonstelsel-- doch doen ook dientengevolge de grotere werkplaats zelve heel anders ervaren aan alien,die er in werken. De gelijkschakeling van de steeds meer zwervende West-Europese mensen-- ik beperk mlj daar maar toe -- leidt tot vergelijkbare levenspatronen. Niets is nileuw,alles is overal te krijgen. Wij eten hier Italiaans en onze mannequins paraderen in Rome,de touristisohe propaganda leidt tot internationalisatie van kookboeken. Het specifiekeuniform vermindert in aantal en alles wordt uiterlijk naar uniform. Daardoor wordt de per-soonlijkheid tot zijn innerlijke bonding teruggedrongen, want uiterlijke kentekenen wil nochkan hij als natie, als streek, als stad, als beroep, ja bijna zelfs als leeftijdsgroep meer tonen.Als gevolg van dit alles worden de portiekwoningen in Lissabon, Wenen en Den Haag zo196NIEUWSJIT DE BRUYNZEEL KEUKENNo. 6Aangepast aan de gegeven ruimte of in hetbouwplan opgenomen vormt de BruynzeelKeuken een geheel met het eet-woongedeelte.De Bruynzeel Keuken-elementen zijn tot inonderdeien ingericht op het vergemakkelijkenvan de huisvrouwelijke taak. Hun praktischeopstelling reduceert lopen en reiken tot eenminimum. Koelkast, oven en ingebouwde kook-plaat zijn op werkhoogte gesteld. Het roestvrij-staien aanrecht is in verschillende standaard-maten leverbaar. In het hoekelement blijvenalle artikelen door draaibare schijven binnenhandbereik.De foto toont een van de vele mogelijkhedentot het formeren van een doorgeefwand eneetbar.BRUYNZEEL DEURENFABRIEK NVafdeling keukens telefoon 02980-62751ZAANDAMrIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIO^gemeenteleente , , ^'j^enschede j^mBij de afdeling Volkshuisrvesting van de Dienst van Open-bare Werken en Volikshuisvesting kan worden geplaatsteenhoofdopzichter (Iste klas)TaakVereistRang-indeling ensalarisWoningenz.gehuwdenAanmel-dingTechnische en financiele controle van doorwoningbouwvereniging uit te voeren woning-bouwplannen en van woningverbeteringsplan-nen.Ruime ervaring op het gebied van woning-bouw. Het bezit van het diploma U.T.S. ofhet diploma opzichter B.N.A. strekt tot aan-beveling.naar gelang van bekwaamheid; salaris hoofd-opzichter / 530,62 tot / 645,72 per maand,salaris hoofdopzichter le klas / 628,82 totf 744,66 per maand, de bekende toelagen in-begrepen. Vakantietoelage 4"/o, vergoedingkrachtens de tijdelijke ziektekostenregelingen eventueel kindertoelage.Vlotte toewijzing van een woning zal zoveelmogelijk worden bevorderd. Reiskosten voorwekelijks gezinsbezoek en verhuiskosten wor-den vergoed, vaste vergoeding inrichtings-kosten 5''/o van de bezoldigmg en tegemoet-koming van QO'/o in pensionkosten.Uitsluitend schriftelijk met vermelding letterM bij de afdeling Personeelszaken van deGemeentesecretarie. Een sollicitatieformulierzal daarna worden toegezonden."^Bij de dienst OPENBARE WERKEN EN VOLKSHUIS-VESTING kan op de afdeling sanering worden geplaatsteen ambtenaar in de rang vanOpzichter 2e klasse afopzichier le klasseafhankelijk van opleiding en ervaring.Salaris: opzichter 2e kl.: van / 380,16 tot / 530,11 permaand;opzichter le kl.: van / 447,74 tot / 595,58 permaand.Deze salarissen zijn inclusief A.O.W.