stedebouw & volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en Volkshuisvesting6 iuni 1963THANS OOK LEVERBAAR METPOLYESTER BOVENKAPPENjaar ARTIFLEX is 10 jaar vertrouwen.Ned. fabrikaat.Levering uitslultend via de Artlflex grosslers.Artlflex armaturen kunnen worden ultge-voerd met PHILIPS materiaal. Ultgebreldekatalogus wordt u op aanvraag gaarne toe-gezonden.1963 ;|ZERONI ELECTRIC TOLLENSSTRAAT 83 - ROTTERDAM-IItel. 010 415 62-12 86 63KOENE TEGELSy* r* /v /* ?* y* y*:KMi\^lttA^;Telefoon 778566WAND- en VLOERTEGELSMOZAIEKonverglaasdverglaasdglasMARMER-TEGELSNATUURSTEENVorstvrij materiaalin tegels en strippenPLASTIC-VLOERENBOUW-KREDIETEN+N.V. DE RENTEKASZoutmanstraat 42's-GRAVENHAGETelefoon 070 ? 333860Tekening DummyS|^bi|*p^i^^^;|j.;'.' *;*.. .'i.^i.**^ + T ^Vr T E K E N IllllliN G VrJd cuwork^j.j^>^.^.^ . j, ...^....^.^Aa. >.^i.j^J^i.... JA~*%..,Vk, ,-?^functionefe plattegrondHier is eindelijkde verwarming dieperfecte behaaglijkheid geeft:Central-A.irWERKSPOOR - UTRECHTDit apparaat in de keuken, in de kelder of op de gang- een paar roosters in elke kamer: Central-Air, de idealewarme-lucht centrale verwarming voor elke nieuwe flatof bungalow. Gefabriceerd door Werkspoor-Utrecht, opgrond van meer dan dertig jaar ervaring. Enkele van dezeer grote voordelen van Central-Air:? perfecte harmonie tussen luchttemperatuur en - snelheid? individuele regeling van eigen behaaglijkheid? eenvoudige geruisloze verdampingsbrander? goedkope brandstof: HBO-I (ca 12 ct per liter)? bevriezen uitgesloten? 's winters verwarmen, 's zomers ventilerennagenoeg geen service vereist.Verkoop en Service Nederlandwarmte-automaten N.V.Nadere inlichtingen worden u op aanvraag gaarne verstrekt doorGebr. Geertjes N.V. - Industrieweg 18 - Assen - Tel, (05920) 4646 (7 lijnen)BOUWKREDIETPROVINCIALE PLANOLOGISCHE DIENSTIN FRIESLANDBij heit Bureau van de Proviinciale Planologische Dienst inFriesland kan worden geplaatelb eenBOUWKUNDIG INGENIEUR(met stedebcxuwloundiiige stud/ierichtinig)of een STEDEBOUWKUNDIGE met oploidiing Hoger Ste-debouwkundig Ondierridht, of daarmee gelijk te stellenopleidiog.De te benoemen functionaris zail worden belast met re-gionale planolagiscihe aangelegeniheden, stedebouwkundigeontwerpen en daarmede samenlhanigeinde werkzaamheden.Ervaring met sitedebiauwkunidtig werik, alsmiede beiangstel-ling voor, c.q. ervaring in het planologiisdh onderzoeksitrekken tot aanbeveling.Afihankelijk van leeftijd en ervaring kan benoemdngplaatsvinden in de rang van planoloog of planoloog leklas.Salarisgrenzen: pianoloog / 9828, / 13032,--planoloog le Mas / 11652, / 15432,--exclusdef ihuurcompensatie, oompensatie A.O.W. en devakantietoeslag. Het verplaatsingskostenibesiludt is vantoepaissing.Scihriflteilijke soUicitaties te riohten aan de diireoteur vanbet Bureau van de Provinciale Planolagisdhe Dienst inFriesland, Tweebaksmarkt 52, Leeuwarden, binnen 14 da-gen na de verschijning van dit talad.DRACHTEN(HerihaaMe oproep)Ter voorzieninig in een vacature kan bij de Stedebouw-kundige afdeling van de dienst gemeentewerken wordenaangesteld eenTECHNISCH AMBTENAARofTECHNISCH AMBTENAARlekl.die zal worden belast met de beliandeling van alle voor-komende stedetoouwkundige vraagstukken. Gewenst is er-varing in het maken en controleren van tekeningen enbebouwingisvoorsdiriften, benevens het bahandelen vanbezwaarschriften ejd.Salarisgrenzen: resp. / 668,60--/ 786,80 en / 786,80--/ 906,88.Voor het verkrijgen van een woning zal medewerkingworden verleenid.Verplaatsings- en studiekostenregeling.De gemeente is aangesloten bij het I.Z.A.Sollicitaties te richten aan Burgemeester en Wethoudersder Gemeente Simallingerland en in te zenden binnen tiendagen na het versohijnen van dit blad aan de Directeurvan Gemeentewerken, Noordkade 20 te Drachten.s&vUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en VolkshuisvestingMaandbladjuni 196344e jaargang nr. 6Redactie:MevroHW Prof. C. W. VisserMe]. R. HartstraProf. C. van EesterenMr. C. A. van GorcumH. J. A. Hovens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursProf. Dr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagDrs. W. J. ValkenburgDrs. H. V. d. WeijdeIr. W. WissingAdres voor Redactie en Abonnemcnten:Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelejoon 184223Postgironummer 29080Advertenties:Keizersgracht 188, Amsterdam-C.Postgironummer 113028Telejoon 249128Dit nummerbrengt twee hoofdartikelen over de wijze, waarop men in een stedelijk gebiedbet gebruik van grond en gebouwen het beste kan rubriceren en op een kaartin beeld brengen. Een kaart van de kern van Enschede, aangevende hoe menaldaar dit probleem heeft opgelost, is ah bijlage bij dit nummer gevoegd.125Inhoud :Fimotiekaarten, een pleidooi voor Boskbespreking 140unificatie, Ir. D. J. ide Wiidt . . 