stedebouw & volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en ValkshuisvestingIn dit nummer:IWarme woningen in een kil klimaatStedebouwVolkshuisvestingSummary718 juli/augustus 1964I Rotterdam-Middelburg In 5 kwartierlDank z Nederlandse ingenfeurs en... Nederlands hoogovencementIn de loop van 1966 zai het zover zijn! Dan zai de brugover de Oosterschelde gereed komen, die in combinatiemet de Grevelingendam en de brug over het Haringvlietbij Numansdorp de rijafstand Rotterdam - Middelburgzai terugbrengen tot 90 km! De brug over de Ooster-schelde tussen Noord-Beveland en Duiveiand zai eenlengte krijgen van ca. 5 km; 51 overspanningen van elk95 m en een dubbele basculebrug zullen rusten op 54pijiers, elk opgebouv\/d uit drie enorme holla betonnenpalen (lang 25 tot 50 meter, diameter 4,25 m) die aande kop verbonden zijn door een caisson. Alles uitge-voerd in het moderne materiaal voorgespannen beton.De brug w/ordt opgebouv\^d uit vooraf vervaardigde ele-menten, waarvan de zwaarste 500 ton zullen wegen.Deze elementen worden met speciaal geconstrueerdekranen in het werk gebracht en met behulp van voor-spanning tot een geheel verbonden. Bij de constructievan deze brug zullen duizenden tonnen Nederlandshoogovencement worden verwerkt.VERKOOPASSOCIATIE ENCI-CEMU N.V. - HERENGRACHT 507 - AMSTERDAM - TELEFOON 238531 (5 LUNEN)op verschillende tappunten tegelijkDe Inventum elektrische heetwater boiler. Wat een weelde in uw woning.Heeriijk warm water in keuken en op zolder, in slaap-, bad- en logeer-kamer. Dag in dag uit. Waar en wanneer u maar wilt. De Inventum elek-trische heetwater boiler biedt behalve de heet water-luxe ook vele kom-fortabele voordelen. Bizonder lange levensduur en drie-voudige veilig-heid. Geen vuur, geen afvalgassen, geen last van roet, geen kans opvervuiling van boiler en keuken. Kortom: De Inventum boiler is eenpraktische weelde en een rijk bezit. Vraag bij uw winkelier de prachtigekleurenfolder aan.INVENTUM KONINKLIJKE FABRIEK INVENTUM - BILTHOVENVACATURIS lillllH^^^^^^GEMEENTE mm EINDHOVEN\*5 ^1Burgemeester en wethouders van Eindhoven roepen sol-licitanten op voor de functie vanHOOFD VAN DE HOOFDAFDELINGSTEDEBOUW EN GRONDZAKENbij de dienst van Gemeentewerken, in de rang vanADJUNCT-DIRECTEUR-- Leidinggevende capaciteiten.-- Ruime ervaring op stedebouwkundig gebied.-- Goed inzicht in zaken betreffende het verwerven, deexploitatie en verkoop van gronden.Het betreft een functie op directieniveau, die in het kadervan de Dienst een grote mate van zelfstandigheid biedt.Salaris nader overeen te komen.Sollicitaties binnen 14 dagen na het verschijnen van dezeoproep te richten aan het Hoofd van afdeling Personeels-zaken en organisatie der gemeentesecretarie, Stadhuis-plein 1, Eindhoven, onder vermelding van nr. 812.GEMEENTE ^;-^ EINDHOVENBij de dienst van Gemeentewerken kan op de onderafde-ling Stedebouw van de afdeling Stedebouw/Nieuwbouwgeplaatst wordeneen technisch ambtenaar c.q.technisch ambtenaar 1e klasVereist: stedebouwkundig tekenaar P.B.N.A. met ruimestedebouwkundige tekenkamer-ervaring.Gegadigden met diploma H.T.S., afd. Bouwkundeen enige ervaring genieten voorkeur.Het bezit van het diploma Middelbaar Stede-bouwkundige Techniek strekt tot aanbeveling.Functionaris zal in staat moeten zijn zelfstan-dig uitbreidingsplannen uit te werken.Salaris:techn. ambtenaar van f 695,20 (min.) t.m. f 864,24 (max.)techn. ambtenaar le klasvan f 864,24 (min.) t.m. f 1017,12 (max.)inclusief huurcompensatie.De verschuldigde premie A.O.W. komt ten laste