stedebouw & volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voarRmmtelijke Ordening en VolkshuisvestingDit is de modernste ontwikkeling in de betonmorteiindustrie....waarin ook Nederland vooraan gaatfU kunt eike betonsamenstelling kiezendie u wilt, de mengmeester stelt hetbetreffende programma in en... de ge-fiele afweegprocedure verioopt daarnavolautomatisch. Eeii vernuftig registreer-apparaat noteert nauwkeurig de afge-wogen hoeveelheden grondstoffen, zodatde sarhensteliing van eIke cfiarge acliteraf,,zwart op wit" staat. De kans op foutenis tot een minimum teruggebracht.Betonmortel van de fabriek: gemakkeiijk,economisch en van hoge kwaliteit.VERKQOPASSOCIATIE ENCI-CEMIJ N.V. - HERENGRACHT 507 AMSTERDAM ? TELEFOON 238531 {5 LIJNEN)De BRUYNZEEL TUBOGON DEUREN(nieuwe constructie)Geluidsisolatiemetingengeven een gemiddelde waarde van 27 decibelDeze binnendeur voldoet daardoorin het bijzonder in flatgebouwen,als entree tot de verschillende woningenEveneens voor de utiliteitsbouwde aanbevolen deur!BRUYNZEEL DEURENFABRIEK NVZAANDAMTEL 02980-26550VACATUIRide dienst der publieke werken amsterdamrvraagt voor deafdeling STADSONTWIKKELINGa. assistent-stedebouwkundigenofhoofdassistent-stedebouwkundigenb. stedebouwkundige tekenaarsIn de onder a. bedoelde rangen bestaat gelegenheid totplaatsing van een ontwerper bij de plannen tot stadsver-nieuwing en een ontwerper bij de ontwikkelingsplannen voorstad en agglomeratie.Uitsluitend zij, die over stedebouwkundige ervaring en goedevormgevende capaciteiten beschikken, kunnen voor benoe-ming in aanmerking komen.Het bezit van het diploma V.B.O. of S.H.O. of studie voordeze diploma's, dan wel het bezit van het diploma van eenhogere technische school (afdeling Bouwkunde) strekt totaanbeveling.De onder b. bedoelde functionarissen zullen worden inge-schakeld bij de voorbereiding van binnenstadsplannen, of bijhet uitwerken van ontwikkelingsplannen voor stad en agglo-meratie.Het bezit van het diploma Stedebouwkundig tekenaarP.B.N.A. strekt tot aanbeveling.Rang en salaris, afhankelijk van opieiding, leeftijd en erva-ring, nader overeen te komen.Salarisgrenzen ongerekend de komende salarisherziening :voor de functies, genoemd onder a. van? f 8.300,-- tot ? f 14.000,--en voor die onder b. van? f 5.600,-- (op 23-Jarige leeftijd en ouder) toti f 10.250,--.Van het salaris wordt geen premie A.O.W./A.W.W. inge-houden.Vakantietoelage 4%.Pension-, reis- en verhuiskostenregeling van toepassing.Sollicitaties onder no. H 5066 in te zenden bij de Directeurder Gem. Personeelsvoorziening, Sarphatistraat 92, Am-sterdam-C.GEMEENTE BREDABij de afdeling stadsontwikkeling van de dienst van openbarewerken kan worden geplaatst:een stedebouwkundigambtenaarTaak: het onder leiding uitwerken van stedebouwkundige ont-werpen.Vereist: grondige ervaring i.v.m. het uitwerken en het detail-leren van uitbreidingsplannen.Aanstelling in de rang van technisch ambtenaar,salaris f 721,-- tot f 922,-- per maandof technisch ambtenaar 1e klas,salaris f 837,-- tot f 1.086,-- per maand, inclusief de huur-compensaties en extra verhoging per 1 januari 1965.Sollicitaties onder no. 22 voor 15 januari 1965 aan de directeurvan openbare werken, Wilhelminapark 27, Breda.GEMEENTE VOORBURGBij de stedebouwkundige afdeling van het bedrijf open-bare werken is per 1 februari 1965 plaats voor eenSTEDEBOUWKUNDIG TEKENAARDe door deze functionaris te verrichten werkzaamhedenzijn van tijdelijke aard.Vereist zijn het diploma stedebouwkundig tekenaarP.B.N.A. en ruime praktische ervaring.Aanstelling geschiedt in een der onderstaande rangen,afhankelijk van leeftijd en ervaring.Salarisgrenzen :tekenaar B / 542, / 668,--tekenaar C / 626, / 750,--tekenaar D / 668, / 831,--Tevens geldt :a. huurcompensatie van 5,3''/o met een minimum van/ 35,90 (vanaf 23 jaar);b. vakantietoelage van 4"/o;c. A.O.W.-premie voor rekening van de gemeente.Sollicitaties, te richten aan de burgemeester, binnen 10dagen na het verschijnen van dit blad.Op een middelgroot bureau voor Architectuur en Stedebouwte Amsterdam kan worden geplaatsteen bouwkundig tekenaarmet goede theoretische opieiding en ruime practische ervaring.een stedebouwkundig tekenaartot 21 jaar met of studerend voor het diploma P.B.N.A.een leerling tekenaartot 19 jaarBrieven met uitvoerige inlichtingen en opgave van verlangdsalaris worden gaarne ingewacht onder No. 4648 aan de Ad-ministrate van ,,Stedebouw en Volkshuisvesting", Keizers-gracht 188, A'dam-C.GEMEENTE EPE (GId.)Bij de dienst van gemeentewerken wordt gevraagd eenSTEDEBOUWKUNDIG TEKENAARin vaste dienst in de rang van tekenaar A.Wedde f 622,-- tot f 746,-- per maand, exclusief huur-compensatie.Vereist wordt:Diploma U.T.S. Bouwkunde en diploma Stedebouwkundigtekenaar P.B.N.A. ofdiploma Bouwkundig opzichter-tekenaar P.B.N.A. endiploma Stedebouwkundig tekenaar P.B.N.A.Ervaring strekt tot aanbeveling.Verplaatsingskostenverordening, alsmede studietoelage-,I.Z.A.- en gepremieerde spaarregeling zijn aanwezig.Voor gehuwden kan een woning in het vooruitzicht wor-den gesteld.Geen bezoek dan na oproeping.Sollicitaties, gericht aan de burgemeester (p/a gemeente-huis), in te zenden binnen 10 dagen na het verschijnenvan dit blad.PLATENFABRIEK LINEX-NEDERLAND N.V.PRINS HENDRIKSTRAAT 6 - KOEWACHT (Z.-VL) - TELEFOON (01146) 251intStS]VLASSPAANPLAATHOUTSPAANPLAATpbiVERKOOPKANTOOR _^ I ^ N.V. HANDELMIJ PROOST BOUWMATERIALENVOOR NEDERLAND rSi kll AMSTERDAM-C. ? RUSLAND17 ? TEL (020) 62255IIIIIIH VACATUIR(vervolg)Bij de PROVINCIALE PLANOLOGISCHE DIENST VOORZEELAND te Middelburg kan worden geplaatst eenSTEDEBOUWKUNDIGEbij voorkeur bouwkundig ingenieur met stedebouwkun-dige opleiding en ervaring voor werkzaamheden betref-fende gemeentelijke uitbreidingsplannen alsmede streek-plannen.Afhankelijk van ervaring en opleiding kan de functionarisworden geplaatst in een der navolgende rangen:hoofdplanoloog / 16.620,-- -- / 20.484,--planoloog le klasse / 13.308, / 17.724,--(bovenstaande bedragen zijn exclusief huurcompensatie,vakantietoeslag alsmede de thans reeds geldende en voor1965 te verwachten salarisverhogingen).Verplaatsmgskosten worden vergoed overeenkomstig deVerplaatsingskostenverordening 1962.De provincie Zeeland is aangesloten bij de Interprovin-ciale Ziektekosten Regeling.Sollicitaties onder opgave van referenties te richten aande directeur van voornoemde dienst, Nieuwstraat 27, Mid-delburg, binnen 30 dagen na verschijnen van dit blad.GEMEENTE GOUDABij de dienst van gemeentewerken, afdeling stadsontwik-keling, worden gevraagd :ENIGE TEKENAARSBezit van het diploma stedebouwkundig of landmeetkun-dig tekenaar strekt tot aanbeveling.Salarismogelijkheid, afhankelijk van leeftijd, opleiding enervaring, tot / 875,04 per maand (incl. huurcompensatieper 1 juli 1964).Het Verplaatsingskostenbesluit, de I.Z.A.-regeling en deStudiekostenregeling zijn van toepassing.Voor gehuwden komt een etagewoning beschikbaar.Sollicitaties met vermelding van uitvoerige inlichtingenbinnen een maand na het verschijnen van dit blad terichten aan de directeur van gemeentewerken, Nieuwe-haven 45a, Gouda.Ir. W. C. A. van Heesewijk, b.i., Bureau voor Stedebouw,Regionale Planologie en VerkeerzoektERVARENSTEDEBOUWKUNDIGTEKENAARom te worden opgenomen in stedebouwkundig team vanhet bureau.Het bureau houdt zich uitsluitend bezig met alle facettenvan de ruimtelijke ordening.Uitvoerige sollicitaties te richten aan bovengenoemdbureau, Kerkstraat 14, 's-Hertogenbosch, binnen 14 dagenna het verschijnen van dit blad.GEMEENTEHELMONDBij de dienst Publieke Werken kunnen worden geplaatstop de afdeling StadsontwikkeiingTWEESTEDEBOUWKUNDIGE TEKENAARSVereist wordt het bezit van het diploma Stedebouwkun-dig Tekenaar PBNA, terwijl het bezit van aan-vuUende diploma's op stedebouwkundig gebied enervaring in het mede-ontwerpen van uitbreidings-plannen tot aanbeveling strekken.Salariering zal plaatsvinden afhankelijk van ervaring enbekwaamheid. Salarismogelijkheden van ? / 7000,-- tot? / 9000,-- (exclusief 5,3% huurcompensatie, i^/o vakan-tietoelage en 3,5''/o trendverhoging).De gemeente Helmond heeft een eigen Verplaatsingskos-ten-, Studiekosten- en Premiespaarregeling en is aange-sloten bij het I.Z.A.