127 Buitealamd 142Funotiekaart Ensohedc, Drs. C. P. Spits 132VolkshuisvcstingStedebouw Binnenland 144Stadeibouwkundiige Kroniieik en Kom-mentaar 135 Summary 144Bij dit mummer behoort een losse bijlage.Abonnementsprijs f 20,--. Losse nummers f 2,--.De leden van het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting en deleden van de Nationale Woningraad ontvangen het Had kosteloos.126FunctiekaartenFunctiekaarten, een pleidooi voor unificatie Ir. D. ]. de WidtIn de stedebouwkundige praktijk wordtvrij veel gewerkt met en bepaaMsoort kaart, die in het vakjargon ,,func-tionele plattegrond" wordt genoemd.Met deze benaming bedoelt men aan tegeven dat men te maken heeft met eenkaart van een stad of dorp waarop hetgebruik (de functie) van -gdbo'uwen, ensoms cx)k van terreinen, is aangeduid.Men zou het zo kunnen steillen dat dekaart de maatsohappelijkc betekenisaangeeft van elk afzonderlijk perceelop grond van het gebruik dat ervanwordt gemaakt. Ter vervanging van dein taalkundlig opzicht aanvechcbareterm ,,functionele plattegrond" stellenwij het woord ,,functrelkaart" voor.De functiekaart geeft in detail hetgrondgebruik aan in de bebouwde kom,zoals de bodemgdbruikskaart dit doetvoor het agrarisch gebied. Grondge-bruik is hier bedoeld in kwalitatievezin, in tegenstelling tot de kwantitatie-ve betekenis die dit woord ook kanheibben ^).Om de verschillende vormen van ge-bruik overzichtelijk te kunnen aange-ven, worden deze gegroepeerd tot,,functionele categorieen". Blijft hetbetrokken gebied beperist tot een bouw-blok, dan ontstaat de zg. blokkaart,waar'bij het wegens de geringe omvangvan het gebied practisch mogelijk isonderscheid te maken in het gebruikvan de verschillende 'bouwlagen en bo-vendien nog adlerlei andere kenmerkenaan te geven ^). Een stel losse blok-kaarten geeft edhter weinig inzicht inde samenhang van het grotere geheel.Ter verkrijging van dit inzidht is defunctiekaart van de gehele nederzet-ting of van het centrum daarvan eenbelangrijik hulpmiddel. Doorgaans heeftde functiekaart slechts betre'kking opde begane grond; soms worden apartebladen gefbruikt voor de verschillendebouw-lagen. De meeste functiekaartenzijn in kleuren uitgevoerd, Hiermedekan een overzidhtelijk beeld wordenverkregen. Met het oog op de moge-lijkheid tot reproductie zou men ookandere middelen kunnen kiezen teronderscheiding van de verschillende ge-brulkscategorieen, bijvoorbedd eensysteem van arceringen of rasters. Be-staat er sleohts behoefte aan een enkelexemp'laar, dan is het eenvoudiger ommet een aantal kleuren te werken.Functidkaarten worden meestal doorgemeentelijke diensten op eigen initia-tief en voor eigen geibruik vervaardigd,zonder dat daarbij in het algemeen ge-sproken godacht is aan vergelijking metkaarten van andere plaatsen. Aange-zien de samenstelling van de gebruiks-categorieen en de keuze van de kleurenveel variatie todlaten, bdhoeft het geenverwondering te wekken dat het vrij-wel onmogelijk is functiekaarten vanverschillende gemeenten met elkaar tevergelijken indien ze niet eerst op eenuniforme wijze zijn ,,vertaald".Nu het maken van deze kaarten steedsmeer ingang blijkt te Vinden, wordt hetwellicht tijd om te streven naar unifi-catie op dit gebied. Onze indruk isdat overal in den lande voor een der-gelijk streven belangstelling bestaat.Gelegenheid tot het vergelijken van eenaantal functiekaarten en het bestude-ren van rubricering en kleurenkeuzedeed zich voor bij de voorbereiding vaneen venkennend oruderzoek van centravan steden ^) waaraan het Instituutvoor Stedebouwkundig Onderzoek vande Technische Hogeschool Delft(I.S.O.), tezamen met een aantal an-dere universitaire instituten, zijn me-dewerking verleent. De werkzaamhe-den worden gecoordineerd door hetInteruniversitair Instituut voor Soci-aal-Wetenschappelijk Onderzoek (S.I.S.W.O.). Bij de voor'bereiding van ditonderzodk ward onder meer nagegaanover welke gegevens de stedebouwkun-dige onderzodkbureaus beschikken.Tezelfdertijd was bij de gemeente En-schede de behoefte ontstaan een func-tidkaart in druk te doen verschijnen.Over de legenda *) van deze kaartwerd overleg gevoerd tussen drs. P. J.W. Kouwe, destijds hoofd van het So-ciografisdh en Statistisoh Bureau vande gemeente Enschede en tihans direc-teur-secretaris van het S.I.S.W.O.,, drs.C. P. Spits van genoemd bureau enschrijver dezes. Elders in dit nummerbespreekt drs. Spits de functiekaartvan Enschede en de hiervoor opgesteldelegenda. In het hier volgende wordt eenoverzicht gegeven van de indelings-mogelijkheden voor functiekaarten envan de kleuren die kunnen wordentoegepast.1) Zie bv. !het artikel van Ir. L. Wijers: ,fie-palinig van het grondgabruiik voor stede-lijke doelemden" in diit Tijdschrift, jul/auigustus 1958.2) Een zeer uiitvoerige bouwblokdocumemtadewordt bijigahouden door de AmsterdamseDienst der Publieke Werken, AfdelingStadsontwikkelinig. De mechode welkedoor deze dienst bij het bouwblolkonder-zaek wordt toegepast is besdhreven doorH. Luninig in het artikel ,,Bouwblokon-derzoiak