van degemeente.Sollicitaties binnen 8 dagen na het verschijnen van dezeoproep te richten aan het Hoofd van afdeling Personeels-zaken en Organisatie der Gemeentesecretarie, Stadhuis-plein 1, Eindhoven, onder vermelding van nr. 695.J.J.NEDERSTIGTZILK/HILLEGOMTelefoon 02520-5929 en 5710GRASZODENvoor plantsoenenentuinaanlegAanleg en onderhoud vanSPORTVELDEN enPLANTSOENENrBij de inwerkingtreding van de Wet op de RuimtelijkeOrdening in 1965 zal bij de Rijksplanologische Dienstworden ingesteld de functie vanInspecteurvoor deruimtelijke ordeningIn een ambtsgebied, dat uit 2-3 provincies zal bestaan,vertegenviroordigt de inspecteur het nationale planolo-gische beleid ter verzekering van een goede samenhangmet dat op provinciaal en gemeentelijk niveau.De functie omvat het hanteren van bestuurlijke be-voegdheden naast een stimulerende en coordinerendewerkzaamheid.Gezocht worden ervaren krachten, die door hun per-soonlijkheid aan deze nieuwe taak de nodige inhoud kun-nen geven. De voorkeur gaat uit naar hen, die een aca-demische vorming hebben genoten en zich hebben ge-kwalificeerd in verantwoordelijk werk op het gebied vande ruimtelijke ordening. Salaris nader overeen te komen.Schriftelijke sollicitaties onder no. 4-6889/7852 (in linker-bovenhoek env. en brief) zenden aan de Rijks Psycho-logische Dienst, bureau Personeelsvoorziening van deRijksoverheid, Prins Mauritslaan 1, 's-Gravenhage.s&vUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en VolkshnisvestingMaandbladjulilaugustus 19644ie jaargang no. 7/8Redactie:Mevrouw Prof. C. W. VisserMe]. R. HartstraProf. C. van EesterenMr. C. A. van GorcumH. J. A, Havens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursProf. Dr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagDrs. W. J. ValkenburgDrs. H. V. d. WeydeIr. W. WissingAdres voor Redactie en Abonnementen:Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 18422SPostgironummer 29080Advertenties:Keizersgracht 188, Amsterdam-C.Postgironummer 113028Telefoon 249128Dit nummerstelt aan de orde het onderwerp y,Warme woningen in een kil klimaat" Dedrie artikelen over dit onderwerp komen zakelijk overeen met de inleidingen,die gehouden zijn op de regionale vergadering van het Instituut over hetzelfdeonderwerp, op 23 april LI. te Groningen. De Redactie hecht er grote hetekenisaan dit voor de dagelijkse praktijk van lonze 'volkhuisvesting bij uitstek urgenteonderwerp hier van drie zijden te doen belichten.Overigens bevat het nummer een aantal kleinere bijdragen en berichten.205 ??'Stedebouw en Volkshuisvesting in de spiegel der literatuurHuizinga over het verlies van steden- en landschapsschoonHet zou een weemoedige bezigheid zijn, op te sommen, welke Nederlandsesteden het langst de bekoring van hun zeventiende-eeuws verleden hebhenbewaard. Tot voor vijftig of zestig jaar eigenlijk alle. Eerst de tramlijnen, hetbeton, het asphalt en het motorverkeer hebben ze geschonden, zoals de vaartenontlmsterd zijn met het verdwijnen van de zeilende tjalken. Men moet eenelegische verzuchting over het verlies van steden- en landschapsschoon nietals een reactionair pruilen van een oud man ter zijde schuiven. De jongeregeslachten meten niet, en kunnen niet weten, wat zij ontberen aan schoonheid,die de ouderen van nu nog juist even gekend en genoten hebben.]