-Noord-Brabant.De premie A.O.W./A.W.W. komt voor rekening van de ge-meente Helmond.Sollicitaties onder nr. 50 binnen 10 dagen te zenden aande Chef van de Centrale Afdeling Personeelszaken,stadhuis Helmond.:mGEMEENTE Mm EINDHOVENBij de dienst van Gemeentewerken vaceert op de afdelingStedebouw de funictie vanCHEF van deTEKENKAMERVereist: diploma H.T.S., afd. Bouwkunde of daaraan ge-lijkwaardige opleiding;stedebouwkundige ervaring;in staat leiding te geven aan de tekenkamer;het bezit van het diploma H.T.S., afd. Stedebouw-kundige techniek, strekt tot aanbeveling.Salaris naar gelang ervaring en bekwaamheid in de rangvan technisch hoofdambtenaar le kl. van f 1074,06 permaand (minimum) t/m / 1361,53 per maand (maximum),te vermeerderen met de in het vooruitzicht gestelde sa-larisverhoging.Sollicitaties binnen 8: dagen na het verschijnen van dezeoproep te richten aan, het Hoofd van afdeling Personeels-zaken en Organisatie der Gemeentesecretarie, Stadhuis-plein 1, Eindhoven, onder vermelding van nr. 670.s&vUkgave van het 4Se jaargang no. 11-12Nederlands Instituut voor MaandbladRuimtelijke Ordening en Volkshuisvesting nov.fdec. 1964Redactie:Mevrouw Prof. C. W. Visser Prof. Dr. S. O. van PoeljeMej. R. Hartstra Mr. Ir. M. M. van PraagProf. C. van Eesteren Drs. W. ]. ValkenhurgMr. C. A. van Gorcum Drs. H. v. d. WeijdeH. ]. A. Hovens Greve Ir. W. WissingProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursAdres voor Redactie en Abonnementen:Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 18422}Postgironummer 29080Advertenties;Keizersgracht 188, Amsterdam-C.Postgironummer 113028Telefoon 249128In dit nummerzijn alle artikelen gericht op een gewest: Zeeland. Die keuze is bepaald door deomwenteling, die zich bezig is in deze provincie te voltrekken. Nadat Zeelandlang grotendeels huiten de processen van industrialisatie en verstedelijking isgebleven, komt hierin naar het zich laat aanzien een grondige verandering endoor de uitvoering van de Deltaplannen en door de gunstige ligging van Zee-land op de grens van de zee en belangrijke binnenwateren.De artikelen in dit nummer geven een karakteristiek van Zeeland, nu en in degreep van de nieuwe ontwikkeling, economisch, sociaal en ruimtelijk. Zoalsoveral bergt die ontwikkeling klemmende vraagstukken in zich, die in de bij-dragen bijna op elke bladzijde worden gesignaleerd. Voor een belangrijk deelzijn die vraagstukken van ruimtelijke aard. Zij nijpen hier vooral, doordat dedynamiek van de ontwikkeling hier uitzonderlijk groot is, met grote tegenstel-lingen tussen oud en nieuw en hevige botsingen tussen hehoud en vernieuwing.De lezer zal bemerken dat de schrijvers het niet laten bij het aanduiden enontleden van de vraagstukken, maar dat zij telkens doorstoten naar een mo-gelijke of wenselijke oplossing, of althans aanstippen in welke richting eengoede oplossing ligt.Het woord is nu aan de ruimtelijke ordening, landelijk, gewestelijk en gemeen-telijk. Over hetgeen in voorbereiding is in dit opzicht om de omwenteling van301Zeeland ruimtelijk gesproken te leiden, zoals een recent amerikaans rapporthet noemt, z6 dat de kwaliteit van het leven zo hoog mogelijk wordt op-gevoerd, konden wij nog weinig vermelden. Alle perspectieven zijn nog jongen alle ordening vraagt bezinning en bezinking.Dit nummer moet dan ook worden gezien als een eerste orientering omtrenteen dringende opgave aan onze ruimtelijke ordening. De Redactie hoopt datde overheid zo paraat zal zijn, dat er spoedig belangrijk nieuws zal volgen overde maatregelen en plannen, die in voorbereiding zijn.Stedebouw en Volkshuisvesting in de spiegel der literatuurHenriette Roland Hoist over ruimte en ruimtegebrek in NederlandAlle dingen raken elkaar hier aan,de voet mist afstanden om te dwalenen geduchte schokken van ginds herhalenzich als het lichte slingeren van een kaan.Het leven schept genoopt zich eigen maten,'t is hier verdwergd als een kruidsoort in klovenen weet niet meer, anders te zijn geweest.Weg is de grootheid die we in waan bezatenzoodra we ons deel dragen van 't menschelijk sloven;Holland gebiedt geen ruimte als aan de geest.Henriette Roland Hoist, sonnet over Hollandin ,,De Nieuwe Tijd" van 1900.InhoudBlik op Zeeland, Ir. Jan Petri b.i 303 StedebouwDe economische intregatie van Zee- Binnenland 351land, Drs. M. C. Verburg ... 312 Buitenland 351Sociale perspectieven en problemen,Kl. Laansma 323 VolkshuisvestingWonen rond de Westerschelde, Ir. J. Binnenland 352van der Linden 328Zeeland en zijn monumenten, J. de Summary 352Hoogh jr 333Het Zeeuwse landschap, N. M. de Jonge 343Ahonnementsprijs f 20,--. Losse nummers f 2,--.De leden van het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting en deleden van de Nationale Woningraad ontvangen het Mad kosteloos.302Blik op Zeeland'''^'%>"^i^BLIK OP ZEELANDIr. Jan Petrl b.i.Ik wist dat de mossel een baard haden dat een krachtige sluitspier deschelpen sloot. Maar ik wist niet hoeje ze moest eten, en dat ze zo voor-treffelijk smaakten ook.Aldus mijn charmante tafeldame in,,de Patrijs". Ik dacht: dit is het. Ditmossel-etend mondje spreekt overmosselen, en dat van die baard leerdeze op school. 2e smult van de mosselen zijn saus -- maar de meester ver-telde slechts dat een krachtige sluit-spier de schelpen sloot.Ik dacht: dit is het! Zo kent men ookZeeland. Men kent het uit een boekje.Men leest het uit de krant. Men weetlets van stoere koppen -- en de echtekenner memoreert de boterbabbelaar.De ramp was lets machtigs, echt wel,miljoenen harten klopten warmvoe-lend mee. Gelukkig kwam toen onzeRijkswaterstaat en die maakt nu degaten dicht. Met zo'n hoge dijk, weetu wel. Maar wat een problemen zaldat geven! De claxon zal het psalm-gezang overtreffen. De jeugd zal los-slaan (een gedachte waar de ouderdomgraag bij stil staat). En al dat bloot opzondag!Ik dacht: dit is het! Men heeft letsgelezen -- naar niets gesavoureerd.Men heeft lets geleerd -- maar nietsgeproefd.Als dan de redactie vraagt een inlei-dend artikel te schrijven over Zee-land, dan zal het dus zaak zijn lets telaten proeven. Dit is moeilijk als hetgerecht zeer smakelijk en de vertellereen goed eter is.Men spreekt dan zo gauw met voilemond.Dit nummeris gewijd aan Zeeland. Voor Zeelandbestaat geen kernachtiger en trefze-kerder woord dan: Zeeland. Zee enland in hun absolute tegengesteldheidsamengesmeed. Eerst de zee en danhet land. Land uit zee. God schiep enscheidde het land en de wateren. DeHollander hielp daarbij een handjeen liep op het tempo voor. Grotemeren werden leeggemalen. De Zeeuwvolgde en omdijkte droogvallendegronden.De zee als gevreesde vriend en alszegenbrengende vijand. De woeste zeehet land verslindend en de kalme zeehet land bevruchtend. De afgesletengemeenplaats en de trefzekere lyriekliggen vlak naast elkaar.Maar dit woord Zee-land zegt alias.Het geeft de spanning weer van dezeeuwse geschiedenis. Het geeft zelfsin zijn volgorde de geschiedenis weerzoals deze zich binnen onze gezichts-kring afspeelde. Zeeland groot op dezee toen de zee zelve nog klein was --de middeleeuwse kustvaart had Zee-land nodig. Zeeland groot op de zeetoen de zee zelve zo groot werd --de Zeven Provincien zwierven overde wereldzeeen. Maar dan wordt het303Blik op Zeelandland groot -- Amsterdam handelswe-reldstad, het Ruhrgebied wereldsmid-se. Het land wordt groot -- Zeelandkomt niet mee. Een min of meer ge-lukkige agrarische samenleving vindtnooit zijn weg naar de geschiedenis-boekjes. Het gouden oorijzer, hetblonde werkpaard, de kleurrijke hoeveachter de olmen, de oude stad rondzijn stompe toren, zij bepalen het ge-zicht van Zeeland.Dit beeld is ons dierbaar. Een ge-deelte van de bovenste helft van onzetegenwoordige generatie koestert ditbeeld -- het is hen en u en mij dier-baar in een soms adembenemend heim-wee. De zee klotst voort in eindelozedeining achter dijk en duin. De wol-ken in de hoge hemel weerkaatsenhet zee-licht en geven de atmosfeereen sprankelende helderheid. Altijdwaait het en de geur van zilte kruidenpepert het spel der elementen. Er isgeen land dat zo appelleert op allezinnen als Zeeland. Misschien is hetwel daarom dat sommigen verliefdzijn op dit land.Dit zijn grote woordenvoor een nuchter ingenieur. Menmoet ze niet te veel gebruiken tijdenseen maaltijd; de kans op verslikken isdan