-compensatie, dochexclusief huurcompensatie en 4Het toenemende verkeer maakt zich los uitome nederzettingen en schept ook daarhuiteneen nieuw landschapsheeld.Foto K.L.M. Aerocarto n.v.Foto Nationaal Foto-Reisbureau Stevens en MagielsenOns volk is ,,gemobiUseerd"205Naar positieve welstandszorgViaducten, wegmeubilair, bebouwing verbre-ken de continuiteit van het landschap.Foto-reportage C. M. Tholens, Rotterdamover zichzelf en anderen duidelijk uit te druk-ken in de goederen die men heeft verworvenen die men gaarne met zorgvuldigheid onder-houdt.Toch blijkt dat -- bij de zeer snelle vermaat-schappelijking van het leven -- deze zorg-vuldigheid nog niet altijd in voldoende matewordt in acht genomen ten opzichte van hetopenbare leven en de daarvoor ten dienstestaande ruimten en goederen en tevens, dater nog dikwijls veel ontbreekt aan de goedesmaak waarmede deze openbare ruimten war-den ingericht.Een merkwaardig symptoom van het achter-blijven van het culturele besef van ons volkten opzichte van zijn uiterlijke welstand isde v^rgaande vervuiling van onze openbareruimten en het gebrek aan zorgvuldigheid tenopzichte van al wat gemeenschappelljk is ofopenbaar.De huidige actle ,,Opgerulmd staar netjes" isnoodzakelijker dan de strljd tegen ,,de schlllenen de dozen" voor de oorlog ooit geweest is.Wat de zorg voor de verschljningsvorm deropenbare ruimten betreft kan men gelukkigconstateren dat de reclame op gevels en langsde weg ten onzent vroegtljdlg in zijn wildsteuitlngen beteugeld is, doch ook hler blljvenwensen voor een meer posltlef gebruik van dereclame als esthetlsch element in het geheel.Bij het beschouwen van bestratingen, straat-verlichtlng, straatmeubllalr e.a. elementen diede vormverschijning van de openbare rulmtesterk beinvloeden, kan men zich soms nietaan de indruk onttrekken dat technische per-fectie (als uiting van materiele welstand) tenonrechte wordt aangezien voor een beterevorm (welstand in esthetische zin.)Wenden wij de blik naar het platteland, danzien we eveneens, dat zich hier nog geen dui-delijke lijn voor wat betreft de vormgevingvan de agrarische ruimte heeft afgetekend.Nog al te veel wordt het boerenland be-schouwd als werfegebied, waarvoor geen zorgvoor het uiterlijk vereist is. Weliswaar wordtveel aandacht besteed aan de landschapsver-zorging door middel van de beplanting vanonze openbare wegen, maar daarmede alle^nworden geen landschappen beheerst. Het valttoe te juichen dat bij de grote reorganisatiesvan agrarische gebieden (bij ruilverkavelingen andere cultuur^:echnische werken) de ver-schljningsvorm van het nieuwe landschap me-de de aandacht heeft. ^)In brede kring dient men zich bewust teworden dat het agrarische landschap meer isdan werkgebied. Nu -- dank zij de popula-risering van de transportmiddelen -- de be-volking niet meer aan haar woonplaats ge-kluisterd is, maar zich vrijelijk over groteafstanden kan bewegen, verkeert ons helevolk in dit landschap om er ruimte en re-creatie te zoeken.Een toeristische baatbelasting, ten einde overde middelen te beschikken om op grote schaallandschapsverbetering te bewerkstelligen is^) Toch dreigt ook dit niet voldoende te zijn,Indian uit hoofde van kostenbeperking methet oog op het kerende getij in de agrarischesector, op wegprofielen en aankleding bezui-nigd moet worden (redactie).206Naar positieve welstandszorgDe nederzetting in zijn omgevingtvelhaast een ondenkbare zaak. Maar ook alzouden ruimere middelen beschikbaar zijn, danis het de vraag op welke wijze het geniet-baar maken van de ruimte zou moeten wor-den bewerkstelligd.Hier valt nog een grote taak te vervuUen.De Overheid zal zich dienen te bezinnen ophet feit dat ons volk ,,gemobiliseerd' is enop de wijze waarop ons land zal moeten war-den her-ingericht om het opnieuw hewoonbaarte maken voor het nieuwe geslacht met zijnnieuwe levensgewoonten.Deze problematiek is niet beperkt tot de or-ganisatie van onze vestigingsplaatsen, waarwij wonen en werken. Wij zullen ons bewustmoeten worden, dat