stedebouw & volkshuisvestingIn dit nummer:Uitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en Volkshuisvestingitnaart 1965In ons klimaat is vochl verfvijand No 1.Condenswater tengevolge van velegraden temperatuurverschil aanweerszijden van een achtergeveldeur!De BRUYNZEEL 40 MM BALKON-EN TUINDEUREN* weerstaan metglans alle grillen van ons klimaaten zijn in het bijzonder geschlkt voorde hoogbouw, waar vooral aan dezuidwestzijde hoge eisen gesteldworden.Modeller!374 375 376* Octrooi aangevraagdINONSKLIMAATBRUYNZEEL DEURENFABRIEK NV ZAANDAM TEL 02980 26550drukte op de Maas...Nederlands cement brengt uitkomst!^. ..-JiPiilPlfeMBij Maasbracht wordt een drielingsluis gebouwd waarinniet minder dan 6000 ton scheepsruimte tegelijk kanworden geschut. In totaal zullen er een miljoen m^ grondplaats moeten maken voor de betonnen sluizen.100.000 ma beton van Nederlands cement worden erinverwerkt.VERKOOPASSOCIATIE NEDERLANDS CEMENT E N C l-C E M IJ-R O B U R N.V.MOBIELE KRANENZWAAR TRANSPORTN.V.v.h. Fa. Willem van TWIST's-Gravendeelsedijk 57DORDRECHTTelefoon (01850)-3241 (6 lijnen)Telex 22124VACAfUIRi;rgemeente , .enschedeBij de afdeling Volkshuisvesting van dedienst van Openbare Werken en Volks-huisvesting kan binnenkort worden ge-plaatst eenHoofdopzichter (1e klas)De afdeling is belast met het beoordelen,het begeleiden bij de uitvoering en hetmede in teamverband ontwikkelen van doorwoningbouwcorporaties te stichten of teverbeteren complexen woningwetwonin-gen, benevens met het uitbrengen vanadviezen hieromtrent.EISEN : Ruime ervaring op het gebied van de woning-bouw. Diploma U.T.S. of een daaraan gelijk-waardige opieiding. Het bezit van het diplomaopzichter B.N.A. strekt tot aanbeveling.SALARIS : Hoofdopzichter van f 745,- tot f 908,- p.m.Hoofdopzichter 1 e kl. van f 884,- tot f 1057,- p.m.Genoemde bedragen zijn inclusief huurcom-pensatie, inhouding ingevolge de A.O.W. isvoor rekening van de gemeente.TOELAGEN : Studiekosten-, premiespaar- en gunstige ziek-tekostenregeling (I.Z.A.) van toepassing.WONING : T.a.v. gehuwden :Aan toewijzing van een woning zai wordenmedegewerkt.Reiskosten voor wekelijks gezinsbezoek wor-den vergoed; tegemoetkoming in de pension-kosten 90%. Volledige verhuiskostenvergoe-ding; 10% van de bezoldlging voor inrich-tingskosten.SOLLICITATIE : Wie het voornemen heeft te solliciteren wordtverzocht dit binnen een week na het verschij-nen van dit blad schriftelijk, met duidelijkevermelding weike functie het betreft, mede tedelen aan de Chef van de afdeling Perso-neelszaken van de gemeentesecretarie. Eensollicitatieformuller zai daarna worden toege-zonden.GEMEENTE S-GRAVENHAGEBij de Afdeling Stedebouwkundig Onderzoekvan de Gemeentelijke Dienst van de Stads-ontwikkeling is plaats voor een ambtenaar inde rang vanHOOFDCOMMIES A.Vereisten:een diploma middelbare school of een daar-mede gelljk te stellen opieiding, het diplomamiddelbaar planologisch onderzoeker (M.P.O.)en/of M.O. Statlstiek, ervaring in het plano-logisch onderzoekswerk en een behoorlijkeredactione!e vaardigheid.Salarisgrenzen (excl. huurcompensatie):f 864, f 1.224,-- per maand.A.O.W.-premie komt voor rekening van degemeente.Vakantietoelage 4% van het jaarsalarls.Aanstelling boven het minimum is mogelijk.Uitvoerige, eigenhandig geschreven sollicitaties metvermelding van volledige personalia alsmede van denaam van dit blad binnen 14 dagen ONDER No. M 62te zenden aan de Directeur van het GemeentelijkBureau voor Personeelsvoorziening, Burg, deMonchyplein 10, 's-Gravenhage.GEMEENTE ARNHEMBij de Sociografische Afdeling van de gemeentesecretariekan worden geplaatst een(assistent}-onderzoekervoor het met een zekere mate van zelfstandigheid ver-richten van stedebouwkundig oniderzoek.Het diploma middelbaar planologisch onderzoeker isvereist.Salaris, afhankelijk van leeftijd, opieiding en ervaringmin. f 686,-- max. f 1086,-- per maand.Verhuiskosten-, studiekosten-, en IZA-regeling zijn vantoepassing.Sollicitaties te richten aan Burgemeester en