groot.Toch worden deze woorden hier ge-sproken uit een nuchtere weloverwo-genheid. Zij worden gesproken in eenpoging het wezen van Zeeland te be-naderen. Want laat u niet voor de gekhouden door sommige economen, cul-tuurtechnici, statistici of plaatselijkewethouders. Zij menen het goed, maarze zien het alleen van binnen uit, uithun vakje of plaatsje.We zijn hiermede op een moeilijk puntaangekomen. Wat is het wezen vaneen streek?Het is duidelijk dat hierop geen een-Kroniekzonderkommentaar IPleinStraatKade304Blik op Zeelandduidig antwoord mogelijk is. Eenstreek is een buitengewoon complexsamenstel van gegevenheden. En bo-vendien is ,,het wezen van" verschil-lend voor ieder die er naar speurt.Want voor de een staat dit centraalen de ander wordt nu juist door datgetroffen. In het algemeen zal mendat wezen vinden dat men zoekt --of niet vinden, of in geringe matevinden, al naar mate het aanwezig is.Het is steeds het speuren naar ietswaarvan men zich reeds enigszins eenbeeld heeft gevormd, en dat reeds minof meer gevormde beeld zal tijdenshet speuren in wisselwerking tredenmet het veld van onderzoek.Zo zal dan het wezen van een streekdoor de een sociologisch benaderdworden, door de tweede landschap-pelijk, door de derde economisch endoor de vierde litterair. Enzovoort.Zij alien gaan uit van een bepaaldkader en komen binnen dit kader toteen bepaald beeld. Elke van dezeanalyses kan bijzonder nuttig zijn alskritiek op een reeds eventueel gevormdtotaal-beeld. Dit totaal-beeld zal tegende mokcrslagen van het sector-onder-zoek opgewassen moeten zijn.Zo zullen dan de deel-onderzoekershun deel kunnen leveren aan het on-derzoek van het wezen. Voor iedergewest is het gewenst dat men op dehoogte is van de economische omstan-digheden. Voor ieder gewest is het ge-wenst dat men iets weet over hetaantal fanfarekorpsen en zwembaden.Een achterblijven van de economischegroei en een kwijnend fanfare-levenkunnen veel zeggen over dat wezendat we hier zoeken. Maar het zijnslechts sectoren; nuttig en noodza-kelijk, maar niet meer dan een deelvan het grotere geheel. Nuttig ennoodzakelijk, maar gevaarlijk als menmeent vanuit een zodanige eenzamesector het wezen van een bepaaldgebied te kunnen bepalen. En be-paald zeer gevaarlijk als men meentalleen vanuit een zodanige sector-analyse een opbouw-programma temoeten voorstellen en dan met be-lastinggelden vtit te voeren.Voorbeelden: de tienduizenden hecta-ren woeste grond welke na de oor-log met staatshulp werden ontgonnentot marginale landbouwgrond; demiljoenen welke in eenzijdige agrari-sche ruilverkavelingen werden gesto-ken met wel agrarisch nut maar tevenseen schandelijk tekort aan al datgenewat de 90 "/o niet-agrarier in onsdichtbevolkte land straks zal vragen.Dit soort verschijnselen, welke weheus wel zeer binnenkort publiekelijkals blunders zullen betitelen, komenin hoofdzaak voort uit een gebrek aanonderscheidingsvermogen aangaandehet wezen van een streek.Het wezen van een streek;we zijn er thans wel aan toe te ver-klaren wat we hieronder verstaan.We stelden reeds dat op de vraag:,,wat is het wezen van een streek?"geen eenduidig antwoord mogelijk is.Maar in een tijdschrift dat zich metde ruimtelijke ordening en met destedebouw bezighoudt, kunnen wegeloof ik wel tot een bruikbaar ant-woord komen; bruikbaar voor eigenwerk en tegelijkertijd van levensbe-lang voor land en volk.We kunnen stellen: planologisch ge-sproken verstaan we onder het wezenvan een streek de bijdrage welke eengebied en zijn bewoners naar eigenaard kunnen leveren tot het welzijnvan het nederlandse volk.Zo'n stelling behoeft toelichting. Ge-zien de beperkte plaatsruimte zullenwe trachten dit te doen aan de handvan een aantal voorbeelden.De eigen aard van een streekwerd hier genoemd, en tevens wassprake van het welzijn van het ne-derlandse volk. Dit zijn twee polen,twee uitgangspunten-ieder-aan-een-an-dere-kant. Soms kunnen twee tegen-gestelden botsen.Een achtergebleven moerasgebied voljeneverdrinkende smokkelaars heefteen eigen aard. Deze eigen aard zaldoor een enkele dichter, schilder ofjeneverfabrikant op prijs worden ge-steld. Laten we daarbij eens aannemendat de bestuurderen van dit gebiedcommissaris zijn van deze jeneverfa-briek, geen last hebben van rheuma-tiek en graag moerasdampen schilde-ren. Laten we de oude drentse kreet:turf - jenever - achterdocht, eens alstaakomschrijvende wapenspreuk aan-nemen. (Ter vermijding van misver-stand: drentse bestuurderen hebbenwel last van rheumatiek.)We bouwen onze veronderstellingverder uit. Op korte afstand van ditachtergebleven moerasgebied ligt eengroot stadsgewest. Driekwart van ditstadsgewest is omgeven door ruilver-kavelde prima landbouwgrond. Kaars-rechte kavelsloten duiden op een cul-turele traditie van Mondriaan totMesu. Bermvervuiling is geen pro-bleem; de bermen zijn weggezuinigd.De Mercedes van de bedrijfsleiderstaat onder keurige ongesatineerdegolfplaten, want pannen waren teduur. Achter het schrikdraad wordende kunstmatig geinsemineerde koeienelectrisch leeggemolken. De productiestijgt zienderogen tot schrik van hetegalisatiefonds.In het stadsgewest wonen thans, pak-weg, een half miljoen mensen. En nublijkt er iets eigenaardigs op te treden.Het begon heel onschuldig. Een vis-sende makelaar ruilde een eilandje inhet moeras in tegen een fles jenever.305Blik op ZeelandKroniekzonder kommentaar IIRaadhuis 16e, 17e, 18e en eerste helft 19e eeuwDezelfde avond verkocht hij het voortien mille. Zoals gezegd; heel onschul-dig, want wie misgunt de makelaarzijn sigarencent?Maar de vrouw van de makelaar konhaar mond niet houden en de ont-vanger van de fles helemaal niet. Devolgende dag wisselden vijf en twintigflessen van eigenaar en staken vijf entwintig makelaars een sigaar op. En-zovoort.Het resultaat? Niets. Geen enkele ver-andering. Want toen kwam de pro-vincie en die bevroor het moeras metinbegrip van de jeneverdrinkers doormiddel van een streekplan. Want eennatuurbeschermingsorganisatie had inhet moeras een rietkluifpieper ont-dekt en die mocht in zijn broedennatuurlijk niet worden gestoord.En wat gebeurde er met de stad? Destad zat klem tussen de K.I. koe ende rietkluifpieper. De stad ging overtot hoogbouw. De stad trof het; zijhad een stedebouwkundige die henvertelde dat ze nu eigenlijk pas stadwerden. En daarom v/aren ze erg blij,Dit was een voorbeeldvan een streek met een eigen aard,terv/ijl het wezen van deze streek inplanologische zin volstrekt anders was.De bijdrage van deze moerasstreek tothet welzijn van het nederlandse volkligt in zijn potentiele-waarde-tot. Ikzeg hier met nadruk ,,potentiele waar-de", want het wezen van een streekin planologische zin heeft naast de te-genwoordige waarde haast altijd letste maken met een al of niet anderewaarde voor de toekomst. Een poten-tiele-waarde-tot. Ja, tot wat? In ditgeval was het een potentiele waardetot recreatie-gebied voor het aangren-zend stadsgewest -- of tot woonge-bied (hoeveel stedebouwkundigen wo-nen er niet in Kralingen?) -- of totnatuurreservaat tot heil der mensheiddoor middel van de rietkluifpieper.De potentiele waarde lag niet in hetnog meer jenever drinken of nog meersmokkelen.De potentiele waarde is altijd een toe-komstwaarde. Daarom is ,,het wezenvan een streek" in planologische zinaltijd een ideele waarde. Maar dezeideele waarde kan slechts door studie,ervaring en feeling ontdekt worden.Deze ideele waarde is vooral ook af-hankelijk van wat je er in ziet en vanwat je meent dat er mee gedaan kanworden. Het ,,wat er mee gedaan kanworden" is in hoge mate een techni-sche vraag; het is een vraag van gra-ven, planten en bouwen. Het is eenkwestie van ontwerpen, van visie envan visioenen zien. Het is niet altijdeen kwestie van tekenen; dat tekenenkomt wel. Het is wel een kwestie vanvormgeven; een vermogen tot samen-vattend overzicht. Het is de taak van306Blik op 2eelandRaadsvergadering midden 19e eeuw Raadhuis 2e helft 19e en 20e eeuwde goede voorzitter van de goede werk-commissie. Het is vormgevend inge-nieurswerk -- maar de ingenieur be-hoeft niet altijd ingenieur te zijn.Ik gaf hiermede het portret van degoede planoloog. Dit portret lijkt heelveel op het portret van de goede be-stuurder. Zij zullen een van wezenmoeten zijn. Zij samen