ieder van ons geheelNederfand bewoont en dat buitcnlanders onsbeoordelen naar de wijze waarop wij onslevensmilieu inrichten en gebruiken. De le-venskracht van ons gehele volk zal erbij ge-baat zijn, indien dat volk erin slaagt de ver-schijningsvorm van zijn levensmilieu op tevoeren tot het levenspeil waarnaar de twin-tiigste eeuwse mens ,,solliciteert". Een be-schaafd mens, wat wij alien trachten te zijnen te worden, kan niet bestaan in een naaruiterlijk onverzorgd milieu.Het is te hopen, dat alien die de zaak vande welstand aangaat -- en dat zijn wij alle-maal -- de waarde hiervan erkennen en opelk gebied waar zij er toe in staat zijn dezewelstand naar beste weten zullen behartigen.De nederzetting in zijn omgevingStad, dorp en landschap zijn drie.Onze aardrijkskundelessen zowel als onzeeigen ervaring brachten ons dat bij. Bewustof onbewust hebben we de voorstelling, datons land bestaat uit een landschap met watsteden en dorpen erin.Zo die voorstelling al juist was, ze zal hetgaandeweg minder worden. Nederland ont-wikkelt zich tot een totaliteit van steden,dorpen en landschappen. Een geheel, op vrij-wel iedere plaats waar te nemen en te bele-ven. Zelfs zal het in het westen meer enmeer worden: landschappen binnen de rand-stad!Ons landschap verliest zijn continuiteit. Metzijn gemis aan een eigen oppermachtige der-de dimensie wordt het snel overheerst doorde producten van onze hedendaagse cultuur:hoge bouw van allerlei gading, grote wegenmet ongelijkvloerse kruisingen, verlichting enoverige meubilering, hoogspanningsleidingenenz.Het landschap wordt verkleind en meestalook verstoord door uitstrooiing van talrijkeautokerkhoven, oud-roest-belten en soortgelij-ke opslagplaatsen.Ir. W. F. SchutEn het restant wordt verknipt door de eigen,,agrarische" gebruikers: intensieve bedrijfs-vormen met naar verhouding dichte bebou-wing op tleine terreinen: kwekerijen, fok-kerijen, dikwijls bij of annex handel en expe-ditie.Hagen en bomen schijnen te hebben afgedaan.In ieder geval: woon- of andere flats, euro-of andere masten, televisie- of andere torenssteken onze houtopstanden zegevierend naarde kroon.Zo veranderden niet alleen wezenlijke func-ties van het landschap, maar ook de verhou-dingen van de schaalelementen, die er hunspel spelen. Het landschap raakt ingesponnenin melodie en tegenmelodie van de uitingenvan de stedelijke cultuur.Minder mooi, maar evenmin denkbeeldig: hetwordt overspannen door stedelijke woekerin-gen zonder ritme, zonder verband, zondersamenspel.Het kan geen vraag meer zijn, of dit laatstedoor opbouw-in-samenwerking moet wordenvoorkomen.Maar het mag evenmin een vraag zijn, of hetlandschap met afwachten en weren-van-het-crgstc niet reddeloos verloren gaat.,,Het zal niet mogelijk zijn het rijtje eenderewoningen, het trottoir of de rijstraat van be-hoorlijke breedte uit het dorp te bannen. Maarde keuze van het materiaal en de kleur, derangschikking van de elementen ten opzichtevan elkaar, de technische perfectie en de op-deling van ook de laatste decimeter: dddr zitde dorpsmuziek in!"Foto-reportage C. M. Tholens, Rotterdam207De nederzetting in zijn omgevingHoe staan de steden ervoor? Hun geschiede-nis, opgedane ervaring, maat van activiteitenen wijze zowel als tempo van werken biedengunstige kansen voor duidelijke en harmoni-sche resultaten. De typerende kraoht van destad is zijn concentratie, dichtheid, compact-lieid. Men heeft behoefte aan de ruimte vanhet landschap, op niet grote afstand; maarhet beleven van de stad is niet afhankelijkvan de wetenschap, waar die ruimte precieste vinden is.Heeft