ter voorbereiding van stedebouw-kundige plannen" in Publieke Werken,maart 1956.3) Zie het artikel ,,Een programma voor eenvergelijkend onderzoek van centra van ste-den" in dit Tijdschrift, maart 1962.4) Van Dale geeft voor de ,,verklaring dertakens" op landkaarten enz. het woordlegende (meervoud -n of -s). Dit woordheeft eobter in het spraakgdbruik meestaleen andere betakenis dan de kartografisohe.Wij geven de voorkcur aan legenda (meer-voud onveranderd).127FunctiekaartenIndelingscriteriaHet doel waarvoor men een functie-kaart denkt te gebruiken is uiteraardbepalend voor de mdeilinigsoriteria wel-ke men aanlegt. Men kan in dit ver-band een drietal aspecten ondersc'hei-den: allereerst de aard van het gebouwzoals deze extern wordt beleefd, voortsde categorie waartoe de gebruiker vanhet gebouw behoort en tenslotte deaard van de in het gebouw verrichteactiviteit.Enige voorbeelden kunnen dit wellichtverduideiijken.A. 1) aard van het gebouw: woorihuis2) categorie gebruiker: vrij beroep3) aard van de activiteit: dokters-praktijikB. 1) winkel2) overheidsinstelling3) informatieC. 1) winkel2) zelfstandige nijverheid3) kapsalonBij de meeste indelingen wordt ge-streefd naar een com'binatie van dedrie genoemde indelingscriteria. Ditleidt gemakkelijk tot een vrij grootaantal categorieen. Aangezien echterde ,,leesbaarheid" van de kaart zeerwordt bevorderd door het beperkenvan het aantal kleuren en symbolen,moet worden gezocht naar een com-promis.RubriceringBij een aantal gemeentelijke onderzoek-bureaus hebben wij -- zoals in hetvoorgaande reeds is vermeld -- gei'n-formeerd naar de beschikbaarheid vansteddbouwkundige gegevens omtrent dedesbetreffende ge^meenten. Steeds konons een functiekaart worden getoond.Hierbij bleek dat ieder bureau eeneigen indeling gebruikt. Deze indelin-gen zullen in het hier volgende metelkaar worden vergeleiken. Hieraan istoegevoegd de legenda die wordt ge-bruikt door de stedebouwkundige stu-diegroepen aan de afdeling Bouwkun-de van de T.H.-Delft 5).In het onderstaande lijstje is achter deplaatsnamen tussen haalkjes het aantalrubridken van 'de legenda vermeld,voorzover deze betrekking heeft op debegane grond van gebouwen. Niet be-bcuwde terreinen komen bij deze in-delingen slechts sporadisch voor.(Br) Breda (6)(Ei) Eindhoven (8)(En) Enschede (15)(Gr) Groningen (8)(Ha) Haarlem (12)(He) 's-Hertogenbo'sch (7)(Hi) Hilversum (8)(Le) Leiden (9)(Ro) Rotterdam (11)(Ut) Utrecht (9)(TH) T.H. Delft (16)Deze 11 verschillende indelingen zijnin het vo'lgende overzidht samenge-bracht (zie pagina 129).Uit dit overzioht blijkt, dat er, naastenige overeenstemming, vele puntenvan verschil zijn te signaleren.Bij 'de categorie wonen zijn de ver-schillen weinig belangrijk. Voorzo'verwoningen niet apart worden aangege-ven, vindt sleohts een combinatie plaatsmet bejaardentehuizen (Utrecht). Somsworden bejaardentefhuizen met pensionstezamen genomen (Ensdhede, Haarlem).Afzonderlijke aanduiding van wonin-gen met een winkel of handeisruimte(Eindhoven) en van particuliere gara-ges (Enschede, Haarlem) blijkt even-min vaak voor te komen.Vrijwel alle beschouwde indelingenvoegen in de sector van de nijverheidfabrieken en ambachten bijeen (uitge-zonderd Leiden). Men mag aannemendat het onderscheid voldoend duidelijkop de kaart wordt weergegeven doorde grootte van de vestigingen. Combi-natie met handel (Groningen) of opslagen garages (Breda, Eindhoven) lijktmeer bezwaren op te leveren.Belangrijke verschillen treden op in desector economische diensten. Voor win-kels is steeds een afzonderlijke plaatsingeruimd. Dit is edhter niet altijd hetgeval met de overige handel en groot-handel. Beziet men de horecagroep, danvalt op dat deze te Utrecht in een ru-briek verkeersbedrijven wordt opgeno-men, tdzamen met bijvoorbeeld deP.T.T. en expeditidbedrijven. Hierheeft men dus het tweede indelings-criterium laten prevaleren: de catego-rie waartoe de gdbruiker behoort. Al-dus is aansluiting gezocht bij de be-drijfsklasse-indeling van de tellingenvan het C.B.S.Veelvuldiger komt de combinatie vanhorecabedrijven met instellingen vanvermaak voor (Breda, Eindhoven,Haar^lem, Hilversum) of het hanterenvan een afzonderlijke rubriek horeca(Enschede, Groningen, Rotterdam).Alleen de T.H.-indeling splitst nogverder uit en onderscheidt de cafes enrestaurants van de hotels en logemen-ten.Bij de meeste indelingen komt een ru-briek kantoor voor. Deze zou menover de sectoren economische en socialediensten kunnen verdelen; hiervoorzijn bij de beschouwde indelingen ech-ter geen aanknopingspunten gevonden.Bankinistellingen worden soims metkantoren samen genomen (Eindhoven,Haarlem, TH).Vermelding van garages, stallingen enexpeditiebedrijven komt minder vaakvoor dan van pakhuizen en magazij-5) Deze laatste inideling is op een enkel ver-sckilpunt na dezelfde als die die weikewordt gebruikt door de Afdeliriig Stads-ontwikkeling van de Dienst der PubliekeWeAen te Amsterdam.128:* '.:daar waargebouwdwordt....DRIE MOLENS,U-fc3verfN.V. VERFFABRIEKENJAN VISSER..