Wethouders.N.V. Bouwbedrijf NIJHOLTBAARN - Goeman Borgesiuslaan 23 - Telefoon (02954)-2937 I ]kCLIlIlBJIiBTSs&vUitgave van het 46e jaargang no. 3Nederlands Instituut voor MaandhladRuimtelijke Ordening en Volkshuisvesting maart 1965Redactie :Mevrouw Prof. C. W. Visser P^of. Dr. S. O. van PoeljeMe]. R. Hartstra Mr. Ir. M. M. van PraagProf. C. van Eesteren Drs. W. J. ValkenburgMr. C. A. van Gorcum Drs. H. van der WeijdeH. J. A. Hovens Greve Ir. W. WissingProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursAdres voor Redactie en Abonnementen :Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 1S4225Postgironummer 29080Advertenties :Keizersgracht 188, Amsterdam-CTelefoon 249128Postgironummer 113028Dit nummerbrengt ah eerste artikel een beschouwing van de heer Dr. D. de Jonge overhet dorp Nagele als objekt van de sociologie van het wonen. Dit dorp wordthierin beschouwd als een experiment, waarvan de uitkomsten warden nage-gaan. Schrijver concludeert o.m. dat wij hehoefte hebben aan een soort psycho-logische ruimteleer, willen wij nederzettingen bouwen, waarover ook de be-woners enthousiast zijn.Het artikel van de heer Ir. A. ]. Kempees over stadsontwikkeling en volks-huisvesting in Suriname uit het vorige nummer wordt vervolgd en afgesloten.Twee korte bijdragen houden verband met het congres van de InternationalFederation for Housing and Planning in Jeruzalem. Zij geven indrukken weervan het congres en van het land.Ten slotte bevat dit nummer een korte uiteenzetting van doel en karakter vande Literatuurdocumentatie Ruimtelijke Ordening, waarmee het Instituut insamenwerking met de Rijksdienst voor het Nationale Plan en het GeografischInstituut van de Rijksuniversiteit te Utrecht enige tijd geleden een begin heeftgemaakt.69Stedebouw en volkshuisvesting in de spiegel der literatuurG. M. Trevelyan over de negentiende-eeuwse stadDe moderne stad in het planloze moeras van haar aanwas, ontbeert vorm engelaatstrekken; zij is een dodende kooi voor de menselijke geest.G. M. Trevelyan, English Social HistoryInhoudHet dorp Nagele als objekt van de so-ciologie van het wonen, Dr. D. de Jonge 71Enige aspecten van stadsontwikkeling envolkshuisvesting in Suriname (vervolg),Ir. A. J. Kempees c.i. .... 81Het Congres in Jeruzalem, H. v. d. W. 92Israel is "an old new Land", Mevr. Ir.N. C. de Ruiter 94Literatuurdocumentatie Ruimtelijke Or-dening 97Ofjkiele MededelingenNederlands Instituut 100Summary 100Abonnementsprijs f 24,--. Losse nummers f 2,50.De leden van het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting en deleden van de Nationale Woningraad ontvangen het Mad kosteloos.70NageleHEX DORP NAGELE ALS OBJEKT VAN DE SOCIOLOGIE VAN HEX WONEN Dr. D. de JongeMethodologische uitgangspuntenEnige tijd geleden schetste ik een socio-logisch onderzoekmodel, geschikt voortoepassing op nieuwe woonmilieu's (1).Uitgangspimt was daarbij dat de wijzewaarop een bepaalde bevolking woonten zijn woonsituatie ervaart, afhanke-lijk is, enerzijds van de opvattingender ontwerpers en planners (voor zo-ver deze in de realisaties hun uitdruk-king vinden), anderzijds van de leef-wijze der bewoners, hun groepsbindin-gen, rolgedrag, verwachtingen, gees-teshoudingen en cultuurbezit (dit laat-ste in de ruimste zin van sociaal ver-worven materieel en niet-materieel be-zit).Het wonen wordt daarbij dus inhoofdzaak van twee kanten benaderd.Zij die de structuur en verschijnings-vorm van nieuwe woonmilieu's op be-slissende wijze beinvloeden of bepalen,gaan daarbij noodzakelijkerwijze uitvan hun verwachtingsstructuur, welkegebaseerd is op een aantal premissenaangaande mens en maatschappij zo-als die thans bestaan en zich in de toe-komst zuUen ontwikkelen. Bovendienhebben zij expliciet of impliciet eenaantal opvattingen aangaande de mo-gelijkheden om mens en samenlevingte veranderen door middel van devormgeving der ruimtelijke artefacten.En tenslotte koesteren zij veelal eenideaal met betrekking tot het te be-reiken effect, waardoor hun handelenmede te verklaren is.De sociaal-wetenschappelijk onderzoe-ker kan ten aanzien van de uitgangs-punten voor de planning en het ont-werpen nagaan, in hoeverre deze aan-sluiting vinden bij de werkelijkheid.Hij tracht dan de volgende vragen tebeantwoorden :-- Zijn het gehanteerde mensbeeld enhet maatschappijbeeld in overeen-stemming met de inzichten die uitde resultaten van systematisch so-ciaal-wetenschappelijk onderzoekkunnen worden verkregen ?