stedebouw & volkshidsvestingUitgave van hetNederlands Imtituut voorRuimtelijke OrderUng en VolkshuisvestingIn dit nummer: GorcumStedebouw'.VolkshuisvestingSummary7 8 julilaugustus 1963CCldifLex)10 jaar geleden braehtea wij hetbekende ABTIFLEX fluorescentlearmatuur op de markt. Olt arma-tuur veroverde het bedrijfsleveno.a. de bouwwareld en d? handelen, nlet te vergeten, de openbareinstelUngen.THANS OOK LEVERBAAE METPOLYESTER BOVENKAPPENjaar ARTIFI^EX is 10 jaar vertrouwen.Ned. fabrikaat.Levering ultsluitend via de Artlflex grosslers.Artiflex armaturap kunnen worden ultge-voerd met PHILIPS materiaal. Ultgebreidekatalogus wordt u op aanvraag gaame toe-gezonden.ZERONI ELEC TRIG TOLLENSSTKAAT 83 - ROTTERDAM-IItel. 0 10 415 62-12 86 63Teiefoon 778566WAND- en VLOERTEGELSMOZAIEKonverglaasdverglaasdglasMARMER-TEGELSNATUURSTEENVorstvrij materiaalin tegels en strippenPLASTIC-VLOEREN+Zoutmansiraat 42's-GRAVENHAGETeiefoon 070 - 333860Centra.l-A.irWERKSPOOR - UTRECHTverwarmt uw hele flat of bungalow...Verkoop en Service NederlandCexitral-i^iiiHier is de ideale automatische warme-luehtverwarming,thermostatisch nauwkeurig regelbaar. Een heel eenvoudigapparaat in de keuken, in de kelder of op de gang voorzietuw hele woning van kwaliteitslucht, d.w.z. van luoht waar-van de temperatuur en de circulatiesnelheid precies op elkaarzijn afgestemd. Met vier verschillende regelstanden kiest uzelf uw maximum aan behaaglijkheid. Central-Air verwarmtzonder temperatuursohommelingen. Enkele verdere voordelen:? bevriezen uitgesloten? snel opwarmen: tegen dat 's ochtends uw theewater kooktis ook uw huis al lekker warm? goedkope brandstof; huisbrandolie HBO-I (ca 12 ct per Uter).warmte-automatenN.V.Nadere inlichtingen worden u op aanvraag gaarne verstrekt doorGebr. Geertjes N.V. - Industrieweg 18 - Assen - Tel. (05920) 4646 (7 lijnen)BOUWKREDIETNaast het verstrekken van bouw-kredieten en hypothecaire geld-leningen op lange termijn, zijnwij eventueel bereid winkelcom-plexen volledig over te nemen.BANK VOOR DE BOUWNIJVERHEIDORANJE NASSAULAAN 21 ? AMSTERDAM ? Z ? TELEFOON 020 - 732332VACAiy^iSBij de PROVINCIALE PLANOLOGISCHE DIENST VANNOORD-HOLLAND kan worden igeplaatst:EEN TECHNISCH (HOOFD)AMBTENAARvoor ihet bahandelein van geimeentedijke tiitbireiidiiug'splan-nen. Gegaidfigidein dlenen over inime ervaring te besctiik-ken en moeten aidministratief onderlegd zijn. Het diplomaH.T.S., afdolimg bouwkunide, strekt tot aanbeveOing.Salarisigrenzen, afflianifcelijfc van opleiiding, leeftijd eneiTvaring liiggen voor technisah ambtanaar tussen / 6.690',84en / 11.268,-- per jiaar en voor techniscih hoofdambtenaartusisen / 9.516,-- en / 14.016,-- per jaar, te vermeerderenmet 4% huurcompensatie en 4% vakantietoeslag. Aan-steiLMnig boven bet m;inimum is mogelijk.Eiiigenihanidig gesidhireven soiiicitaties behoren te wwrdengerdciht aain de directeur van de Provincial? PlanologischeDienst van Noord-HoMiand, Zijlweg 245 te Haarlem, postOverveen, onder vemieildiing van nr. 66.BUREAU VOOR ARCHITECTUUR EN STEDEBOUWREIN H. FLEDDERUSvraagt voor de afdeling Stedelbouween tekenaarSollicitaities te richten aan: Hang 4, Rotterdam -- Telefoon010-127859.BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VANAMSTERDAMbrengten