^Flatgebouw Kersbergen,Baarn, met 24 garages.Architect:5^ A. Bakker, BaarnBouw- en AannemingsbedrijfFIRMA M. SLOB & ZN.^ BAARN, Schoolstraat 23 Telefoon (02954) 4530-3343 ^VACATURIS"^Centrale Directievan deVolkshuisvesting en de BouwnijverheidAfdeling StedebouwNieuwe en te saneren woonwijken moeten aan steedshoigare eisen voldoen, o.m. als gevolg van toenemendautabeait, toenemende vrije tijd en toenemend inzicht insp-edibeiboeften van kinderen.Wat aijn de daartoe geeigende oplosslngen en wat daar-van de xuimtelijke en financiele consequenties ?De Onderafdeling Stedebouwkundig Onderzoekbeooigt o.m. door documentatie, plan-analyse en ontwerp-studiies deze vraigen tie helpen beantwoorden. Daarbijwordt gezooht een actiel en bekwaam:STEDEBOUWKUNDIG MEDEWERKERVereLst: dipiloma stedebouwkundig ingenieur of diploimaSHO of ruime ervaring op stedebouwkundig gebied.Saiaris afhankelijk van leeftijd, opleiding en ervaring.eigenhandig gesohreven siollicita:ties onder no. 3-4214/7852(in linkeribovenh.env. en brief) aan bet bureau Personeeis-voorzientog van de Rijksoveriheid, Prins Mauritslaan 1,'s-Oravenhage.v^J.J.NEDERSTIGTZILK/HILLEGOMTeiefoon 02520-5929 en 5710GRASZODENvoor plantsoenenentuinaanlegAanleg en onderhoud vanSPORTVELDEN enPLANTSOENENGrotis adviezenJBUHOOGENLAAOSCHEWfl V.V.NIEUWE telefoonnummers:(01608) 2572-2898Vertegenwoordigers:VOORBURG: 070-854755EIJSDEN: 04409-355Functiekaartenncn. Ook bij de sector der socialediensten treden versahiilen op tussende indelingen. Deze zljn echter min-der belangrijk dan bij de vorige sectxir,omdat het hier meestai gaat om bij-zondere gebouwen waarvan de vormop de kaart vrij gemakkelijk te her-kennen is en waarvan de grootte hetveelal mogelijk maakt dat een bena-ming wordt ingesdhreven.Algemeen is het gdbruik van een ru-briek openbare gebouwen. Men beden-ke dat dit niet alleen gebouwen vande overlheid (rijk, provincie, gemeente)zijn. Eir zijn nog andere gebouwen vanopenibaar nut. Overigens zijn niet alieoveriheidsinstellingen als openbaar tebeschouwen.In vele gevallen worden kerken enscholen vermeld, hetzij apart of samenin een rubriek.Gebouwen voor cultuur en ontspan-ning zijn in enkele gevallen als afzon-derlijke categoric aangegeven (Ensche-de, Groningen, Leiden, Rotterdam,T.H.). Soms treeidt hier een splitsingop waarbij het vermaak bij de horecawordt gevoegd (Breda, Eindhoven,Haarlem, Hilversum) en (of) de cul-tuur bij de openbare gebouwen (Breda's-Hertogenbosch, Hilversum) of on-derwijs en eredienst (Eindhoven).Afzonderlijke aanduidinig van de me-dische verzorging komt in een drietallogenda voor (Ensahede, Rotterdam,T.H.).Vrije beroepen worden enkele ma-len genoemd (Haarlem, Hilversum,Utrecht), doch sledhts in een geval af-zonder'lijk vermeld, voorzover zij ineen woning worden uitgeoefend (En-schede).Zelfs indien de ruibricering met deOverzicht van toegepaste ruhriekenruibriek voorkomend bii ^)afzonderlijke' 1 '*categoric bij1. WONENwoningwoning voor witikelof handelsruimtebejaardentdhuisalleEialle behalve UtEirusthuis En, Ha^, Ut, --pension En, Ha,, Ut, TH --partic. garage En, Ha Ha2. NIJVERHEIDfabridkambachtswerkplaatsallealleLeLe3. ECON. DIENSTENwinkel alle aiUegroothandel, grossier Ei, En,Ut, THGr, Hi, Le, Ro, Le, Ut, THoverige handel Ei, En, Gr, Le, Ro Encafe, restaurant alle behalve Ut THhotel, logement alle behalve Ut THbarik Ei, En, Ha, He, Ut, TH Enkantoor Br, Ei,Hi, Ro,En, Gr, Ha,THHe, En, Ha, Hi, Le, THgarage, stalling Br, Ei, Ha, TH THver'keersbedrijf Ut Utexpeditiebedrijf En, Ha,, TH THpakhuis, magazijn Br, Ei,Ro, THEn, Ha, Hi, Le, Br, En, He, Ro4. SOCIALE DIENS'i'ENopenbaar gebouw Br, Ei, ]En, Gr, He Br, Ei, En, Legeb. V. rijk, prov., gem. Ha, Ro, Ut, TH Ro, Ut, THnutsbedrijf He, TH --kerik Br, Ei,Hi, Ro,En, Gr, Ha,UtHe, En, Gr, Ro, Ut, THsdhool, onderwijs Ei, En,Ro, Ut,Gr, Ha, He,THHi, En, Gr, Ro, Ut, THgeb. V. cult, aard, Br, Ei, En, Gr, Ha, Hi, En, Gr, Le , Ro, THontspanning Le, Ro, THziekerihuis, cons.bur. Ei, En He, Ro, TH En, Ro, TH6) Hiermede is ibadoeild; op de legenida aan-wezig, eventueel in corrabinatie met andereelementen; bijvoorbeeld fabrieken, werk-plaatsen en garages tezamcn als ^en ca-tegorie.kantoor (zie onder 3)vrij beroep He, Hi, Utvrij beroep in woning En5. OVERIGEagrarisch bedrijf Ro, THoverig bedrijf En, UtEnRo THEn129-Si^dcV51T3+pUJ-dM3NbOboboaSirt^a^rt,1rip?1aU1a50os-dboJo60-dobo3|^w-6CO1soCC/31VDCO'p1Jri-aC/5CL,ncuCO,CO.tos-dOH--5bobDbobo50111riTip.g1>4>s8s_rtp1O2^s1a'^"81111mbO3^1bobONbobO601111COII^o-aO4>^OOu^8^rjOHHJ-Ht--(1--(1--I>>>1--1>t--11--1>1--1XH--1X1--1--1X>X>X130Functiekaartengrootste zorg aan de plaatsalijke toe-stand wordt aangepast, kan het gebeu-rcn dat het gebruilk van een bepaaldpand in de legenda moeilljk is onder tebrengen. Een rubriek ,,overige" lijktdaarom zinvol (Ensdhede, Utredht). Insommige