-- Zijn de gehanteerde middelen ge-schikt voor het bereiken van debeoogde doelstellingen ?-- Zijn de diverse idealen en doelstel-lingen welke de planners nastrevenonderling verenigbaar ?-- Sluiten deze idealen aan bij dat-gene wat de toekomstige bewonersvoor zich en de hunnen nastreven?Indien dat niet het geval is, wor-den er dan wellicht andere waar-den gerealiseerd welke voor de be-volking of de cultuur als geheelvan belang zijn ?Waar deze onderzoekprocedure ge-volgd wordt, zal o.m. naar voren kun-nen komen in welke mate verwezen-lijking van de gestelde doelen mogelijkis binnen het kader van de bestaandeen zich ontwikkelende technische, po-litieke, economische en sociale omstan-digheden.Bij een aldus opgezet onderzoek wor-den de in de sfeer van het wonen lig-gende gedragingen en geesteshoudingengeregistreerd en geinterpreteerd inverband met dieper liggende socialeen psychologische gegevenheden, waar-bij rekening wordt gehouden met depluraliteit van onze samenleving,welke onder andere meebrengt datplanners en bewoners tot op zekerehoogte in duidelijk verschillende so-ciale en culturele situaties verkeren.Het belang van het experiment in devolkshuisvesting en de stedebouw, ende wenselijkheid van onderzoek naarde resultatenEen der meest opvallende kenmerkenvan de moderne samenleving is welhaar dynamiek. Voortdurend vindener min of meer ingrijpende verande-ringen plaats in allerlei maatschappe-lijke processen en structuren. Onzeleefwijze verschilt sterk van die vanonze ouders, bijv. in de jaren twintigen dertig, en om ons heen zien wijsteeds nieuwe ontwikkelingen in hetsociale leven en de cultuur zich vol-trekken.Onder deze omstandigheden bestaatbij velen die wat verder doordenkenhet besef dat oplossingen die in hetverleden voldeden niet zonder meerbruikbaar zijn voor het heden en datwat nu voldoet, in de toekomst wel-licht achterhaald zal zijn. Dit geldtook voor het wonen; in vele kringenleeft het gevoel, dat wij niet zondermeer op oude wegen kunnen blijvendoorgaan. Daarom zoekt men naarnieuwe mogelijkheden, waarbij menzich los tracht te maken van of afpoogt te zetten tegen het bekende, hetvertrouwde, het traditionele.Een gevolg van dit streven is, dat waarhet zich weet door te zetten oplossin-gen worden toegepast die tevoren nietbeproefd zijn, hetgeen betekent datmen de effecten en neveneffecten on-mogelijk volledig kan overzien.Bij het zoeken van nieuwe vormen enstructuren wordt vaak gesproken van'experimenteren'. M.i. is dit slechts hetgeval, indien men een duidelijke voor-stelling heeft van wat men wil en vande invloed die het bereiken van het71Nagelegestelde doel zal hebben op de maat-schappij. Een voorwaarde Is dan bo-vendien, dat nauwkeurig wordt nage-gaan welke effecten en neveneffectenteweeg worden gebracht. Pas als ditgeschied is, wordt het mogelijk vast testellen of het beoogde effect bereikt isen na te gaan in hoeverre de gereali-seerde oplossingen inderdaad een ver-rijking der woon- en leefmogelijkhedenbetekenen.Nagele als voorbeeld van een experi-ment waarvan de resultaten onder-zocht zijnHet in de Noordoostpolder gelegendorp Nagele is een poging om tot eengeheel nieuwe, eigentijdse vorm te ko-men voor een kleine nederzetting inhet kort geleden drooggemaakte en ge-koloniseerde land (2). Het plan zoalsdat gerealiseerd is, kwam voort uiteen studie, verricht door een werk-groep van prominente 'moderne' ar-chitecten, stedebouwkundigen en land-schapsarchitecten. Nu het resultaatvoor ieder te zien is en er ook een on-derzoek is ingesteld naar de reactiesvan bewoners, is Nagele te beschou-wen