. Huizinga, Nederland's Beschaving in dezeventiende eeuw. Een schets, 1941.InhoudWarrae womingen in een kil klimaa'tI. Hoe lis de stand? Ir. H. J. Dix 207II. Wensen en moigelijikheden tenaanzien van de toepassiing vancentrale verwarmiing Ir. D. vanZuilen 208III. De mogelijkheden van aardgasvoor woningverwarming. Ir. D.J. Adria;anse 223StedebouwStedebouw en Verkeer, C. Hakkenes 230Jaarvergaderimg Nederlandse Maat-schappij voor Nijveriheid en Handelop 10 juni 1964 te Nijmegen. Dr. Ir.F. Bakker Schut .... 231Bincnenland 232VolkshuisvestingBinnenland 235Ojjicicle mededelingenNederlands Instttajut 236Summary 236Ahonnementsprijs f 20,--. Losse nummers f 2,--.De leden van het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting en deleden van de Nationale Woningraad ontvangen het Mad kosteloos.206Warme woningen in een kil klimaatWARME WONINGEN IN EEN KIL KLIMAATI. Hoe is de stand ?De venvarming van de woningen isreeds verscheidene jaren een pro-bleem voor de volkshuisvesters. Voorde tweede wereldoorlog zijn in Ne-derland slechts enkele complexen ar-beiderswoninigen met centraJle verwar-ming uicgerust. Na de oorlog is dedraad opnieuw opgenomen, maar naeen korte tijd weer afgeiknapt. Zelfsin de particuliere beileggiinigssector zietmen naast elkaar complexen met enzonder centrale verwarming.In november 1961 is op een congresvan de afdeling Gezondheidstechniekvan het Koninklijk Instituut van In-genieurs en de Ned. Techniscihe Ver-eMging voor Verwarming en Lucht-behandeling de verwarming van devolkswoningen behandeld (De Inge-nieur van 15 juni 1962 afdeling Ge-zondheidstechniek 2 biz. 11). Thansis het opnieuw in de belangstellinggdbraoht door het aardgas; tijdensde voorjaarsbeurs 1964 te Utrecht iseen discussie over de "Todkomstpers-pectieven van aardgas" gevoerd enkortgeleden is het rapport "De ver-warming van nieuwe woningen doormiddel van aardgas" van de Werk-groep verwarming nieuwe woningenvan de Studiecommissie gastoepassingder V.G.N. verschenen (Het Gas van1 februari 1964).Deze bijeenkomst is belegd O'm dehuidige mogeliikheden onder de aan-dacht te brengen. Wij hebben in Ne-derland een grote achterstand op ver-warmingsgebied ten opzichte van deomringende landen. In ons klimaat enzdker in het noorden, waar we van-daag bijeen zijn, is de woning met eenverwarmde kamer een onding. Dewerkplaats van de man en de schoolvoor het kind worden in het algemeengoed verwarmd; de huisvrouw lietenwe echter in de kou zitten! We hdbbende woning onvdldoende uitgerust.Door dit verzuim wekt in het bij-zonder de etagewoning ressentiimen-ten op. Als de etagewoning een goedgeoutilleerde geluidsvrije eel zou zijn,waarin alle vertrekken het gehelejaar voUedig konden worden benut,zou de weerstand tegen dit woning-type geringer zijn. Maar dians is detijd gunstig om de verwarming al-thans van de nieuwe woningen, ookin de wonlingsector, goed te makenaanwezig, maar wat belangrijker is,de gereserveerde hou'ding van het mi-nisterie van volkshuisvesting enbouwnijverheid is overgegaan in eenactieve stimulerende medewerkingdoor het ibeschikbaarstellen van degeldmiddelen voor het centraal ver-warmen van de woningwetbouw.De basis voor een voUedig verwarm-de woning wordt gevormd door hetkostenniveau voor de verwarmingvan een kamer gedurende het gehelewinterseizoen. Met de afschrijving enrente van een haard, reparatie,schoonmaken en het verstoken van16 tot 20 mud anthraoiet lopen dekosten op tot f 350,-- a f 400,-- perstookseizoen; dat is gemiddeld f 7,--tot f 8,-- per week. Ik laat hierenerzijds het feit onbesproken datverscheidene gezinnen zuinlger sto-ken door de kachel 's naohts te la-ten uiitgaan en de volgende dag laatweer aan te maken en anderzijds deomstandigheid dat in vele gezinnennog grote