gevallen kan het nuttig zijnagrarisdhe bedirijven apart weer te ge-ven (Rotterdam, T.H.).Toegepaste kleuren en symbolenDe kleuren en andere aanduidingendie bij de onderzochte functiekaartenwerden gebruikt zijn in de hierna vol-gende tabel vermeld.Uit deze tabel blijkt duidedi)k dat vanenige overeenstemming in de beteke-nis van de toegepaste kleuren nauwe-lijk's kan worden gesproken.Slechts drie kleuren biijken in een aan-tai legenda dezelfde betekenis weerte geven t.w. rood voor winkels, paarsvoor industrie en ambacht en bruinvoor opslag, expeditie enz.Men krijgt de indruk dat in een aan-tal gevallen de kleurenpsychologie,hetzij bewust of onbewoist, een rolheeft gespeeld bij het vaststellen vande kleurencode '''). De ,,warmere" tin-ten uit het spectrum (rood, oranje,geel), die het actieve deel van de kleu-renoirkel vormen, dringen zidh hetmeest naar de voorgrond. Het ligt dusbij het maken van een functiekaartvoor de hand deze kleuren bij voor-keur toe te passen voor bestemmiingendie in het stadsbeeild de aandacht trek-ken (winkels, vermaak). De ,,koelere"kleuren (blauw, violet), het tussen dezebeide groepen gelegen ,,paissieve" groenen neutrale tinten (wit, grijs en zwart)kunnen dan worden gebruikt voor deoverige categorieen.Een voorstelHet in de aanvang van dit artikel ge-noemde overleg resulteerde in eenvoorstel voor een nieuwe legenda. Dezemoest kunnen dienen voor het makenvan een functiekaart van Enschede,waarblj de voorbereiding van eenkomplan het belangrijkste doel is. Eris eahter getracht om de legenda voorzoveel mogelijk andere toepassingenhruikbaar te maken. Aangezien dekaart in offsecdruk moest worden ge-reproiduceerd, was het met oog op dekosten gewenst het aantal kleuren, endaarmede het aantal drukgangen, zoklein mogelijk te houden. Een beperktaantal kleuren is gekozen voor hoofd-categorieen. Naar behoefte kan verdergedifferentieerd worden door gebruik-malking van arceringen en symbolen.De hoofdindeling is als vo'lgt:wonenfabrieken/werkplaatsenkantorenwinkels/show^roomshorecaoverige handel/op'slag/garagesgezondheidszorgopenbare gebouwenoverigeMet arceringen kan een onderverde-ling worden gemaakt. Er ontstaat danondersdheid tussen geheeil gekleurde enin dezelfde kieur gestreepte vlakken:voile kleur: arcering:weik^''*?,.i-'ar.iv"'.' v?>'i?*jf;iBETONVLECHTBEDRIJFn. BAKKERHAARLEMHodsonstraat 26Telefoon 57241Werkzaam o.a. voor:Amsterdamsche Ballast MiOberon, enz.Werk in uitvoering:St. Lucasziekenhuis,Jan Tooropstraat te Amsterdam1Q 3C & van eester33ben van^g^ riouKVStraat 182 tel 636916 den haagFa. A. JONKER,HOOfDSTRAAT 63, EPETELEFOON 0 6780-2292Een zaak met een meer danhonderdjarige reputatieledere gewenste installatie voor :Centrale VerwarmingOliestookWarmwaterUitgevoerde werken o.a. voor Rijksgebouwendienst,scholen, -fabrieken, bejaardentehuizen, kantoren, winkel-panden, bungalows, villa's etc.J. [.STORKVENTILATORENVOOR UW BEDRIJFDEN HAAGJUNOSTRAAT 35TEL. 0 70 - 85 21 08*CONSTRUCTIEWERKPLAATSP. B. VOGELAAR1e van der Kunstraat 118-120Telef. 113948'S-GRAVENHAGEH. GoedmakersSchildersbedrijfWerkendoorheelNederlandHEERLENKantoor:Sohelsberg 190Telefoon 0 4440-5890Werkplaats:Eikenderweg 8Teiefoon 0 4440-3245DiplomaNationale SchildersschoolStedebouwKroniekpig wel 'honderd maal meer wegendan de twoede, hoewel het altijd onder-ling stimulerend is als twee planolo-gische factoren in de zelfde ridhtingwijzen omdat dan steeds het gelheelmeer blijkt te zijn dan de som van dedelen.Maar hoe komt het nu -- zo kan menzidh afvragen -- dat Gelderland defuincties van de Randstad gaat overne-men? Door de aanweziglheid van aan-trekkelijke werk- en woongebieden,zegt het jaarverslag. Goed, maar dielagen er vroeger odk al. Het wonen inof bij Arnlhem wordt al sinds een eeuwals aantrekkelijk beschouwd en dedraagkradhtige zandgronden, de oeversvan zeer druk bevaren rivieren en ka-nalen en de halteplaatsen aan interna-tionale spoorwegen zijn al sinds eeneeuw besdhikbaar. Todi wordt Gel-derland thans pas de relatieve uitsdhie-ter.Men zou missdhien meer de nadrukmoeten leggen op het feit dat het dealgemene maatsdhappelijke ontwikke-ling is welke de reeds langer aanwezi-ge potentie van Gelderland eerst thanstot gelding brengt. Wij duiken daartoein de geschiedenis. Hoe boeiend is nietsteeds het perspectief der historie; dedwalende blik vindt dan hier, dandaar, punten van herkenning. Het ,,20was het eens" der jaartallenboekjes isstoffig als het dorre zand. Maar het,,zo ging het eens" is als het geurig ge-was, het fluiten van een vogel of hetstriemen van een hagelbui over hetverre landschap. Het is boeiend enhet is vooral oo^k leerzaam omdat hetsteeds maar weer duidt dat we ergensvandaan komen en ei-gens heen gaan en00k vertelt hoe we dit deden. Het zalvooral de planoloog ook moetenboeien, zo hij niet stoffig en dor, harden bot als rekenaar en regelaar demaatsdhapplj wil striemen met regula-ties, conserveringen