ter kerm,is,, dat bij de G?meentelijke Woning-dienst de betrekking vaceert vanDIRECTEURDaze funotionaris zal belaist -worden met de leidingvan de Gemeentelijke Woninigdienst en de uitvoaringvan de aan deze dienst opgedragen werkzaamheden;aan de huidige direoteur is het wetenschappelijkeonderzoekings- en ontwiikkelingsweirk op het geibiedder voikshuisvesting opgedragen.VEREISTEN:econoom, ingienieur, jurist, socioloog of gelijk-waardige opleiding, bekwaamheid om leidingte geiven, grondiige kennis en ervaring op hetgebied der volkshuisvesting.Salarisigrenzen van / 24.012,- tot / 33.540,-, exclusief4''/o vakantietoelage en 4''/o huurcompensatie.Soiiicitaties in te dienen voor 7 oktober 1963, onderno. F 18210 bij de directeur der Gem. Personeelsvoor-ziening, Sarphatistraat 92, Amsterdam-C.s&vUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en VolkshuisvestingMaandbladjuli-augustus 196344e jaargang no. 7-8Redactie:Mevrouw Prof. C. W. VisserMe). R. HartstraProf. C. van EesterenMr. C. A. van GorcumH. J. A. Havens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursProf. Dr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagDrs. W. J. ValkenburgDrs. H. V. d. WeijdeIr. W. WissingAdres voor Redactie en Abonnementen:Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 184225Postgironummer 29080Advertenties:Keizersgracht 188, Amsterdam-C.Postgironummer 113028Telefoon 249128Dit nummerbevat de neerslag in tekst en afbeeldingen van de excursie naar Gorcum, diehet Instituut met medewerking van het gemeentebestuur op 14 juni LI. voor zijnleden heeft gehouden. De artikelen beantwoorden aan de drie inleidingen, dieop die dag zijn uitgesproken.Bij de deelnemers aan de excursie zullen deze bijdragen de herinnering ver-sterken aan een boeiende dag, maar ook degenen, die kennis nemen van artikelenen illustraties zonder de steun van eigen waarneming ter plaatse, zullen hieruiteen helder beeld krijgen van de karakteristieke problemen van een oude, dichtbebouwde vestingstad, die midden in de stroom van de moderne tijd ligt envan de actie van het gemeentebestuur om de grote belangen, die met uitbreidingen vernieuwing van de stad gemoeid zijn, goed en voortvarend te dienen.145InhoudEnkele pointen rond de stedebouw-'kundige ontwilflkielring in een zeveneeuwen oxide stad mat ruim 22.000 in-woners, Jhr. Drs. P. A. C. Beeilaertsvan BloklandGorcum, groaiende stad bij belangrijkverkeersknooppunt, Ir. E.Alberts .Basisplan binnenstad Goroum, J. G. Pot147150156StedehouwJ. W. Verdcnitis, Dr. Ir. F. BakkerSchut 165Binnenland 166Buitenland 168VolkshuisvestingBinnenland 171Officiele MededelingenNederlaiids Instituut 171Summary . . 172Ahonnementsprijs f 20,--. Losse nummers f 2,--.De leden van het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting en deleden van de Nationale Woningraad ontvangen het Had kosteloos.146Ontwikkcling zcven eeuwen oude stadEnkele punten rond de stedebouwkundige ontwikkeling in een zeven eeuwenoude stad met ruim 22.000 inwoners]hr. Drs. P. A. C. Beelaerts van Blokland1. De ontwikkeling in een korte flitsZoals zich laat vermoeden gaat het hieilbij om de stad Gorcum. Een stad met eenrijike gesc'hiedenis die