uitgaven voor bijverwarmingvan nevenivertrekken worden gedaan.Met enkele voorbeelden uit de stadGroningen zal ik de strijd voor deIr. H. ]. Dixcentrale verwarming sohetsen. In dewijk Kostverloren zijn wij in 1956met het Instituut aanwezig geweest,bij de opening door de minister vande SOO.OOOste woning die na de oor-log werd gebouwd. Deze behoort toteen complex van 624 woningen, diedoor de woningbouwvereniging,,Gruno" van een centraal ketelhuisuit worden verwarmd. Voor het ver-warmen met radiatoren van de woon-kamer, de keuken en slechts gedeel-telijk een of twee slaapkamers bedra-gen de kosten gemiddeld f 5,85 perper week. Aanvankelijk zagen de be-woners enigszins tegen de kosten op;thans bedelt men om de toewijzingvan een dergelijke woning.Omstreeks dezelfde tijd is bij een an-der complex een proef genomen metverwarming van de gehele woningdoor middel van hete ludht. Met ditsysteem is veel tegenslag ondervon-den en er zijn ondanks diverse voor-zieningen nog klachten van de wo-ningbouwvereniging en de huurders.Voor het proefcomplex van 81 wo-ningen is de basisprijs (1600 draai-uren) f 7,60 voor de benedenwonin-gen (een radiator bijgeplaatst) enf 7,20 voor de bovenwoningen.De financiele depressie van 1958heeft een voortzetting van dezevoorzichtige pogingen onmogelijk ge-maakt. Met een zeker optimisme zijnaanvankelijk nog 'blokken gebouwdmet een extra kdderruimte en eenextra schoorsteen om naderhand eencentrale verwarming in te bouwen.Sinds deze depressie zijn twee wijkengebouwd waarin de woningwetwonin-gen niet centraal worden verwarmd.We moeten oppassen dat in deze pe-riode van welvaart de volkshuisves-207Warme woningen in een kit klimaatmnggeen achtergeWeven gebied wordt!Thajtis is 'het eohter in de wijk Sel-werd in het noorden van de stadwederom mogelijk gebleken de wo-ningwetAVoningen en nu de gehelewoning, centraal te verwarmen vooreen redelijk bedrag.Voor de 1100 woningen idie in dezewijk in twee stromen gebouwd wor-den door de woningbouwcorporatiesGruno, Concordia en Patrimoniumis voor het eerste complex (Gruno)van 193 eengezinshuizen, 32 beiaar-denwoningen en 405 etagewoningenin drie en vier lagen (incl. 30 wonin-gen voor alleenstaanden), dus totaai630 woningen een gemiddelde prijsvanf. 3,25 voor de vaste lasten enf. 2,55 voor de vairiaibele lasten be-reikt,dus in totaaif. 5,90 per woning en per week.Alleen de douche-eel moet de bewo-ner met een eigen straler elektrischverwarmen.De volautomadsche ketels zullen met3.500 sec. olie (dit is dus zware olie)gestookt worden. Dit zou ook metaardgas kunnen gefbeuren, indien deprijs concurrerend was met deze olie.Bij een overschakelen op aardgas magechter niet aan het principe van ra-diatorverwarming en de prijs wordengetornd.De woningen zijn ten dde uitgerustmet thermopaneglas en tochtwerin-gen, waarvan de kosten ten dele kon-den worden gecompenseerd door be-sparing op schoorsteenkanalen, ko-lenlbakken e.d.Voor het tweede complex (Concor-dia) dat later is aanbesteed, maarwaarvan de idouche-cel met een doorde wonings'CicJhting te leveren elek-trisdbe straler kan warden verwarmd(ook op kille dagen buiten het stook-seizoen) bedragende vaste lasten f 3,50 p. won./weeken de var. lasten f 2,70 p. won./weekin totaai f 6,20 p. won./weekOok voor kleane complexen is eencentrale verwarming mogelijk geble-ken. Het voorbeelid van een platte-landsgemeente waar een coimplex van35 eengezinshuizen voor f 7,-- perwoning en per week geheel kan wor-den verwarmd illustreert dit vol-doende.De gegeven prijzen zijn alleen