het landschap van origine iets auto-nooms in zich, de stad heeft dat evenzeer.Maar zo igoed als in de randstad het land-schap tot component gaat worden van hetstedelijk patroon, zo goed zullen de stedenzelf er in toenemende mate zijn in^betrek-king-tot-elkaar.De dorpen zijn, zelfs in oorsprong, niet auto-noom. De waarneembare aanwezigheid vanhet landschap rondom maakt het dorp totdorp. Bij alle verstedelijking ook daar, metinbegrip van gunstige en ongunstige nivelle-ring, tempo-verhoging en communicatie, blijfttoch de alzijdig beleefbare landschappelijkeruimte wezenlijk voor het dorp. Zodra eendorp de neiging vertoont, zich breed te ma-ken ten koste van de suprematie van hetlandschap, wordt het stedelijk, ,,stad". Het-zelfde is het geval, indien een dorp het zo-zeer in de hoogte zoekt, dat het landschapde concurrentie verliest. Voor vele van onzedorpen moet de keus gemaakt worden, opstraffe van tweeslachtigheid en smakeloos-heid. Is de keus eenmaal gedaan, dan moetconsequent gewerkt worden met de middelen.die daarbij passen.De contouren van onze gezamenlijke opdrachtvoor de vormgeving van ons milieu van detoekomst beginnen voor den dag te komen.Voorzover wij op stedelijke wijze wensen tebouwen, vraagt dat een vaste greep op flinkeeenheden. We zijn dan immers bezig metgrootheden, die zelfs geen landschap vermagte camoufleren. Integendeel: die groothedenzullen mede het landschap indelen en bepa-len. Ze zullen daarbij in relatie treden tot deomringende stedelijke grootheden. Hier doenzich in beginsel twee posities voor.De ene is die, waarbij het tussengelegenlandschap zijn bepaling voornamelijk ,,vanbinnen uit" blijft ontvangen. Het is van eenzodanige uitgestrektheid, dat de agrarische(c.q. natuur-) bestemming de heersende moet^4aW*f^^3a,,Overgcwaaide stukken stad stichten in eendorp alleen maar onheil".Foto-reportage C. M. Tholens, Rotterdam208Tehuis voorwerkende echtparenaan de Rivierenlaante Amsterdam(Architecten-bureauGulden 8. Husslagete Amsterdam)Telefoort14515 (02959)13567 (idem)N.V. Aannemingsbedrijf TE PAS & GEBBEN - NaardenBouw- en Gewapend-betonwerkenonderhoudBeroemdzijn deZaansehoutenhuizendoordevormschoon-heid die de oude bouwmeesters schiepen en die bewaardbleefdoor de conservering over eeuwen met ,,zaanse verf":duurzame grond- en glansverven. Deze duurzaamheidblijft steeds de grondslag voor de Drie Molens verfpro-dukten. Maar Jan Visser doet meer dan verfmalen alleen: demoderne research leverde ook het periodeschema, dat hetschilderwerk nog langere houdbaarheid geeft.Voor uitgebreide informaties:N.V. VERFFABRIEKEN JAN VISSER ZAANDAMTEL. 02980-6 37 42 (4 LIJNEN)de verfspecialisten sinds 1889N.V. VERFFABRIEKEN JAN VISSER ZAANDAMm.DRIE MOLENSyDAAROM EENBRUYNZEEL DEURENFABRIEK NVBRUYNZEEL FINEERVOORDEURZAANDAMOp de grens van hitte en koude, van koelteen warmte, staat de voordeur als schildwacht.Buiten klettert de hagel, loeit de noordoos-ter, binnen snort de kachel . . . Buiten blakertde zon, binnen blaast de ventilator koelte aan . . .En het gevecht tussen vocht en droogte, hitteen koude, wordt uitgevochten op het front vande voordeur! Gevolg: optredende spanningen inhet hout, kans op scheluw trekken, scheuren,krimpen of zwellen. Daarom een Bruynzeel fi-neervoordeur, zo gekonstrueerd dat hij palstaat en nooit 'van de vlakte geslagen' kanworden. Bruynzeel fineervoordeuren, tot in definesses voor hun taak berekend IBRUYNZEEL FINEERVOORDEUREN ZIJN KONSTRUKTIEDEURENZorgvuldig opgebouwd uit dicht naast elkaarliggende vuren latten, verbonden door stijienen dorpels van gestoomd, gedroogd vurehout.Een