en verboden,voortkomend uit een statischc en dusaltijd angstige geest.Zo zien we dan in de geschiedenis hoeeens de droge zanden bewoond wor-den en de dreiglng van het nog niet be-dwongen water ledere samenleving inde lagere landen onmogelijk maakt.Dan zien we hoe de bevaarbare wate-ren de verkeersstromen tot zich trek-ken en langs de rivieren de handelsste-den bloeien. Het is de schaal van Kam-pen, Deventer en Zutfen. Dan zien wehoe de wereldzeeen en oceanen be-dwongen worden en meer en moerastot leefbare werelden worden gemaakt.Het is de schaal van Holland en vande metropool.En de blik, dwalend van ver naar na-bij, ziet meer. Hij ziet het voortduren-dfe samenspel tussen cultuur en natuur.Hij ziet hoe de menselijke geest elgensamenleving en de wereld om zich in-jecteert en daarmede styleert en daar-mede tot cultuur verheft. Maar hijziet ook hoe de marge van de op eenafstamd gehouden maar niet gestyleer-de natuur een levensfunctie blijft ver-vullen; de markeorganisatie organi-seert het geculltivecrde land, maarho'udt ook bewust de niet gecultiveer-de natuur in stand. Elders bepaalt deHeer sdhaal en maat van de samen-leving; sierlijk en bdheerst is eigen zaalen tuin, maar woest is het woud alsjadhcdomein. Een demonisdhe barokmeent toneel te kunnen spelen met cul-tuur en natuur ter meerdere glorie vaneen mijnheer die op dat moment debaas is. Een onedhte romantiek zoektillusies omdat ze aan het styleren nietmeer toekomt.Een afbeelding uit een periode waarin vitale families boven hun steden uitgroeiden en opvruchtbare gronden -- en altijd in relatie met het water -- hun welige lustoorden lietenbouwen.137StedebouwKroniekIn deze voortgang van de mensheiden zijn verblijfswereld bevinden weons tihans bij moment X. Een van demerk-waardigheiden van moment X be-staat daarin dat stroken aJs Gelderlanden BraJbant huin kans krijgen. Een an-dere merikwaardigheid is dat wij daar-bij met een O-zei-ik geziclht staan toete kijken. Er wordt wel gestreefd naarspreiding -- dat wei. Natuurlijk wiliedereen een hap uiit de vi^elvaartskoekheibben, wil icder instituut en iederestiahting zijn bcstaansredit bewijzen, enis iedere stem er weer een. Dit allesdan overkoepeld door het verschijnseldat men in hct westen zijn auto nietmeer kan parkeren. Het is dus over-duidelijk dat we moeten spreiden --dat wel!Maar de wirwar van maatsohappelijkekrachten op de achtergrond blijft on-doorzicihtig.Hoe komt het nudat de maatsc'happelijke ontwikkelingeen land ails Gc-ilderland zo grote kan-sen geeft? Wij pretenderen niet op dezevraag een antwoord te kunnen gevendat alle aspecten ddkt, maar menentocih enkeie medewefkende factoren temoeten noemen.Daar is vooreerst de allesbe'heersendefactor van de expanderende maatschap-pij. De mens en de samenleving zijnin een steeds hoger tempo op weg naareen ongekende ontplooiing van krach-ten. In de toonaangevende sectoren vande westerse samenleving is de dyna-mieik en alzijdige expansie adembene-mend. Dit resulteert -- en dat is ge-loof ik de typischc vruoht van eeuwenwesters Christendom en groeiende hu-maniteit -- in een geweldige vermeer-dering van de volkswelstand. Dezevolkswelstand manifesteert zich In eensnelle stijging van 'het binnen de ge-ziohtskring vallende en nastrevens-waardig geachte behoeftenpeil, zowelvan de enkeling als van de gemeen-sdhap.De stijgmg van het behoeftenpeil vanmens en maatschappijblijkt nu de grote drijvende en vormge-vende kracht te zijn in het planoJogisdhgebeuren. Zij blijkt over de gehele we-reld te leiden tot enerziids het samen-ballen in grote stedelijke regie's, ander-zijds tot het ,,ontploffen" van de tot nutoe beikende stadsvorm.Beide versohijnselen zijn een logisdhgevolg van de bovengenoemide krach-ten. Zowel de maatschappij als de en-keling kan ide g'ezodhte hoogwaardigeveelzijdigheid s'ledhts bereiken binneneen bepaalde bereikbaarlheidsgrens. De-ze bereikbaarheidsgrens is veelal eentljdsafstand en zij is voor vele facettenverschillend van maat. Maar het isduidelijk dat deze veelzijdige bereik-baarheid alleen gevonden wordt bin-nen grote kwaliteiten en een todh er-gens eindigend oppervlak.Het is tevens zonder meer duidelijk datiedere historisdhe stadsvorm en iedereop de maat en structuur van een ver-leden tijd gebouwde voorziening in we-zen niet meer passend is voor het he-den. In 'het allgemeen is zij s'ledhts pas-send te maken in'dien voldoende marge('hier te vertalen door zoiets als rest-ruiimte plus flexibiliteit) aanwezig is, ofindien wij eenvoudig een ander gebruikgaan maken van de bestaande voor-ziening.Het gewijzigd gehruik van de bestaan-de voorzieningis een veel voorkomend verschijnsel.Gelukkig maar, want het gebouwdebestaat meestal veel lamger dan dat-gene waarvoor 'het gsbouwd wordt.De patrioierswoning wordt representa-tief hoofdkantoor -- bet grachtenhuiswordt textielatelier -- de eerlijke am-baclitsman wordt opgevolgd door derosse