moge-lijk indien de installatie op een ra-tionele wijze wordt uitgevoerd. InSelwerd komen de buizen reeds ge-i'soleerd op het werk. Sleohts weiniginstallateurs kunnen dit massawerkmomenteel aan. Als ik het goed zie,verkeren de installaiteurs in een zelfdeovergangsperiode zoals de bouwbe-drijven enkele jaren geleden, bij hetovergaan van het ambachtelijke bou-wen naar een seriefabrikatie.Daarnaast is een goede planning eneen collegiaal verband tussen bouweren installateur onder leiding van eendeskunidige direerie nodig!Met deze voorbeelden hoop ik u tehebben warm gemaakt voor de cen-trale verwarming.Het ministerie van volkshuisvestingen bauwnijverheid geeft volgens mijnervaring zijn voUedige medewerkingom met de in de aanvang genoemdebasisprijs als uitgangspunt de woning-wetwoningen centraal te verwarmen,ook door de kosten van de installa-tie in de financiering op te nemen.II Wensen en mogelijkheden ten aanzien van de toepassing van centrale verwarming i) Ir. D. van 2mlen1. InleidingBij het binnenklimaat moeten twee as-pecten in het oog worden gehouden,namelijk :-- de kwaliteit van de lucht. Doormiddel van ventilatie kan veront-reinigde ,,onfrisse" ludht wordenafgevoerd en ,,scihone" lucht toe-gevoerd^) Puiblicatiiie no. 220 van hot Institu-ut voorGezondsihaiid'stechnieik TNO.-- de temperatuur, of feitelijk eencombinatie van de factoren lucht-temiperatuur, wandtemperatuur,luchtvodhtiglheid en luchcbew^ing,die 'gezajmenlijk het warmtegevoelbepalen. Voor het bereiken van hetgewenste niveau is in de winterperiodeverwarming nodig.Ten aanzien van de ventilatie zij vol-staan met de volgende opmerkingen.De ventilatidbeh'oefte in woningen kanals volgt worden omschreven :ruimte ventilatie in m^ per uur ventilatievoudW'Oon- en slaapvertrekkenkeuken (incidenteel)badkamers, doudheoellen (incidenteel)toiletten15 (p. persoon)50--10020--4020ca. 13--53--55208Kalkzandsteen is al ruim een halve eeuw modern. Door zijn efficiente verwerking.Zijn effecten in kieur. Zijn onbegrensde toepassingen. Modern ook dankzij eenvoortdurende research en een regelmatige aanpassing van hot assortiment aande eisen van de dynamische bouwmarkt. Voortdurend is er een strenge kwaliteits-controle door onafhankelijke instituten. Kalkzandsteen -- de ,,hoeksteen" van demoderne bouw... bij de tijd en tegen de tijd bestand!N.V. C.V.K., Utrechtseweg 38, Hilversum. Tel. 02950-44951Voor hoogbouw...voor schouwburgen en scholen,voor kerken en kantoorgebouwen,voor fabrieken en ziekenhuizen,en Tionderden, duizenden,tienduizenden woningen^jaarin, jaar uit...natuurlijk kalkzandsteenModerne bouw =bouwinkalk.zandsieenDe/,,harde waarden"van kalkzandsteen:duurzaamdruksterkinaatvastwarmte-isolerendvocht-absorberendbrandveiliggeluidwerend rii^^VACATUI^iS(Vervolg)Provincie DrentheBij de Provinciale Planologische Dienst van Drenthe is tevervullen de vacature vansecretan's van de ProvincialeDrentse SchoonheidscommissieSollioitanten dienen in het bezit te zijn van een diplomaH.T.S., afd. Bouwkunde, of een daarmede gelijk te stellenopleiding.Vereist is voorts een uitgesproken esthetische begaafdheiden ruime ervaring op bouwkunstig gebied.Aanstelling vindt plaats in de rang van stedebouwkundighoofdambtenaar le klasse (jaarwedde: / 11.736,/ 14.964,-) of stedebouwkundige (jaarwedde / 13.308,/ 17.724,-). De genoemde bedragen zijn exclusief huur-compensatie (5.3 ?