haar weerspiegeling in het centrum vindt. De historie isin de eerste ontwikkelingsfase nauw verweven met die van bet geslacht van deVan Arkels. Het is een verhaal van tmsten, strijd en 'handel.De belangrijke functie als handelscentrum in vroeger tijden kan bij degenedie de geografische ligging beschouwt en rekening houdt met de voorkeur vanonze voorouders voor het verkeer over water geen verbazing oproepen.Philips van Bourgondie liet evenals vele anderen het oog met welgevallen op destad rusten. Hij beval de handel en nering in Gorcum te bevorderen, geziende zo gunstige ligging aan drie stromen (1456).De stad is van meet af aan een belangrijk marktcentrum geweest en werd alszodanig door Dordrecht in verschillende conflicten betrokken. Heden ten dagerest de gunstige ligging. Gorcum ligt tussen de Europoort en het Roergebied.De Merwede, andere waterwegen in de omgeving en de rljkswegen maken hetvoorspellen van een krachtige verkeersontwikkeling rond de gemeente nietmoeilijk. Steden als Rotterdam, Amsterdam, Utrecht, Den Bosch en Bredazijn alle per auto binnen het uur bereikbaar.Over de ontwikkeling door de eeuwen been kan men stellen, dat de stadzich in de 13e en He eeuw gaat zetten: een grote kerk verrijst, evenals eensterke burcht en verdedigingsmuren worden opgericht. De grondtrekken vande sleutelstad in het oostelijke deel van Holland ontstaan. In het einde vande 16e eeuw krijgt de oude binnenstad door de aanleg van de vestingwerkenvan de bouwer en burgemeester van Alkmaar Adriaan Anthoniszoon de vormdie ze nog heeft. Slechts een enkel bolwerk van de elf die aangelegd werdenis met het graven van het Merwedekanaal teloor gegaan.In de 17e en 18e eeuw staat de ontwikkeling min of meer stil. In de 19e eeuwen vooral in de tweede helft, begint een sterke opleving. Als teken aan dewand hiervan is vermeldenswaardig, dat in 1860 een nieuw stadhuis gereedkwam.Het bevolkingsaantal steeg ook in de afgelopen honderd jaar. Tot in de 20eeeuw werd er buiten de omwalling van ? 1590 niet gebouwd. Zelfs tot voorenkele jaren mocht er niet overal buiten de wallen worden gebouwd vanwegede grote strategische waarde van de stad. Dit had een sterke verdichting totgevolg; op dezelfde oppervlakte gingen meer mensen wonen. In 1584 woondenongeveer 5000 inwoners op de plaats waar er in 1900 12.000 huisden.Bepalen wlj ons tot de ontwikkeling in deze eeuw, dan is het volgende over-zicht van de loop der bevolking, die nu een aantal heeft van circa 22.500,illustratief.1900 12.0001930 14.0001946 15.0001950 16.000147Ontwikkeling zeven eeuwen oude studNa 1950 is de bevolking sterk gestegen. De stijging gaat de laatste jaren metongeveer 600 personen per jaar. Deze groei ontstaat deels door een geboorte-overschot (+ 330), deels door een vestigingssaldo van ongeveer 270 migran-ten. Het is zeker dat dit saldo bij een grotere activiteit in de woningbouwhoger zou zijn. De ligging in een agrarisch gebied maakt de stad tot een op-vangcentrum (ongeveer een kwart van de migranten is afkomstig van hetplatteland) en de centrale verkeersligging bestemt haar voor tot een woon-gemeente voor forensen. Percentueel steeg in de periode 1947-1960 het aantalwoonforensen met ISS^'/o, de absolute