geven gestalte,letterlijk gestalte, aan de streek. Ik ge-loof niet dat het woord ,,Regionalge-staltung" bestaat, maar het moet spoe-dig worden uitgevonden. Het is helaasniet vertaalbaar. Streekvormgeving iseen leHjk woord en ruikt te veel naareen esthetische verzorging van ontwik-kelingen welke door lieden zondersmaak worden bevorderd. Heus, er zijnnog mensen welke werkelijk denkendat dit de taak is van de planologie!De bestuurder en de planoloog bepa-len dus samen de streek? Neen, na-tuurlijk niet, astublieft niet. Dit zoueen pruisische of een chinese ordeningzijn waar de atlantische cultuur naeen strijd van eeuwen aan ontgroeide.Wacht u voor echte dirigisten in deplanologie -- deze harde jongens be-grijpen niets van onze cultuur en zullendus nooit de stede daarvoor mogenbouwen.Het zal de maatschappij zelve moetenzijn welke zijn invloed uitoefent op destreek en het gewest. Maar de voor-loper, de padvinder, de dirigent, dearchitect, dat zijn de bestuurder en deplanoloog. Zij animeren, zij wijzen eenrichting, zij beschermen, zij scheppenhet bestuurlijk en technisch kader. Zijbundelen, zij coordineren, zij vattensamen, zij geven gestalte aan een ge-heel dat meer is dan de som der delen.En dan is de bestuurder politick ver-antwoordelijk. Gelukklg bestaat er eencontrolerend lichaam dat volksverte-genwoordiging heet en dat we op drieniveaux zelve kunnen kiezen. Het iseen primitieve, gebrekkige methode.Het is zelfs de op een na slechtstemethode. Wat is dan de allerslechtste?AUe andere! Aldus Churchill.Wat is het wezen van Zealand?In eerste instantie zijn we geneigd dezevraag subjectief te beantwoorden. Voormijn gezin zou het antwoord ongeveerluiden: de zee plus Veere, plus de kerkin Middelburg, plus de opgravingen inAardenburg, plus van Schagen "'). An-deren zullen deze volgorde willen om-draalen.Dit antwoord is echter persoonlijk ensubjectief. We zullen antwoord moe-ten geven over het wezen van Zeelandin planologische zin. De vraag luidtdan: welke bijdragen kunnen Zeelanden zijn bewoners naar eigen aard leve-ren tot het welzijn van het nederlandsevolk?') Schilder, dichter en denker in Domburg.307Blik op Zeelandhaven van Vlissingen was voor hethandelsverkeer practisch zonder bete-kenis. In ,,The Heart of Holland", eenin 1880 verschenen reisverhaal van defransman Henry Havard, leest men:,,What do the destinies of a town,what does the fortune of a seaport,depend upon? This problem whichtroubles the mind, one cannot ignorenor escape from it, but neither onecan solve it.If there ever was in the world aseaport whose situation would seemto ensure its being busy and fre-quented, Flushing is that seaport.It is placed at the extremity of theContinent, at the mouth of theScheldt. It is easy of approach, hasa commodious harbour, open in allweathers, accessible in all winds.Afbeelding der Veldequipage tot het meet van 2eeland. . . en het resultaat van dit meten: TholenGezien het begin van dit artikel valtte verwachten dat ik de zee centraalstel. Nevens de rol van Eeuwige Drei-ger en Altijd Aanwezig Bevruchtervervult de zee in Zeeland drie func-ties:'' de zee als vervoersweg'" de zee als aquarium'?" de zee als horizont.De zee als vervoersweg:Hiermede was het tot voor kort eentreurige zaak. De intensieve scheep-vaart naar Antwerpen zette luister bijaan het toeristisch bedrijf in zuid-Walcheren maar ging er aan voorbij.De intensieve binnenscheepvaart tus-sen Rotterdam en Antwerpen passeerdeZuid-Beveland; men verkocht aldaarsmeerolie aan de schipper en veilig-heidsspelden aan zijn vrouw. De zee-308Blik op Zeeland,,We zullen wateren krijgen en oevers, zwaaien-de oevers en gelede oevers, gebruikte, he-woonde en bespeelde oevers".Overzicht van het in aanbouw zijnde bun-galow-park ,,De Banjaard", gemeente Wisse-kerke. De bouwterreinen warden door de ge-meente in erjpacht uitgegeven aan particu-liere gegadigden. Het park bevat een hotel-restaurant en een supermarkt. De foto da-teert van voorjaar 1962; sedertdien is rand-om de bungalows meer beplanting aange-bracht en begon het Staatshosbeheer met bos-aanleg op de grote zandplaat links. De duinenen stranden rechts zijn nog volop in bewe-ging waarbij een min of meer gestroomlijndeaanpassing aan de dijk blijkt op te treden.Vanaf de weg onderlangs de dijk links heeftmen een prachtig uitzicht op Veere.(Foto Aero Camera Rotterdam)and is connected with CentralEurope by a railway whose bran-ches join the great lines in Holland,Belgium and Germany. At the pre-sent time, as in Guicciardini's day,it may be said that almost all vesselscoming out and going from theeast, west, and south have to passby there. And yet, notwithstandingthis, the merchant fleets which sailthrough its roadstead, pass before itsport."Dit is nog steeds het geval en nogsteeds een raadsel, hoewel we menener lets meer van te begrijpen. ZowelRotterdam als Antwerpen liggen iederin hun soort nu eenmaal gunstiger.Maar bovenal: zij kennen de stuwendefactor van de grote agglomeratie alssamengebald centrum van traditie,kracht, ondernemingsgeest en hersenen.Daar kan men met een standbeeld vande Ruyter niet tegenop.Met de prachtige Oosterschelde is hetnog erger. Daar passeren de schepenniet eens.Nu werd de laatste jaren veel energieontplooid ten aanzien van de Wester-schelde. Het Sloe-plan werd met rijks-gelden aangelegd. ,,De Schelde" bouw-de er een hypermoderne scheepswerf.De ontwikkeling van de Kanaalzone inZeeuws-Vlaanderen is veel meer spec-taculair; er is alle aanleiding voor deverwachting dat zij de ontwikkelingvan de rechter Scheldeoever verre zalvoorbijstreven. Men gaat vermoedendat de linkerkant de ,,goede", n.l. decontinentale kant is waar de mensenwonen en de rechteroever de overkant,hetgeen wel in strijd is met ons tradi-tionele nederlandse kaartbeeld. Ditbeeld ,,goede" of ,,verkeerde" kantspeelt economisch-geografisch in Zee-land wel meer een rol. Zo ben ik erpersoonlijk van overtuigd dat Goesaan de goede zijde ligt van Sloegebieden Vlissingen plus Middelburg aan deverkeerde, want aan de buitenkant. DeOosterscheldebrug werkt hiertoe medeen een verbinding over de Wester-schelde bij Terneuzen zou dit lot be-zegelen.De ontwikkeling van de Westerscheldeis een zaak van nationale ruimtelijkeordening. Zij is natuurlijk van grootbelang voor Zeeland, maar juist hierklinkt wel heel duidelijk de vraag: watkan dit gebied bijdragen tot het wel-309Blik op Zeelandzijn van het nederlandse volk. Onge-twijfeld zal elders in dit nummer wor-den aangetoond dat dit heel veel is.En wat bijzonder belangrijk is: bestu-dering heeft aangetoond dat zowel aande rechter als aan de linker Schelde-oever agglomeratievormen mogelijkzijn van zodanig moderne en aange-name aard dat men Rotterdam als eenhistorisch curiosum zal gaan beschou-wen. Het kan -- maar het is niet zekerdat het zal gebeuren. Men zou allebestuurderen en hun adviseurs bijvoortduring willen toeroepen: heren,zie het groot! De geschiedenis stelde uop een keerpunt der tijden. Mede uwbeleid bepaalt de toekomst van Zee-land en het geluk der komende gene-raties.De zee als aquarium,dat wil zeggen als reservoir van vissenen schelpdieren, speelde in de zeeuwsegeschiedenis een schilderachtige en geu-rige rol van niet geringe economischebetekenis. Vooral in het buitenland be-paalden de ,,huitres de Zelande" tot opgrote hoogte de beeldvorming van hetgewest. Maar de schaaldierenteelt ver-huist naar het noorden. In Yersekegaat men met veel energie over op deteelt van champignons.Met het Deltaplan daagt echter eennieuwe vorm van visserij welke mis-schien van nog groter betekenis kanworden.De sportvisserij werd in Amerika toteen miljardenbusiness. Dit kan op enigeafstand door Zeeland worden gevolgd.Reeds thans vinden invasies plaats vanmeestal Belgische sportvissers welkedagen en stukken van de nacht langsde dijken en stranden bivakkeren. Ditgeldt voor binnen- en buitenwater. Hetis een uiterst kalmerende, gezonde entot op zekere hoogte sportieve vormvan openluchtrecreatie. De exploitatie-vormen van de sportvisserij staan nogmaar in de kinderschoenen. Ook hierzal met enig vernuft een geheel nieuweontwikkeling kunnen plaats vinden.Dit verwachtende vraag ik me af watsociaal en economisch belangrijker is:tien beroepsvissers of