/o) en vakantie-uitkering (4 %).Eigenhandig geschreven sollicitaties, met uitvoerige ge-gevens, binnen 14 dagen na het verschijnen van dit bladte richten aan de directeur van het bureau van de Pro-vinciale Planologische Dienst, Beilerstraat 41, Assen.STEDEBOUWKUNDIG ADVIESBUREAUIr. P. A. LEUPEN - Ir. W. J. G. VAN MOURIKIr. F. E. WILMER - Ir. H. LAMMERSroept sollioitanten op in de volgende vacature:gediplomeerd stedebouwkundigtekenaaraan te stellen in de rang van eerste tekenaar (salaris-grenzen 537--1025).Gevraagd wordt: enkele jaren ervaring in vormgeving enkennis van de wettelijke voorschriften.Opleiding: V.B.O., H.T.S. of vergelijkbare opleiding.P.B.N.A. St. tek. strekt tot aanbeveling. Ook studerendenvoor S.H.O. of H.B.O. komen in aanmerking.Deze functie zal geleidelijk een grote mate van zelfstan-digheid en het zelfstandig voeren van besprekingen mee-brengen.Standplaats in het centrum des lands.Sollicitaties te richten aan het Bureau, Apeldoornseweg 65te Amhem.De Stichting voor Maatschappelijk Werk in de provincieUtrecht vraagt voor zo spoedig mogelijke indiensttredingeenMEDEWERKERvoor het uitvoeren van berekeningen ten dienste van hetsociologisch onderzoek en het bijhouden van de docu-mentatie in verband hiermee.VEREIST: algemene ontwikkeling op middelbaar niveauen ervaring in de omgang met cijfermateriaal.Het volgen c.q. het diploma van de cursus voor Middel-baar Planologisch Onderzoeker strekt tot aanbeveling.Aanstelling kan geschieden in de rang van commies.Brieven met uitvoerige inlichtingen en opgave van refe-renties binnen 10 dagen te richten aan de Directeur, Bri-gittenstraat 13 te Utrecht.GEMEENTE I^M EINDHOVENBij de dienst van Gemeentewerken vaceert op de afde-ling Stedebouw de functie vanchef van de tekenkamerVereist: diploma H.T.S., afdeling Bouwkunde of daaraangelijkwaardig diploma.Ruime stedebouwkundige ervaring, bij voorkeurals leider van een grotere afdeling.Het bezit van het diploma H.T.S., afd. stedebouw-kundige techniek strekt tot aanbeveling.Salaris naar gelang ervaring en bekwaamheid in de rangvan technisch hoofdambtenaar le kl. van f 1060,80 permaand (minimum) t.m. f 1344,72 per maand (maximum).Sollicitaties binnen 8 dagen na het verschijnen van dezeoproep te richten aan het Hoofd van afdeling Personeels-zaken en Organisatie der gemeentesecretarie, Stadhuis-plein 1, Eindhoven, onder vermelding van nr. 670.BUREAU VOOR ARCHITEKTUUR EN STEDEBOUWIR. J. J. MARGRY b.i. te BREDAvraagt voor spoedige in diensttredingeen ervaren stedebouwkundig tekenaarDeze moet in staat zijn zelfstandig gemeentelijke uitbrei-dingsplannen uit te werken.Schriftelijke sollicitaties te richten: Ir. J. J. Margry b.i.te Breda, Delpratsingel 24.GEMEENTE EMMENBij de dienst van gemeentewerken, afdeling Stedebouw,kan op korte termijn worden geplaatst:een ervaren stedebouwkundig tekenaardie in staat is zelfstandig te werken.Vereist: het diploma stedebouwkundig tekenaar P.B.N.A.Salaris, afhankelijk van leeftijd, opleiding en ervaring,tot een maximum van / 664,-- per maand.Het salaris is exclusief / 34,80 p. m. huurcompensatievoor 23 jarigen en ouderen en 4% vakantietoelage.Op het salaris wordt geen A.O.W.