stijging is echter niet bijzonder groot.In 1960 waren er ongeveer 800 woonforensen.Het vermoeden is gewettigd, dat Gorcum groeit naarmate er wordt gebouwd.Indien een zekere decentralisatie wordt nagestreefd, ligt een stimulering vande woningbouw ter plaatse voor de hand.Het bovenstaande laat de conclusie toe, dat Gorcum een streekcentrum is.Dit is ook waarneembaar aan het aantal winkels, dat groter is dan in welkeovereenkomstige Zuidhollandse gemeente dan ook, de aanwezigheid van deschouwburg, het ziekenhuis, de banken etc. Het blijkt eveneens uit de werk-gelegenheid. De bedrijfsbevolking overtreft verre de beroepsbevolking.Gorcum is een industriestad. Ongeveer 45Vo van de beroepsbevolking werktin de Industrie -- hoofdzakelijk metaalnijverheid -- en ambacht.Met deze schets zal hopelijk een beeld zijn ontstaan van de stad waar deexcursie plaatsvond, een beeld -dat straks bij de uiteenzetting over het struc-tuurplan nog aan duidelijkheid zal winen.2. Onderzoek in een stad als GorcumEen gemeente van circa 20.000 inwoners zal het maken van een onderzoekvoor een eerste inventarisatie en het daarop volgende program voor de toe-komst bijna altijd moeten overlaten aan een zelfstandige onderzoek-instelling.Het gemeentelijk apparaat is immers op een dergelijk onderzoek niet ingesteld.Het onderzoek zou echter aan waarde winnen indien bij de werkzaamhedeneen in dit opzicht geschoolde ambtenaar uit de gemeente mee zou werken.Door deze schakel zal het onderzoek meer effect sorteren, meer op de practijkgericht zijn en kan het de bestuurders, die uiteindelijk de beleidsbeslissingenin het vlak van de lokale ruimtelijke planning he'bben te nemen, schragen.Hierbij worden de woorden kan en schragen gebezigd omdat er tenslotte tenalien tijde beleidsbeslissingen zuUen voorkomen, gebaseerd op denkbeelden dieniet wetenschappelijfc gefundeerd zijn.De aanwezigheid van een ambtenaar als bovengenoemd zou het voorts mogelijkmaken onderzoekingen betreffende bepaalde facetten door eigen kracht telaten verrichten. Een onderzoek zou ook, dank zij de plaatselijke kennisen het weten van de kanalen waarlangs deze vergroot kan worden, diepgaan-der kunnen zijn.Een ambtenaar speciaal belast met stedebouwkundig onderzoek is, zo kan ge-concludeerd worden, in een stad als Gorcum met nu tien uitbreidingsplannen,een saneringsplan en een structuurplan op zijn plaats.148,. iwaarin eenkleingrootland kan zijnDat wordt de wereld o.a. bij voortduring vertoonddoor Nederlandse waterbouwkundigen. De fotohierbij laat een deel van de Deltawerken zien,namelijk de bouwput voor de schutsluizen in deVolkerakdam. Het Volkerak is een deel van dedrukke scheepvaartweg Schelde-Rijn. De schut-sluizen die hier in aanbouw zijn zullen dan ookeen zeer grote capaciteit hebben. Men moot zelfde Zeeuwse w/ateren met stormw/eer bevaren heb-ben om er zich ten voile rekenschap van te kunnengeven w/eike gigantische prestaties hier geleverdworden. Ook hier weer als belangrijk bouwma-teriaal: beton van Nederlands hoogovencement!HARINoVLlErHOLLAtJDSCH DIEP :HOOGOVfNCEMENTt UMUiOEN HaiANfJk MAASTRICHT jsOkgVERKOOPASSOCIATIE ENCI-CEMIJ N.V.HERENGRACHT 507 - AMSTERDAM - TELEFOON 2385 31(5 lijnen)j ? ^ ^^wjmwwrgw ' ^^