tienduizendsportvissers.De zeevisserij blijft zijn kansen behou-den vanuit Vlissingen en Breskens. HetsmuUen ter plaatse lijkt voorbehoudenaan enkele buitenlanders. Wij smullenin Bretagne en langs de Adriatischezee maar niet in Vlissingen of Breskens.Een kwestie van public relations enreclame waar nog veel aan ontbreekt.De zee als horizont.Het klinkt wat vaag, maar ik geloofdat hier de grootste toekomst ligt voorZeeland. De meeste mensen beleven hetbegrip horizont alleen maar als ze aanzee zijn. Vooral de nederlandse west-kust, waar een lieflijke of dramatischezonsondergang het hoogtepunt van eenvrije dag kan betekenen, kan de menshorizont-minded maken.Er is meer. De mens is een grens-wezen.Hij balanceert op een grensvlak tussenengel en duivel. Hij leeft op de grensvan dichte aarde en open atmosfeer.En zelfs in het landschap blijkt hijWees heel voorzichtig met het gebiedtussen Westkapelle, Kruiningen, Oolt-gensplaat en Ouddorpnoop verschillende tappunten tegelijkDe Inventum elektrische heetwater boiler. Wat een weelde in uw woning.Heerlijk warm water in keuken en op zolder, in slaap-, bad- en logeer-kamer. Dag in dag uit. Waar en wanneer u maar wilt. De Inventum elek-trische heetwater boiler biedt behalve de heet water-luxe ook vele kom-fortabele voordelen. Bizonder lange levensduur en drie-voudige veilig-heid. Geen vuur, geen afvalgassen, geen last van roet, geen kans opvervuiling van boiler en keuken. Kortom: De Inventum boiler is eenpraktische weelde en een rijk bezit. Vraag bij uw winkelier de prachtigekleurenfoider aan.INVENTUM KONINKLIJKE FABRIEK INVENTUM - BILTHOVENill VACAiyiRii;(vervolg)GEMEENTE LEIDENBij de Dienst van Gemeentewerken vaceert de functieHOOFD VAN DE HOOFDAFDELINGSTADSONTWIKKELINGin de rang van Hoofdingenieur of Hoofdingenieur A(salarisgrenzen exclusief 5.3 % huurcompensatie resp.f 16.620. f 20.484.- en f 18.828. i 22.440.- per jaar).Vakantietoeslag-, verplaatsingskosten-, spaar- en I.Z.A.-regeling zijn van toepassing. Het diploma bouwkundig- ofciviel-ingenieur i,s vereist.Naast het geven van leiding aan de werkzaamheden vande hoofdafdeling omvat de taak van de te benoemenfunctionaris het ontwerpen van uitbreidings- en sane-ringsplannen. AIs gevolg van op korte termijn te ver-wachten grenswijzigingen en daarmede samenhangendestadsuitbreidingen, wordt, mede in verband met het aan-deel van de gemeente Leiden in de ontwikkeling van derandstad Holland, een zeer interessante werkkring ge-boden.Aan gehuwden zal medewerking worden verleend bij hetverkrijgen van een vironing.Schriftelijke soUicitaties binnen 14 dagen na het verschij-nen van dit blad te zenden aan Burgemeester en Wet-houders van Leiden onder no. 6427.Bij de Directie van de Volkshuisvesting en de Bouwnij-verheid in de provincie Gelderland te Arnhem kanworden geplaatst eenTECHNISCH MEDEWERKERbij de afdeling Stedebouwvoor het toetsen van stedebouwkundige plannen, het terplaatse verkennen van die plannen en het maken vanrapporten daarover.Vereist: diploma H.T.S.-bouwkunde of gelijkwaardige ont-wikkeling. Voorkeur genieten zij, die tevens ervaringbezitten op het gebied van stedebouw.Salaris: afhankelijk van leeftijd en ervaring, volgensRijksregeling.Schriftelijke soUicitaties onder no. 4-7592/7852 (in linkerbovenhoek brief en env.) zenden aan de Rijks Psycholo-gische Dienst, Bureau Personeelsvoorziening van de Rijks-overheid, Prins Mauritslaan 1, 's-Gravenhage.In november is verschenen bij :NIJGH & VAN DITMAR's Gravenhage/RotterdamCULTUUR, KUNST en BOUWKUNSTdoor J. FRESCOEen beschouwing over de zin van de vormgeving.Verkrijgbaar in de boekhandel.GEMEENTE mm EINDHOVENBij de Hoofdafdeling Stedebouw en Grondzaken van dedienst van Gemeentewerken kanEen hoofd van deafdeling grondzakenworden geplaatst.Vereist: -- Ruim inzicht in zaken betreffende het verwer-ven, de exploitatie en verkoop van gronden.-- Bij voorkeur academische vorming.De te benoemen functionaris zal over enige tijd het hui-dige hoofd van deze afdeling, na diens pensionering,opvolgen.Salaris naar gelang ervaring van/ 1362,-- t/m / 1707,-- p.m. (administrateur) of van/ 1615,-- t/m / 2042,-- p.m. (hoofdadministrateur).SoUicitaties binnen 14 dagen na het verschijnen van dezeoproep te richten aan het Hoofd van afdeling Personeels-zaken en Organisatie der Gemeentesecretarie, Stadhuis-plein 1, Eindhoven, onder vermelding van nr. 853.HERHAALDE OPROEPOPENBARE WERKEN ALKMAARBij bovengenoemde dienst kan, voorlopig op arbeidscon-tract, eenSTEDEBOUWKUNDIG TEKENAARworden geplaatst, in de rang van tekenaar 2e of le klas,naar gelang van opleiding, leeftijd en ervaring.Het basissalaris bedraagt per maand :tekenaar 2e klas minimum / 407,-- maximum / 542,--tekenaar le klas minimum / 542,-- maximum / 668,--Op grond van de voor ambtenaren geldende loonnacal-culatie worden bovenvermelde bedragen na 1 januari '65met ruim O'/o verhoogd.Bovendien wordt het salaris voor hen die daarvoor inaanmerking komen verhoogd met een bedrag ad / 35,90per maand wegens huurcompensatie. De vakantietoeslagbedraagt 4"/o van het jaarsalaris.Gevraagd wordt een goede tekenvaardigheid. Tot aanbe-veling strekt het bezit van het diploma Stedebouwkundigtekenaar P.B.N.A.Sollicitatiebrieven kunnen tot 10 dagen na de datum vanhet verschijnen van dit blad worden ingediend bij dedirecteur van openbare werken, Keetgracht 1 te Alkmaar.EEN VACATURE?De juiste man op de juiste plaatsdoor een advertentie in dit tijdschriftBlik op Zeelandaltijd de raakvlakken te zoeken; debosrand langs het open veld, de oever-lijn tussen land en water. Tot in zijnwoning zoekt hij de grensvlakken: hetraam. En het is typisch nederlands omheel grote ramen te maken.We leven toe naar een tijd waarin devrije tijd en dus het spel een steedsgroter betekenis gaat krijgen. Welstandvraagt vrijheld en vrijheid vraagt ruim-te. Eerst twaalf, dan twintig, dan der-tig miljoen Nederlanders wordensteeds rijker, eisen meer vrijheid enkrabben zich een ruimer nest.Dit vooruitzicht veroorzaakt een,,ruimtelijk onbehagen" bij velen. Te-recht als ik denk aan het Waterweg-gebied.Maar in Zeeland behoeft daartoe voor-lopig geen aanleiding te bestaan. Ookin Zeeland kan het een benauwendebende worden, maar het behoeft niet.In Zeeland kunnen de bestuurder ende planoloog nog tonen wat zij waardzijn. In Zeeland kunnen zij hun kan-sen nog grijpen voor de kansen hengrijpen.Dan is het de zee als horizont, hetwater als open verte, dat de ademruim-te is en wordt en zal blijven van ditgewest. We staan in Zeeland voor eenvolledige omkering van het beeld, endaar moeten we alien nog aan wen-nen. We woonden en werkten in Zee-land op kleine, hoog omdijkte en om-duinde stukken grond, eilanden gehe-ten. Walcheren was een boeiend vor-stendommetje met de Heer en de Kerken de Markt in het midden, het geheleeiland gegroepeerd om hun machtigsilhouet. Zuid-Beveland met Goes enSchouwen-Duiveland met Zierikzeeidem dito.Maar we houden dit niet. Ik zou hetwel willen houden, maar we kunnenhet niet. Hier moet gelden wat weboven stelden: de maatschappij vormthet gewest en de bestuurder en deplanoloog zijn slechts de dirigent ende architect. En een dirigent moet nietproberen een suite voor strijkers tespelen met een orkest bestaande uitslagwerk.We houden dit oude beeld niet meer.De nieuwe schaal van Zeeland zal nietdoor het land bepaald worden maardoor het water. Het nieuwe gezichtvan Zeeland ligt niet op de markt teMiddelburg maar langs het VeerseMeer. We zullen wateren krijgen enoevers, zwaaiende oevers en geledeoevers, gebruikte, bewoonde en be-speelde oevers. De wateren scheidenniet meer de eilanden maar voegen deoeverstreken samen. De Grevelingen,de Oosterschelde, het Veerse Meer ende Braakman, ja zelfs de CanisvlietseKreek, zullen geen buitenwateren meerzijn, gebruikt door een enkele visser,bezocht door de mooi-weer toerist. Zijvormen de horizonten voor geweldigeverblijfsgebieden waar Zeeuwen, Rot-terdammers en Brabanders wonen,waar glanzende boulevards de parti-culiere herstelbetalingen van midden-europese volkeren bevorderen, waarmoeders hun kinderen laten spelen ende water-girls voorbijskieen, waar Rot-terdam en de Ruhr frisse lucht komensnuiven en bleekneusjes met hun non-netjes pootje baden, waar ,,de Maas"zijn wedstrijden houdt en de