vernuftig ventilatiesysteem houdt alle inhet hout optredende spanningen in toom. Overdit hechte raamwerk aan beide zijden een strakvlak van watervast verlijmd triplex. Afgewerktmet occume voor verfwerk, of met levendige edel-fineren als teak of sapeli-mahonie. Bruynzeelfineervoordeuren, een boeiend en betrouwbaarelement in de gevelwand !KONSTANTE STANDAARDMATEN :dikte: 40 mm, breedte: 88-93 cm, hoogte: 211,5 cm.Leverbaar als vlakke deur, of met glasopeningen indiverse standaardformaten en versterking voorplaatsing brievenbus. Speciale maten op aanvraag.Showrooms :ZaandamAmsterdamDen HaagRotterdamDen BoschUtrechtArnhemGroningenP. Ghijsenlaan 30P. C. Hooftstraat 49Koninginnegracht 14 dWestblaak 61Schapenmarkt 14Korte Jansstraat 6Jansbinnensingel 6Oude Ebbingestraat 61tel. 62751tel. 726754tel. 112945tel. 135672tel. 36636tel. 15430tel. 23700tel. 24119VERENIGD SLOPERSBEDRUFFa!xcJ??*^fldQk I Co NIEUW VENNEPHillegommerdijk 374Telefoon:K 2520-5094Aannemers van: SLOOPWERKEN ? KOPPENSNELLEN VAN BETONPALENOPRUIMWERKZAAMHEDEN, ook met springstoffen ? Verhuur van COMPRESSORENBouw- enAannemingsbedrijfA. WitkampCeintuurbaan 150 BUSSUM Tel. 02959-16540TORENTJE VAN NIEUWKOOPRestauratie in opdracht van ,,Monum,entenzorg"Aannemersbedrijf H. W. Sebregts & ZoonBLOEMENDAAL - Joh. Verhulstweg 54 - Tel. 02560 - 8801Werkzaam voorOverheidsbedryven en -diensten, MonumentenzorgBurger- en UtiliteitsbouwADEMENDE MUURdoor de PRIMUS MUURDROGERHET ENIGE gepatenteerde tweebuizen-sysleemEEN PRIMEUR VOOR NEDERLANDMaakt en houdt uw muren kurkdroogiVerwijdering van elkMUURVOCHTMUURSALPETERMUURSCHIMMELKUNIMPEXffIn eike muur eenvoudig aan te brengen.Advies en vochtigheidsmeting op aanvraag.Voile garantie geeftINSTALLATIE VOOR SPECIALE MUURDROGINGENHANDELSONDERNEMING Bazarstraat 25 - Den Haag - Postbox 326 - Tel. 070-63.94.55jki'lT-Vlifc^JmmmM.W^MM^EMMMLDe nederzetting in zijn omgevingDe stedebouwkundige totaliteitzijn; erbinnen kan men een of meer dorpenaantreffen. De aangrenzende steden zijn voor-al ibelangrijk door hun silhouet.De andere positie is die, "waarbij slechts een,,bufferzone" de scheiding vormt met de na-burige stad. Hier is van een bepaling vanbinnen uit geen sprake. Het gaat erom, eenvisuele marge te houden tussen twee steden,die elk bun eigen structuur en ,,gezicht" moe-ten vertonen. Principieel is dit geen zaak vanafstand, doch van doelmatige vormgeving.Ten aanzien van de betrokken steden treedthet silhouet terug, de voorgrond wordt im-mers ondiep, maar de randen worden belang-rijk! Hier is grote zorgvuldigheid vereist bijde bepaling van schaal, ritme en kleur. Deopzet van de bufferzone, terecht ook welals ,,geledingszone" betiteld, komt tot standin wisselwerking met de stadsranden. Van-zelfsprekend speelt het doelmatige gebruikdaarbij sterk mee, kan zelfs bepalend zijnvoor de maat van de zone. Hier is de stede-lijke bestemming heersend. Echter zo, dat niethet stedelijke gebouw, doch het daarbij beho-rende erf aan de orde is.Ook het dorp zullen wij op prijs blijven stel-len. Dit wonen in het landschap betekentvoor zeer velen een hoog goed. Zij hebbener gaarne het gemis van een brok stedelijkegeneugten voor over, evenals de ibezwaren,aan het reizen verbonden.Maar de raoeilijke opgave zal zijn, het dorpwerkelijk aan het landschap ondergeschikt tehouden. Voor de vele dorpen, vooral in hetwesten, waar dit echt niet meer kan, verdienteen resoluut stedelijke aanpak aanbeveling. Deandere echter behoren even resoluut dorps teworden behandeld. Zodra er een straatje ont-staat, dat uit een stedelijke uitbreiding konzijn geknipt, is het