-premie ingehouden.Schriftelijke sollicitaties, met vermelding van opleiding,staat van dienst en referenties, binnen een week na hetverschijnen van dit blad in te zenden aan B. en W.van Emmen.EEN VACATURE?De juiste man op de juiste plaatsdoor een advertentie in dit tijdschriftWarms woningen in een kil klimaatIn het aigemeen gesproken zal de ge-wenste luohtverversing bereikt moetenworden met behulp van ,,n:atuurlijikeventi'latie". De bouwYOOTScihriften be-vatten bepallngen over de hiervoor be-nO'digde ventilatievoorzieningen, waar-bij edhter noolt een bepaalde mate vanventilatie kan woxden gegarandeerid,omdat men afhankelijk is van de wind.DaaAij komt nog de invloed van dewijze waarop de bewoners gebruikmaken van deze vooxzieninigen.In ruimten, zoals keukens, waar perio-'diiek beihoefte bestaat aan een vrijscerke mate van ventilatie, kunnenelektrisidhe raamventilatoren voor delaag- en middelfhoge bouw een venbe-tering betekenen, mits doelmatig toe-gepast. Globaal kan worden gesteld,dat voor een redelijke luohtverversingeen ca. 1-voudige ventilatie van dewoning nodig is.Sterkere continue ventilatie dient inverband met onnodig warmteverliesen de moigelijk[heid van tochtverschijn-selen te worden voorikomen. Kierenvan ramen zijn voilkomen ondoelma-tig om een goede ventilatie te bewerk-stelligen. Voor een doelmatige venti-latie moeten speciale voorzieningenworden aangebracht; hierop zal indeze ver'haindeling niet nader wordeninigegaan.2. De huvdige situatie ten aanzienvan de woningverwarmingHet overgrote deel van de Nederland-se bevoilking is voor de verwarmingvan de woning aangewezen op het ge-bruik van kacihelis en haarden in velesoorten en varieteiten. Doorgaanswordt hieribij sledhcs een vertrek door-lopend verwairmd en andere ruimtenincidenteel.Verwarmingsapparaten voor vaste,vloeilbare en gasvormige brandstoffenverlangdn, met uitzondering van en-kele typen, een sohoorsteen voor de af-voer van verbrandingsgassen. Vaste envloeibare brandstoffen zijn aanmerke-lijk goedkoper dan elektriciteit enthans ook dan gas, hoewel wat ditlaatste betreft, de toestand in de ko-mende jaren zidh zal wijzigen.Van de goedkope brandstoffen zal menwaar mogeilijk geibruik maken in con-tinu te verwarmen ventrekken; dureenergie komt priinair in aanmerkingdaar waar sledhts zeer inddenteel ver-warming nodig is.Voor de bouwkosten mag het gimstigzijn weinig schoorstenen aan te bren-gen, de bewoner, die aangewezen is opindividuele woningverwarming zalbemerken dat de gedwongen verwar-ming van een of meer vertrekken metelektriciteit 'bepaald niet voordelig uit-komt bij wat frequenter gdbruik.Hier zij nog eens opgemerkt -- hoeweldit eigenlijk overbodig moest zijn --dat de bewoners uiteindelijk alleen ge-interesseerd zijn in de totale bewo-ningskosten. Een relatief lage huur bv.bereikt door de bouwkundige uitvoe-ring zeer eenvoudig te houden, kanaantrdkkelijk lijken, maar wanneer dit,gezien de grote warmteverliezen en hetvoor verschillende ruimten gedwongengebruik van dure energie, hoige ver-warmingskosten met zidh brengt, is hetuiteindelijke resultaat tooh bepaald nietaantrekkelijk. Het is zaak dat meerdan tot nu toe gdbruikelijk, het oogwordt gericht op de uiteindelijke jaar-lijkse kosten (Ihuur + onderhoud +verwarmingskosten) en niet te eenzij-dig alleen op de stichtingskosten.Slechts enkeJe procenten van de Neder-landse woningvoorraad zijn uitgerustmet centrale verwarming. Voor eendeel zijn dit de grotere en ,,duurdere"eengezinsihuizen, een woningtype waar-in reeds in de vooroorlogse perio-de de centrale verwarming (per wo-ning) toepassing vonld.H?t laatste decennium is ook ca. 5*/ovan de gereedgekomen volkswoning-bouw uitgerust met centrale verwar-ming. Woningbouwplannen met eenketelihuis voor een of enkele blokkenflatwoningen, in een aantal gevallenmet sledhts 1 of 2 radiatoren per wo-ning, werden gerealiseerd. Dit was eeneerste stap naar verbetering :-- geen verzorging meer van haardenen kaohels, een gemak voor dehuisvrouw-- minder stof, eveneens een plezierigfeit voor ide huisvrouw-- geen