padvin-ders hun goede daden doen, waar kol-ganzen en snuitkevers hun tehuis vin-den en waar driehonderd dagen vanhet jaar rust heerst.Zie, dat kan Zeeland zijn. Men kanin Zeeland in een diep heimwee ge-boeid zijn door het verleden en tochgefascineerd zijn door de toekomst.Stille ontroering en dynamische ver-wachting kunnen blijvend samengaan.Mits de bestuurder, mits de planoloog,met een warm hart, met een speurendverstand, met een open blik en eenvaste hand, een van geest en visie zijn,Maar hoe ziet het plan er dan uit?zult u vragen als de storm der vol-zinnen wat is geluwd. Ik zal u geengeheim vertellen. Ik zal u zelfs nietvertellen of er wel of niet een plan is.Ik zal u slechts vertellen hoe een pla-noloog met een warm hart en een speu-rend verstand meent dat het zal kun-nen en moeten zijn.En dat is heel eenvoudig. Houd debeste landbouw in stand. Ontwikkelde Westerschelde. Blijf geleidelijk aande noord-oever. Hak, bouw en graafer op los aan de zuid-oever want daarligt Europa. Wees heel voorzichtig methet gebied tussen Westkapelle, Krui-ningen, Ooltgensplaat en Ouddorp,d.w.z. laat er zo veel mogelijk mensenwonen, spelen en frisse lucht inademen.Wat is de bijdrage welke Zeeland enzijn bewoners naar eigen aard kunnenleveren tot het welzijn van het neder-landse volk? Een eerste klas landbouw.Een zeehaven-industriegebied van we-reldformaat. Een woon- en recreatiege-bied van west-europees formaat.Dat is het wezen van Zeeland.311Economische integratie van ZeelandDE ECONOMISCHE INTEGRATIE VAN ZEELANDINHOUD EN METHODEDrs. M. C. VerburgDirecteur Economisch TechnologischInstituut voor 2eelandIn het regionale ontwikkelingswerk iser altijd een controverse tussen deeconomen en de ,,artiesten". De eer-sten houden uitverkoop, de laatstenhebben het moeilijk een bruikbareexpressie te vinden. De tragiek wordtgelukkig getemperd doordat demeeste staathuishoudkundigen tochwel rekening houden met meer danhet brood alleen en doordat de kunste-naars zelfs in een ivoren toren gecon-fronteerd worden met wat aan hunvoeten gebeurt.Intussen worden wij altijd opgescheeptmet vaak onbewuste filosofieen diezich via blauwdrukken meedelen aanhet regionale gebeuren, met speciaHs-men en hun eenzijdige methodes dieslechts tot abstracties leiden. KarlMannheim schrijft in 1935 in ,,Menschund Gesellschaft im Zeitalter des Um-baus": ,,Es kommt aber keiner der . . .die eigentliche Aufeinanderbezogen-heit der Spharen in einem gegebenenkonkreten Wirklichkeitszusammen-hang gedanklich rekonstruieren wiir-de" (biz. 124). Het is de geestelijkearmoede in ons ontwikkelingswerkdat zelden met dit begrip structuurwordt gewerkt.VakspecialismenEen van die ,,specialismen" is dat vanhet geografisch determinisme anno1882 (Fr. Ratzel), waarin het fysischemilieu domineert over de huishou-dende mens. Het levert soms in dezedagen nog een alibi op voor de te-kortschietende fantasie van plannen-makers. Aan de andere zijde staat deontwerper met passer en liniaal, vaakmet miskenning van het gewone men-selijke bedrijf, van de bestaande streek-gebonden leefgemeenschap. Er is hierplaats voor menige schuldbelijdenis.Meer terzake is het te trachten mis-verstanden uit de weg te ruimen,waarvan vooral dat tussen estheticaen economisme schade aanricht. Ookin het artikel van Petri bevinden wijons in dat spoor. Aan de economiekomt allesbehalve een primaat toe,maar als haar het zwijgen wordt op-gelegd, of als men haar een onder-geschikte plaats wijst, mag een duide-lijker bewijsvoering worden gevergd.Wij hebben de plicht tot -- en deinwoners het recht op -- klaarheidomtrent de offers die worden ge-vraagd.De wijze van denken van Petri isniet van vandaag of gisteren. Inge-zonden-stukkenschrijvers, struikelendover vraagstukken als Eurotel inVrouwenpolder, blijven volharden inde opvatting dat Zeeland's functie ligtin het arcadische divertissement. Dewijze van weerlegging van dit soortopinies staat de oplossing van ditmisverstand hardnekkig in de weg.Honderd jaar geleden was dit ook alzo, al speelde dit bij ontstentenis vaneen regionale politiek geen praktischerol. Omtrent 1890 was de beroemdeFranse symbolist Gustave Kahn inZeeland. Hij schrijft onder meer hetvolgende: ,,Het Walcherse land, datrijk en vet is, waar de bomen als ineen tuin dicht opeen staan, eengroene, tedere vlakte met askleurigerondingen er boven van hoge wolkendrijvend over ultramarijnkleurigestukken land die uit de verte aandoenals typisch gevormde vlokjes welkebij de toeschouwers de herinneringaan de amortjes van Boucher oproe-pen, geschilderd op breed uithangendegodinnengewaden, op baljurken ofuitgaansjaponnen" (vertaling DanielA. de Graaf). De contemporaine Zeeu-wen hebben hiervan geen weet gehad,evenmin als van de romantische be-schrijving van de onbekende sprook-jeswereld Zeeland door Victor Hugoin 1867 of van het ,,verborgen para-dijs" dat de naturalistische ItaliaanEdmondo de Amicis in 1874 aantrof.Het zegt alles trouwens meer over hetsymbolisme, romanticisme en natura-lisme dan over Zeeland. Men moethet boek van P. J. Bouman over delandbouwgeschiedenis van Zeeland ge-lezen hebben om het contrast te er-varen tussen de barre ellende van noggeen driekwart eeuw geleden en dedithyramben van de contemporainecultuurdragers. En voor vandaag nioe-ten wij de oogmerken van de inwoners-- die evengoed een exponent van deeigentijdse cultuur uitmaken -- zien inte passen in de toch altijd weer arbi-traire visioenen, die van Haarlemmer-meer tot en met Noordoostpolder hunkwetsbaarheid hebben geetaleerd. Alswij onze taak zo opvatten komt er ietsmeer kijken voor het verwerven vanhet meesterschap over de aarde mits-gaders hare volheid dan een stukjemystiek. De econoom die zijn mede-werking verleent zal zijn bijdrage wil-len leveren aan het vormen van deregionale persoonlijkheid, aan hetzoeken naar ,,de bijdrage welke eengebied en zijn bewoners naar eigenaard kunnen leveren tot het welzijnvan het nederlandse volk". Deze pla-nologische definitie van Petri is dus312Economische integratie van Zeelandbepaald niet exclusief. Hoe benuttenwij onze specifieke regionale wel-vaartsbronnen in utilitaire zin. Hetantwoord daarop moet het thema vanonze bijdrage zijn. Op het gevaar afdat de planoloog de econoom verwijtdat hij zich bij zijn vakje houdt.Het visioen van Petri ziet er nietanders uit dan dat van de planoloog,econoom en waterbouwer in Zeeland,ook niet dan dat van de bestuurder.Als zij evenmin iets naders van hunvisies zouden vertellen zouden dezezelfs geheel congruent zijn. Het is devraag of ons idee er nog steeds aan-spraak op mag maken een idee te zijnals het wordt uitgewerkt, om eenbekend conferencier zonder voetnootte citeren. Daarvoor zuUen de kaartenop tafel moeten komen, zal de evi-dentie moeten worden aangetoond.De klippen waarop wij Zeeland hetgevaar doen lopen te stranden, zijndie van de streekplanbureaucratie, decalculerende bewustzijnsverenging, detechnocratische principe-draverij en decompromiszoekende politiek -- orade hiervoor genoemde deskundigen indezelfde volgorde te noemen. En daar-aan kan nog sociologische zweverig-heid worden toegevoegd.Petri heeft het over de goede plano-loog en de goede bestuurder en waar-schuwt voor het ,,voor de gek hou-den door sommige economen, cultuur-technici, statistici en plaatselijke wet-houders". Dit petitio principii krijgtgeen andere toereikende gronden dande bijdrage die een streek aan hetnationale welzijn levert, het kennelijkvan buiten uit schouwen (wat dit ookmoge betekenen), of de nieuwe schaaldie niet door het land maar door hetwater bepaald wordt, een schaal dieoverigens berust op een visioen datoost of west van de Sloehaven in lut-tele kilometers wordt gemeten.Zeeland -- onvoldoende regionaleintegratieOns uitgangspunt is de vraag tot welksysteem van regio's Zeeland behoorten zal gaan behoren. Dit is beslissendvoor zijn interregionale functies, zijnplaats in de internationale arbeidsver-deling en bepaalt mede zijn intra-regionale ruimtelijke bestemmingen.De ruimtelijke aggregaten vullen el-kaar aan, complementair en concur-rerend, van de miniatuurstreek totaan de regionale eenheden in het mon-diale vlak. Zij vormen tezamen hetware systeem van regio's waaromtrentwij nog zo weinig kennis hebben. Phil-brick 1) heeft