al mis.Bij elke stap moet de unieke ligging van hetobject, met het dorp in het landschap, totgelding komen. Natuurlijk zal het niet mo-gelijk zijn, het rijtje eendere woningen, hettrottoir of de rijstraat van behoorlijke breedteuit het dorp te bannen. Er wonen daar even-goed twintigste-eeuwse mensen met hun be-hoeften en mogelijkheden. Die ban is ook nietnodig. Maar de keuze van materiaal en kleur,de rangschikking van de elementen ten op-zichte van elkaar, de technische perfectie ende opdeling van ook de laatste decimeter:daar zit de dorpsmuziek in!En de verdiepingbouw? Men zie elk dorp erafzonderlijk op aan. Hoge huizen zijn geenzeldzaamheid. Toch blijft de harmonie in hetsilhouet bewaard. Zolang we kans zien, hetmeergezinshuis -- indien ook overigens opzijn plaats -- op soortgelijke manier tot eenvanzelfsprekendheid te maken, dan gaarneaccoord. Maar zolang we nog volstaan meteen handjevol doosjes uit de kast van de ste-delijke uitbreidingen en die, koste wat hetkost, in ons dorp een plaatsje willen geven,bedreigen we het dorp eerder dan dat wij hetdienen.En het wonen in het landschap? Niet op demanier van de parasiet, die op z'n eentje eenheel uitzicht opeist en dat tegelijk door z'nhuisje onherstelbaar verminkt. Maar op demanier van een bewust gestichte nederzetting,ook met opoffering uiteraard van open ruim-te? De Nota Ruimtelijke Ordening zinspeeltop biz. 84 op een dergelijke ontwikkeling.Afgezien van de wel zeer schaarse geredekansen is zoiets niet verwerpelijk. Mits menmaar weer consequent ,,dorps" te werk gaat.Overgewaaide stukken stad stichten alleenmaar onheil.Tenslotte: het landschap. Laten wij dit overaan het vrije spel van krachten, ook de ste-debouwkundige, dan zullen mettertijd nogslechts rafels de lappendeken van ons landin zijn ,,verband' houden. Te beginnen in hetwesten zal allengs het landschap ophouden erte zijn. Er zullen kanalen zijn, wegen, rijwiel-paden, spoorwegen, emplacementen, vliegvel-den, hoogspanningsleidingen, pijplijnen, bijbe-horende outillage. Agrarische bedrijven zullenwellicht nog voorkomen naast afval-oordenen recreatiecentra. Daartussen zal men de be-bouwde vlekken aantreffen, de talloze kleineen de talrijke grotere. De steden zullen hunlandschappelijke tegenspeler ontberen, endaardoor niet tot hun recht komen. Bij dedorpen zal men tevergeefs tasten naar het kli-maat, dat het omringende landschap zou moe-ten kenmerken, het begrip van de grotere sa-menhang, waarbinnen de dorpen geborgen zijn.We zullen niet alleen onze natuurgebiedenmoeten beschermen, maar ten minste even fa-natiek en positief onze landschappen moetenverdedigen en hun vormgeving behartigen!De stedebouwkundige totaliteit// faut toujours dire ce que Von voit, in, -- zo werd hierv66r gesteld, -- elk hunsurtout it faut toujours, ce qui est eigen structuur en gezicht moeten vertonen.plus difficile, voir ce que Von voit. Deze worden niet alleen bepaald door deLe Corbusier uiterlijke verschijningsvorm van een stad ofdorp. Het ,,eigen gezicht" omvat het geheleNederland ontwikkelt zich tot een totaliteit levenspatroon, de aard van de bewoners envan steden, dorpen en landschappen. van de werkgelegenheid, de sociale verhoudin-De verschillendc nederzettingen zullen daar- gen, de intentie en gerichtheid van het cul-ir. D. L. H. Slehosturele leven; en ook de situatie in het land-schap, aan een rivier o.d.Daarom zal voor hen, die een bepaalde stadof een bepaald dorp goed kennen, de naamreeds een beeld oproepen, dat de indruk vast-legt omtrent de wijze waarop het leven indeze gemeencshap inhoud en vorm heeft ge-kre