dame -- de molen wordt eethuisje-- de ikleine boerderij wordt tweedewoning of 'hoofdkwartler van tantedie zoveel van de natuur houdt. Deimhoud krijgt sledhts zaJkelijkiheidswaar-de of het uiterlijk een sentimentelewaarde en in beide gevallen is er ietsmis. Todh zeggen wij: gelu'kkig maar,want zelfs Amsterdam dan'kt er zijnbestaan aan.De stijging van ihet 'behoeftenpeil vanmens en maatschappij brengt eohter eennieuwe sdhaal mee, en sledhts een kleingedeeilte van 'de nieuwe bdhoeften kanmet goed resultaat worden onderge-bracht in bestaande voorzieningen, alof niet voor dit doel gebouwd. Eengroot gedeelte van 'de nieuwe behoeftenvraagt voorzientogen in eigen schaal.Nu blijkt over de gehele wereld datdeze nieuwe sdhaal niet of slechtsuiterst moeilijk is te veroveren binneneen bestaande stad. Want deze nieuwesdhaal is meestal -- niet altljd -- eengrotere sdhaal. En nergens is de margezo 'klein en zijn de weerstanden tegenruimtelij'ke expansie zo groot als in eenbestaande stad. De inwendiige S'pan-ningen wor'den zo groot dat we overde 'gdhele wereld de steden zien ex-ploderen.In Nederland is de steden-explosie eengefrustreerde explosieDit is historisdh en g'eografisdh ver-klaar'baar. Onze metropool bestaat uitdrie steden, hetgeen op zichzelf buiten-gewoon gunstig is en in wezen een zeermo'derne stadsstructuur vertegenwoor-digt. Het beeft ook 'langer dan eldersde druk op de ketel beneden explosie-peil igeho'Uden. Maar de maatsdhappe-lijke expansie zet zich in razend tempovo'ort en 'heeft thans dit explosiepeilkennelijk wel doen 'bereiken.138StedebouwKroniekEn op dat moment X staan we voortypisch nederlandse moeilijikheden. Dedrie ontploffende steden liiggen zodidht bij eJkaar dat zij elkaar moeilijk-hedcn voroorzaken. Naar 'hot westenkan niets meer ontploffen want daarHgt de zee. Naar 'het midden mag nietsontploffen want op dc dunne grasmatboven de peilloze moerassen tioudenzich agrariers staande tezamen metstiltebesc'hermers en planologen. Hetgifkanoo wordt dreigend op U ge-richt, de vinger sissend voor de lippengebraclht en bet streekplan fronsendontrold. Men deinst dus af, op een bee'lenkele brutale na.Dan blijven over bet noorden, het zui-den en bet oosten. De noordelijke rich-ting zal zijn kans krijgen, maar houdtaltijd het nadeel dat er te weinig we-reld aclbter ligt. Bovendien moet meneerst een der moeiiijkste verkeersge-bieden doorkruisen om de andere delender metropool te bereiken. De zuide-lijke richting zal zijn kansen krijgenmaar houidt voorlopig bet nadeel datde wereld er achter moeilijk te bereikenis. Bovendien moet men eerst een dermoeiiijkste verkeersgebieden doorkrui-sen om de andere delen der metropoolte bereiken.Blijft over het oosten. Daar ligt weleen wereld achter en aan de verbinden-de autobaan wordt de laatste hand ge-legd. Men kan zijn doel kiezen in demetropool en de afstanden tot de doe-len schelen niet zo veel. Men ziet degrote deel-steden plotseling voor zichoprijzen uit het stille landschap. En>men zit daar in het oosten op zand.Dit laatste is zeer belangrijk.Deze gezegende geibieden heten Utrecht,Gelderland en Brabant.De maatsdhappelijke ontwikkelingbrengt de hollandse metropiool tot ont-ploffing. Naar het westen kan nietsgebeuren. Naar het noorden en hetzuiden zijn er remmimgen. De ontladingricht zicb op het oosten, over de lagelanden been tot de zanden zijn bereikt.Een misverstanddreigt thans, en daarom moeten weeven een zijstap maken in ons betoog.Het is n.l. niet zo' dat de bloei vande centrale zandgronden in de eersteplaats ontstaat door de directe enredhtstreekse verhuizing van personenen activiteiten van west naar oost. Jazieker, er wonen westerlingen achterUtrecht en over de verbuisplannen vanhet T.N.O. naar Arnlhem heeft U inde courant kunnen lezen.Neen, de interne spanningen welke totexplosie leiden, smijten wel-is-waar descherven tot in verre omtrek, maar zijhebben daarnaast een veel intensieveruitwerking. Zij maken bet practisch on-mogelijk dat krachten van buiten af indit spanningscentrum binnendringen.En dat wil wat zeggen vandaag-de-dag! Een alzijdig expanderende maat-schappij zoekt zijn werk-stede en zijnwoon-stede voor al zijn expansies envoor alles wat nieuw opbloeit. Zijzodkt de grote stddeilijke regio, maarde geweldige spanningen maken iederentree onmogelijk. De compacte stedenblijven zich compact uitbreiden. Hetspannings- en rottingsproces binneneigen kernen noodzaakt tot eigen oc-cupatie van eigen randgroei. Gewel-dige huizenzeeen ontstaan, terwijl debevo'lking stationair blijft. Eeneenmaal trotse, agressief-expansiievehoofdstad moet zijn laatste grote uit-breiding verd'ddigen met bet argumentdat er vervangingswonlingen nodigzijn.Neen, we kijken er onze drie grote ste-den niet kwaad op aan indien we con-stateren dat zij onder^hevig zijn aanhetzelfde proces als alle andere grotesteden ter wereld. Het is het proces derexplosie, naar binnen en