een aan de ervaringontleend theoretisch kader gevondenmet het bijbehorende gereedschapvoor de analyse van de regionale dif-ferentiatie. Tussen de kleinste eenheid-- boerderij, opslagplaats, gezin -- ende mondiale organisatie liggen telkensknooppunten die parallel zijn verbon-den en gezamenlijk weer op eenknooppunt van hogere orde gerichtzijn. Het type van organisatie is dustelkens homogeen en nodaal, b.v. per-celen vormen een boerderij, boerde-rijen een nederzetting, nederzettingeneen centrumplaats van vervolgens tel-kens hogere orde, die uitmondt in eendeels gelocaliseerde, deels abstractewereldmarkt. Homogeniteit en noda-liteit alterneren dus voortdurend.De plaats die een streek inneemt inhet totale systeem wordt bepaald doorde rangorde die de economische domi-nanten in de hierarchic innemen. Daar-voor zijn gegevens nodig die niet be-schikbaar zijn.De regionale jaarrekeningen die doorhet Centraal Bureau voor de Statistiekop initiatief van de E.T.I.'s wordensamengesteld zullen ons inzicht aan-merkelijk vergroten, omdat zij be-drijfstaksgewijze en interregionaal deherkomst en bestemming van de in-komensstromen weergeven. Wij vol-staan met te wijzen op de directerecommunicatielijnen met de top vande hierarchic die ontstaan als de land-bouw in betekenis door de Industriewordt verdrongen. In 1952 nam deIndustrie in Zeeland de eerste plaatsvan de landbouw over. In 1960 werk-te 31 "/o van de beroepsbevolking inde Industrie en 22 "/o in de landbouw,in 1963 respectievelijk 35 en 21 "/o. Bijhandhaving van het industriele groei-tempo van de laatste jaren zal deverhouding in 1980 40 "/o en 9 "/oworden, met als absolute aantallen52.200 en 12.000 tewerkgestelden. Ex-tern betekent dit een toenemendedifferentiatie en specialisatie van heteconomisch leven, intern een toene-mende urbanisatie.Tot hier toe bevonden wij ons op degrondslag van extrapolatie van de be-staande economisch-geografische ge-gevens. Veranderen deze hypothesesdan wijzigt zich de gehele bovenbouw.Dit zij geillustreerd.De Zeeuwse beroepsbevolking is tus-sen 1947 en 1960 teruggelopen wat demannen betreft van 84.740 naar82.610 of met 2130, dat is met 164per jaar. De Industrie markeerde eenstijging van 25.410 naar 29.350, dat ismet 300 per jaar. De landbouw doethet met 9060 man minder, dat is eendaling met bijna 700 per jaar. Detertiaire sector nam met 2990 man-nen toe of 230 per jaar. De schijnbareanomalie van een stijging in zielentalvan 22.665 in dertien jaar en eendaling van de beroepsbevolking hangtin de eerste plaats samen met deveroudering in de leeftijdscompositie.^) Allen K. Philbrick, Principles of Area)Functional Organization in Regional HumanGeography; Economic Geography, Vol. 33,No. 4, Oct. 1957, p. 299 - 336.313Economische integratie van ZeelandAlleen Friesland verkeerde in dezelfdeomstandigheden. Er werkten daar in1960 6390 mannen minder dan in1947, een daling met 490 per jaar.Drenthe vertoonde een stijging met2600 mannen die een beroep of bedrijfuitoefenen.Het is vanzelfsprekend dat bij derge-lijke negatieve cijfers een groot ver-trekoverschot past. Gemiddeld be-droeg de toeneming van het Zeeuwseinwonertal 1743 per jaar bij een ge-boorteoverschot van ongeveer 2850.Het vertrekoverschot beliep dus jaar-lijks gemiddeld 1100 mensen. In 1960,nadat Zeeland eindelijk als probleem-gebied was aangewezen, zette de in-dustriele groei in, die wij voorshandsschatten op een accres van 1000 man-nen per jaar. Voor 1963 geeft de Ar-beidsmarktbeschrijving een cijfer van1280 aan (met een daling van land-bouw en visserij met 890 en van dedienstensector met 180 mannen). Hetnegatieve pendelsaldo daalde van 1962op 1963 met 300 -- van 1500 tot1200 -- en het jaargemiddelde van dewerkloosheid van 1270 tot 1100. Ditalles wijst op een langzame verster-king van de economische structuur.Nochtans was er in 1963 nog een ver-treksaldo van ruim 800.Het ziet er naar uit dat in de naastetoekomst Zeeland zijn geboorteover-schot zal kunnen binden aan de eigenhuishouding, dat wil zeggen dat deIn- en uitwijking van mensen onge-veer gelijk zullen komen te liggen. Ditis trouwens het uitgangspunt van hetspreidingsbeleid: geen extra verster-king van de Randstad.Onder deze hypothese kan de groeivan de bevolking tot aan het jaar2000 worden geschat, voor de plano-logen een belangrijke werkhypothese,een van de vele! De natuurlijke aan-was in 1963 -- geboorte minus sterfte-- bedroeg 2870. De nataliteit zalwaarschijnlijk lets stijgen, omdat eensluitende migratiebalans een verjon-ging betekent. De mortaliteit zal aan-vankelijk lets toenemen en later dalen.Ze ligt thans relatief zeer hoog. Hetinwonertal neemt bij deze veronder-stellingen zeer globaal toe met f/o perjaar. Het zielental van Zeeland zaldan in 2000 van 287.510 met 125.000tot ongeveer 412.500 toegenomen zijn.Het aandeel in de totale Nederlandsebevolking zal dan dalen van 2,4 "/othans tot ruim 2''/o, namelijk bij eenhypothese van 20 miljoen inwonersin het jaar 2000.Een projectie -- geen prognose --van de bevolkingsverspreiding zoudan als volgt kunnen luiden (de groeivan 1960 -- 2000 is bijna 129.000):1. Schouwen-Duiveland2. Tholen en St.-Philipsland3. Kanaalzone Walcheren4. Goes5. Overige plaatsen langs spoorlijnVlissingen--Bergen op Zoom6. Overig Midden-Zeeland7. West Z.-Vlaanderen8. Terneuzen9. Overige kanaalgemeenten Z.-Vlaanderen10. Overig Oost Z.-VlaanderenGroei Inwonertal1960--2000 20006.000 29.0005.000 22.00043.000 103.00012.000 27.00010.000 30.0009.000 65.0004.000 32.00022.000 38.00012.000 32.0006.000 35.000TotaalHet gevaar van dergelijke projectiesis dat de woningtoewijzing er zichnaar gaat richten en daarmee de pro-jectie verwezenlijkt. Dit is niet debedoeling. Het gaat slechts om hetprincipe van het betoog en de hypo-theses van absorptie van de natuur-lijke bevolkingsaanwas. Vandaar datOost Zeeuws-Vlaanderen met een der-de van het potentieel van Zeeland ookongeveer een derde van die aanwas op-neemt. Ook het platteland deelt, zijhet matig, in de groei. Dit sluit geenalgehele verandering van de bevol-kingsdistributie uit, met bepaalde dor-pen en steden als concentratiepunten,waarbij in de eerste plaats gedachtwordt aan plaatsen als Zierikzee enHulst, maar daarnaast aan diversewoongemeenten die gunstig liggen tenopzichte van de zeehavens, plaatsen129.000 413.000langs de spoorlijn en tertiaire centra.De geiirbaniseerde zwaartepunten (3,4, 8 en 9) namen in 1960 40Vo van hetzielental voor hun rekening. Hungroei wordt verondersteld 70''/o vanhet totaal te beslaan, waardoor ze in2000 bijna 50Vo van het Zeeuwse in-wonertal uitmaken. Het betreft hiergeconcentreerde of gedecentraliseerdeagglomeraties die in 2000 25.000 in-woners of meer tellen, waarvoor in1963 in Nederland reeds een percen-tage van 56"/o van het totale inwoner-tal gold.Comparatieve vestiglngsvoordelenUit de voorgaande beschouwing blijktdat deze ontwikkeling een continukarakter draagt. De relatieve achter-uitgang van het inwonertal van Zee-314Economische integratie van Zeeland315Economische integratie van Zeelandland van 2,4 tot iVo toont aan dat deeconomische zwaartepunten bij dezeveronderstellingen steeds meer buitendeze provincie komen te Hggen, metandere woorden dat de nationale hulp-bronnen elders een hogere opbrengstopleveren. Het gaat immers niet omcombinatie van produktiefactorenzonder meer en waar dan ook, maarom die combinatie op alternatievevestigingsplaatsen, waar zij telkens eenandere netto-opbrengst geven.Een relatieve daling van het Zeeuwseinwonertal veronderstelt een relatievestijging van het netto-product elders,dat wil zeggen dat de comparatievevestigingsvoordelen elders toenemen.Zowel de baten als de kosten lopenper vestigingsplaats uiteen. De batenzijn afhankelijk van de afzetradius(vraagcurve), de kosten van de trans-port-, loon- en grondkosten, van desociale kosten en van de aanwezig-heid van hulpbedrijven. De socialekosten worden steeds belangrijker enleggen door de excessieve concentra-ties in toenemende mate beslag op hetaccres van het nationale product. Bijhet ontwerpen van een spreidingsbe-leid moet deze factor, die de localenetto-opbrengst -- vaak onzichtbaaromdat zij niet op een bedrijfsexploi-tatierekening paralsseert -- sterk de-precieert, In het oog worden