brandstofopslag per woningnodig-- beperking mogelijk van het aantalsclhoorstenen-- beter klimaat, hoewel dit gezien hetkleine aantal radiatoren op de laat-ste plaats genoemd moet wO'rden.3. Wensen t.a.v. de woningverwar-mingKort samengevat kan worden gezegddat als uitvloeisel van de maatsohap-pelijke ontwikkeiling door grotere la-gen van de bevo'lking hogere eisen wor-den gesteld aan de verwarming, menwenst namelijk :-- meer vertrekken te verwarmen-- dit zo mogelijk beter-- zonder meer werk voor de huis-vrouw-- en wel tegen redelijke kosten.De wenselijke omvang van de wo-ningverwarming kan als voilgt naderworden omsdhreven :-- de woonkamer, als centrum vanhet familieleven blijft van het op-staan tot het naar bed gaan ver-warming bdhoeven. Temperatuurca. 20? C;-- meer en meer ontstaat de behoefteandere vertrekken regelmatig tekunnen verwarmen, hetzij alsspeelvertrek voor de kinderen, het-zij voor studiedoeleinden en derge-lijke. Niet alleen de grootte van de209Warme woningen in een kil klimaathuidige wioonkamer!s dwingt tx)'t hetgabrulk van. andere vertrekkenvoor ibopaalde doeleistiden. De so-dale ontwikkeling brenigt met zich'de ibdhoefte van volwassenen enmede van kinderen van 12 jaar enouder, om zic'h periodiek in een --ook in de winter -- ,,bewoonb'aar"eigen vertrek, doorgaans de slaap-kamer, terug te kunnen trekken.Dit soms gedwongen in verbandmet de aanwezigheid van televisie,radio, platenspeler in de woonka-mer. Temperatuur 18 a 20? c.-- Het is in feite verwonder'lijk datde huisvrouw niet eerder protestheeft aangetekend tegen bet feit datdoorgaans baar eigen domein, dekeuken, praktisdi onveirwarmdbleef. Hiertegen wordt steeds na-drukkelijker, en teredhit stelling ge-nomen. Temperatuur ca. 18? C;-- in een aantal secundaire ruimtenzodis douche, eventueel aanwezigedroogruimte en knutselruimte zalincidenteel beboefte bestaan aanverwarming.De wensen en opvattingen ten aanzienvan de woningverwarming kunnennadter geiliustreerd worden door en-kdle resultaten van enquetes in wonin-gen met imdividuele verwarming (Ind.V.) en centrale verwarming (G.C.V.) ^)T^bel I laat zien dat ruim 60''/o vande buisvrouwen mieer kamers ver-warmd weinsien te habben dan alleende woonkamer; 80% willen ook ver-Wooing, wonien, warmte.Bescihrijvenid sooiologiisch ooiderEods naarde inieninig van de Nederiandse fauisvroiuwover die verwarming van haar woning,?door Gary Horch.Rapport no. 30, Insitimut voor Gezomd-heiidstJechniiek TNO.(De .in dit rapport vermeide gagevenshelbben (betrekkiing op 893 giezinnen metiwoninigen met individuele verwarming en338 gezirmien mot woningen met centraleb'lok- of wijkverwarming).warming in de keuken en/of badruim- Tabel II demonstreert dat naarmate deten. Tabel II geeft de overeenkomsti- sociale status stijigt, meer verwarmingge gegevens wear als Tabel I, maar liu in de wonikig wordt gewenst, maar degedifferentieerd naar ,,statusgroep". verscihilfan zijn niet indrukwekkend.Tabel IWensen t.a.v. te verwarmen ruimten (in */o van het aantalgeenqueteerden bij Ind. V. resp. G.C.V.)Ind. V. keuken enniet gewenstbadruimtewel gewenstalleen woonkamerwoonkamer + andere kamer(s)1182556G.C.V. keuken enniet gewenstbadruimtewel gewenstalleen woonikamerwoonkamer + andere kamer(s)693253TAel IIWensen t.a.v. te verwarmen ruimten, als onder I onderverdeeld naarstatusgroepen, gelbaseerd op beroep, opleiding en inkomenStatusgroep Ind. V. G.C.V.K + B K + Bniet wel niet welI wik 16 35 27 46w*k + a.k. 8 41 10 17II wik 17 26 5 44wk + a.k. 7 50 10 41Ill wik 7 25 1 48w