naar buiten.Waar men wel een vraagteken kanzetten, dat is achter de wijze waaropde planologie van het westen deze ex-plosie denkt op te vangcn. Is bet weljuist dat de grote centrale steden ookvandaag nog bun schaarse hectaren ge-bru'iken om woningen te bouwen? Isbet weil juist dat de officiele planologiede groei der dorpen als woongebied af-remt? Is het wel juist dat de oevers derRand- en Deltameren worden gereser-veerd voor de agrarier en de mooi-weer-recreant in plaats van een gran-dioze nieuwe woon-, werk- en vrije-tijdswereld op te bouwen?Maar daarover een andere keer. Inieder geval is bet duidelijk dat de ge-weldige spanningen rondom bet wer-ken, het wonen en de vrije tijd de ex-pansie van het westen afremmen. Al-leen de zeer zware jongens hakken erzich nog door been, zoals bijvoorbeeldde bavenindustrieen. Zij kunnen trou-wens voorlopig nergens anders terecht.Het zand als planologische factorDe maatschappelijke expansie zoektdus ruimte en een grootstedelijke regioen zij nestelt zich thans op de centralezandgronden. Van nature zijn dezedaarvoor zeer gesdhikt. lemand heefteens gezegd -- ik meen dat het Bijhou-wer was zo'n vijftien jaar geleden --dat geen amerikaanse student er ooitaan zou denken bij een planologisohexamen op een bianco kaart van Ne-derland grote steden in het westen tetekenen. Hij zou deze streken als on-bewoonbaar besdhouwen, de landbouween kans geven en de kustgebieden voorde recreatie bestemmen.Daarmede beboeft niet bet laatstewoord gezegd te zijn. Maar wel is hetduidelijk dat bet westen opkwam ende twee grootste steden zijn gegroeidtoen de relatie met bet water en dewereldzee domineerden. Het hof en de139StedeboHWKroniekBoekbesprekinglanidsregering zoohten het prettige vaneen mooie omigeving met gelegeniheidtot de jaciht -- en ziet, zij kozen dedroge landen tegen de duinen en ves-tigden zidh in Den Haag.Nog eenmaal heeft de worsteling en derelatie met het water tot een vitalecultuur geleid. Het waren de periodender droogmakerijen waarin nieuwe we-relden werden geschapen. Het warende perioden waarin vitale families bo-ven hun steden uitgroeiden en opvrudhtibare gronden -- en altijd in re-latie met het water -- hun welige lust-oorden lieten bouwen.Onze tijd verloor evenwel deze creatie-ve cultuur. Wij doen grote werken;polderen de Zuiderzee in en dammende Delta af. Maar het zwaartepuntligt in de civieltedhnische prestatie enin een nieuwe agrarisdhe maatsohappij.Langzamerhand wordt een stukje over-lopende Randstad aanvaard en krijgtde mooi-weer toerist een kans. Maarde bezieling om in IJsselmeer en Deltaeen Dappere Nieuwe Wereld te creeren,uribaan en grandioos, twintigste eeuwsen hollands -- zij ontbreekt.Wij doen het dus maar met de centralezandgronden. Adh, het is daar ook zogemakkelijk. We reserveren wat mooiebossen en landsdhappen en de rest gaateigenlijk vanzelf. Een grote planologi-sdhe factor van de zandgronden is, datdaar eigenlijk alles vanzelf gaat. Er isaltijd gespreid -- en dus is er overalnog marge. Vele dorpen zijn -- voorzover zij niet onder bomen schuil gaan-- lelijk en gespreid. We kunnen duszonder te veel kosten brdken en ver-beceren. Een dorp van 100.000 inwo-ners spreeikt van zijn ,,inbreidingsplan"en geeft daarmede zijn planologischemogelijkheden weer. AMe grond Is goe-de bouwgrond. Vele agrarische bedrij-ven zijn zo-zo en aocepteren graag eengoed bod. Je kunt op het zand allekanten op en ouder en Idnd voelen zichonibeleminerd en vrij. Die beschermdebossen en landsdhappen, zij beihoevenniet meer aangelegd te worden en zeliggen vlak naast de deur. Je kunt zeiedere dag ruilcen en zien. Het socialemilieu wordt steeds urbaner; gecombi-neerd met boisgeuren en uitzicht op eenbesdhermd roggeakkertje is dat fijn.Laat ze maar tobben, daar in het wes-ten!De grote planologisohe factor van hetzand is, dat daar marge is en voorlopigkan blijven. Daarom is in een alzijdigexpanderende maatschappij aan onzecentraal gelegen zandgronden de toe-komst.Wat betekent dit voor het westen?Dat alle krachten ingespannen moetenworden om haar grote en onvervang-bare functie uit verleden, heden en toe-komst te handhaven: het contact metde wereldzeeen. Daarnaast zal een on-evenredig deel der vitaliteit besteedmoeten worden aan eigen regeneratie.De Delta en het IJsselmeer staan voorbeide functies ter beschikking maarworden helaas door de nationale, deprovinciale en de gemeenteilijke plano-logie als zodanig te weinig erkend.Voor alle overige functies is aan decentraal gelegen zandgronden de toe-komst.Daarom gaat het ook zo goed in Gel-derland en Brabant!PetriBoekbesprekingMensen op Zondag, Publ. no. 14 Rijks-dienst voor het Nationale Plan, Staats-drukkerij den Haag (1962), 166 pag.+ bijlagen, illustraties, tabellen enkaartgegevens.In de serie ipoibliicatiias van de Rijiksidiienst voorhet Nationale Plan is dit onderzoek naar devrijetijdsbesteding op de weeikeinden tot nutoe een topp