gehou-den. HIer wordt natuurlijk gedoeld opnieuwe en niet op bestaande activi-teiten. Ten aanzien van nieuwe be-drijvigheden dient dus te worden on-derzocht of zij niet beter buiten deRandstad kunnen worden geleid.Wij nemen als uitgangspunt de for-mule van Van den Berg 2) waarin desociale kosten per gemeente, per hoofden uitgedrukt in guldens, ceteris pari-bus varieren met 0,2 maal het inwo-nertal uitgedrukt in duizenden. Ditkomt voor Amsterdam vergelekenmet een stad van ongeveer 100.000 in-woners neer op een verschil van / 160per hoofd en per jaar. Voor 10.000nieuwe inwoners, corresponderendmet 1500 industriele arbeidsplaatsenvoor mannen, levert decentralisatiedan een voordeel op van / 1,6 mil-joen, alweer het overige gelijkblijven-de. Gekapitaliseerd tegen een percen-tage van 7 voor rente en onderhoudvan publieke werken die elders zou-den moeten worden uitgevoerd, levertdit een limiet op van / 23 miljoen.De ongedekte infrastructuuruitgavenvoor de aanleg van de zeehavens Ter-neuzen en Vlissingen-Oost (Sloeha-ven), die voorlopig zeker 1000 ha te-zamen beslaan -- die in totaal corres-ponderen met 100.000 inwoners en noggrote uitbreidingsmogelijkheden heb-ben -- blijven hier ruim binnen. Dekosten voor de aanleg van de nieuwepieren bij IJmuiden daarentegen be-dragen / 125 miljoen, de aanpassingvan het Amsterdam-Rijnkanaal voorde duwvaart beloopt / 260 miljoen.Over de vergroting van het Noord-zeekanaal tot het grootste ter wereldzijn ons geen kosten bekend. Het isechter duidelijk dat hier het vraagstukvan de sociale kosten in het geheelniet gesteld is. De oorspronkelijke,thans terzijde gelegde, plannen voorhet graven van een zeekanaal naar hetHaringvliet werden door ons berekendop ruim / 800 miljoen ^). Met derge-lijke, hoe ook voorlopige, berekeningenwordt door de regering weinig reke-ning gehouden.Het blijft bij een bescheiden priori-teitsverklaring voor de Westerschelde,zonder dat een werkelijke visie aan deorde komt. De integrale comparatievevestigingsvoordelen komen onvoldoen-de tot hun recht.Trend of discontinuiteit ?De kern van onze kritiek richt zichtegen een te sterk toegeven aan devoortzetting van de trend. In de li-teratuur komen wij deze controverseook tegen. Hoover *), zich bewustvan het tekortschieten van het klas-sieke evenwichtsautomatisme, ook alshet gaat om het oplossen van inter-regionale onevenwichtigheden, bena-dert de ruimtelijke ontwikkeling welvan een superstructuur uit, maar zijnfilosofie blijft tenslotte heel dicht bijhet laissez-faire liggen. Hij legt de na-druk op het verspreiden van infor-matie aan particulieren, op het aan-moedigen van de arbeidsmobiliteit enop het afbreken van handelsbelem-meringen. Zijn limiet ligt in het be-zwaar dat een te hoge inkomensover-dracht heeft voor het functionerenvan het principe van de volmaakteconcurrentie. Deze politick is er duseen van verhoogde flexibiliteit, maar"in any case the costs of promotingflexibility must be weighed againstbenefits secured" (Hoover op. cit. p.278).Het andere standpunt wordt duidelijken klaar verkondigd door Ponsard ^).Bij de regionale economic ("space-economy") worden de onderzoekin-gen nog maar bescheidenlijk door dewelzijnseconomie ("economics of wel-fare") gei'nspireerd, namelijk daarwaar de theorie zich niet alleen reken-schap geeft van de betrekkingen tus-'^) C. van den Berg, De structuur van degemeentelijke uitgaven (Leiden 1957). Voorenige andere aspecten zie ook M. C. Ver-burg, Het "cost-benefit" aspect van vesti-gingsplaatsen, T.E.S.G., januari 1960, p. 20 e.v.') M. C. Verburg en J. G. Snip, Economischewaardebepaling van havenprojecten. Het Ha-ringvliet en de Westerschelde, E.S.B., 2 april1958.**) E. M. Hoover, The Location of EconomicActivity, New York 1948.5) Claude Ponsard, Economic et Espace.Essai d'integration du facteur spatial dansI'analyse economique. Paris, 1954.316Economische integratie van Zeelandsen de ruimten en van de staatkundigesouvereiniteit, maar zich ook wijdt aande inhoudsbepaling van een bewustepolitiek van ruimtelijke ordening. Hetgaat daarbij meer om de economisch-wetenschappelijke analyse van de ma-crobeslissingen van het regionale re-geringsbeleid dan om het stellen vanobjectieve welzijnsnormen.De definitie van de doeleinden vanruimtehjke ordening omvat zowel deInterventie ten aanzien van de zonesals ten aanzien van de tijd. ,,Le zoningde I'intervention ... (is geleideUjk aanuitgedijd tot) . . . I'ordonnance de lameillcure installation de I'homme surla terre" ''). Daarmee is de inhoud vande interventie ook verrijkt en gediffe-rentieerd. De ruimtelijke politiek isdan niet gekanaliseerd in van te vorenomschreven kaders, zij vormt integen-deel haar eigen kaders. Een theorieals die van Hoover, namelijk die vande grens als obstakel voor een inter-regionaal gecoordineerd beleid is on-toereikend voor een systematischeanalyse van de ruimtelijke planificatie.Zij toont slechts welke problemen ge-geven grenzen opwerpen. Een alge-mene theorie van de ,,zoning de laplaniflcation", inclusief de dynamischefactoren, dient zich bovendien te rich-ten op een volledige en concrete schaalvan decentralisaties. Hiertoe dienen devier stadia van spreiding ''') -- van destad naar de periferie (,,desserrement");vestiging in steden van 40.000 tot100.000 inwoners (,,decentralisation");vestiging in landelijke gebieden (,,dis-persion"); versterking van de ambach-ten in agrarisch overbevolkte gebie-den (,,dissemination").De tussenkomst ten aanzien van detijd is identiek met het periodiserenvan de planificatie, zodat de ruimte-lijke ordening kan worden gesitueerdin de ontwikkeling van de structurenvan de bevolking, de hulpbronnen ende uitrusting. Bij Hoover zijn de maat-regelen daarentegen ondergeschikt aanhet conjunctuurverloop. Bij een de-pressie markeert het bedrijfsleven depas, terwijl in het geval van een anti-cyclisch beleid van openbare werkende in een hausse verhoogde migratoireaanpassingen niet voldoende kunnenworden tegengev^erkt.De superstructuur van ThijsseDeze theoretische beschouwingenstrekten er toe een rechtvaardigingte zoeken voor het verlaten van dehypothese van extrapolatie. Deze be-rust op het principe van de ver-hoogde flexibiliteit van Hoover. Wijmoeten om de theorie van Ponsardtoe te passen van een exogene super-structuur uitgaan, waarbij onze kos-ten-batenanalyse een economische li-miet aangeeft. Deze limiet mag pla-nologisch onder- of overschredenworden, omdat er andere factorendan alleen economische in het gedingzijn. Zij blijve echter een richtsnoeromdat tenslotte de prioriteiten moe-ten worden gesteld binnen een be-paald patroon van bestedingen.Zonder zich met economische eviden-ties bezig te houden, heeft Thijsse eendergelijke superstructuur ontworpen*^).Zijn betoog is typisch planologisch.Onder de supposities ontbreken dievan de vestigingsplaatseconomie, maardit mag geen verwijt zijn. De stellin-gen zijn in hoge mate bevruchtend,ook voor de regionale econoom, vanwie verwacht mag worden dat hij eenaandeel in de adstructie neemt. Hetschokeffect is groot. Wij moeten onsleren voorstellen dat de 8 miljoeninwoners meer, in het jaar 2000 er-gens moeten wonen en werken, ditlaatste met als richtsnoer dat de lo-catie daartoe aanleiding geeft.Voor Zeeland ontwerpt Thijsse tweesteden van 450.000 a 500.000 inw^o-ners, namelijk Middelburg--Vlissin-gen--Goes (over een lengte van 30kilometer, dus gedecentraliseerd) enTerneuzen (waarbij ook andere ker-nen, zoals Axel behoren). Het verschilmet de extrapolatie-hypothese hier-voor genoemd is verrassend groot.Voor de kanaalgemeenten op Walche-ren en Goes kwamen wij op 130.000,voor alle kanaalgemeenten in Zeeuws-Vlaanderen op 70.000 inwoners, meteen groei in veertig jaar van achter-eenvolgens 55.000 en 34.000, dat is intotaal 89.000 van de verondersteldegroei van 129.000 of ZOVo. Er wordtdus een extra groei verondersteld vanongeveer 350.000 inwoners voor Mid-den-Zeeland en 400.000 voor Zeeuws-Vlaanderen. Het immigratie-overschotvoor Zeeland zou dan bedragen 19.000per jaar, ongeveer fifty-fifty over bei-de districten te verdelen en belopend5,8 maal het jaarlijkse geboorteover-schot. Het is onze taak daarover meerevidentie aan te voeren dan Thijssedoet, als hij wijst op de toenemendezeehavenfunctie van