als een experiment waarvan deuitslag bij de verdere ontwikkelingniet buiten beschouwing mag blijven.Teneinde voor dit project een zo reeelmogelijk programma te krijgen, wend-de de werkgroep zich tot de Directievan de Noordoostpolder. Deze directieverschafte de gegevens aangaande deaantallen en soorten woningen envoorzieningen welke nodig zouden zijnin een woonkern voor landarbeiders,welke tevens dient als verzorgingscen-trum voor de landbouwende bevol-king in het omringende poldergebied.De werkgroep-Nagele heeft zijn doel-stellingen en werkwijze in een aantalpublikaties uiteengezet; diverse voor-lopige ontwerpen kwamen tot stand,alvorens men de oplossing poneerdewaaraan de voorkeur werd gegevenvoor realisering.Doordat de ontwerpers in tamelijkvergaande mate in staat zijn geweestvormen te scheppen welke voortvloei-den uit hun leidende beginselen, is demogelijkheid gegeven een aantal vorm-gevingsprincipes te toetsen aan depraktische mogelijkheden en aan dereacties van dat deal der bevolking,dat dagelijks met de consequenties vandeze principes geconfronteerd wordt.De voorgeschiedenisDe historlsche achtergronden van Na-gele reiken terug tot in de jaren dertig,toen de eerste dorpen 'op het nieuweland' (nl. in de Wieringermeerpolder)werden ontworpen en uitgevoerd.Granpre Moliere noemt als kenmerkenvan deze dorpen :-- zij vloeien enigszins uit in hetland; een dorp is een onvolkomennederzetting, die niet wezenlijk vanhet omringende land te onderschei-den is;-- tegenover een zekere onbegrensd-heid naar buiten staat begrensd-heid naar binnen; in het centrumligt een verruiming, een brink ofeen dorpskom, met een geslotenbebouwing van winkels, woningenen openbare gebouwen;-- voor enkele ondergeschikte dorpenis het lintbebouwingssysteem geko-zen, dat bij deze beperkte omvanggeen bezwaar oplevert;-- de dorpen liggen enigszins terzijdevan de verkeerswegen (3).Van deze opzet kan gezegd worden,dat de resultaten qua structuur eenhoge mate van overeenkomst vertonenmet de bestaande, traditionele dorps-vormen in het Westen van ons land.De situering bezijden het doorgaandeverkeer is wel de voornaamste afwij-king van het op het oude land gang-bare patroon.Ook de woningen waren van een tra-ditioneel aandoend type, met hellendedaken, dakkapellen en tamelijk sterkonderverdecide ramen en ruimten.Een viertal architecten, aanhangersvan het 'Nieuwe Bouwen', levert inVolkshuisvesting en Stedebouw vanjanuari 1934 principiele kritiek op debebouwing in de Wieringermeer.Zij zijn van mening, dat er een onge-wenste tegenstelling bestaat tussen het,,karaktervolle landschap" van deWieringermeer met zijn ,,zakelijke di-rectheid en moderniteit" en de ,,opzet-telijke romantiek", de ,,quasi-natuur-lijkheid" van de woonkernen, die tebeschouwen zijn als een poging het his-torisch gegroeide van de dorpen op hetoude land na te bootsen.,,De woningen in deze dorpen doendenken aan schapen, die bangelijk metde koppen naar elkaar beschuttingzoeken tegen slecht weer, terwijl wij zograag een goed doordachte orde had-den aangetroffen, die in duidelijkheid,omgrenzing en volwaardigheid de no-dige vastheid zou hebben kunnen ge-ven tegenover de mateloosheid van hetland rondom. . . .. . . .Men heeft, geleid door eigen wen-sen, de nieuwe omgeving naar eigenpersoonlijke overtuiging willen vor-men, in plaats van de feitelijke be-paaldheid der opgave te aanvaarden....Men heeft 'gebruikelijke' huizen wil-len maken van 'gebruikelijke' materia-len, zo goedkoop en zo goed mogelijken met zo min mogelijk risico's. . . .Aan de primitieve boerenarbeider enboerenvrouw mogen deze woningen alspaleizen voorkomen, waarin ze kun-nen uitgroeien tot gezeten burgermen-sen; een prikkel tot moderner cultuur-72'J,Kalkzandsteen is al ruim een halve eeuw modern. Door zijn efficiente verwerking.Zijn effecten in kleur. Zijn onbegrensde toepassingen. Modern ook dankzij eenvoortdurende research en een regelmatige aanpassing van het assortiment aande eisen van de dynamische bouwmarkt. Voortdurend is er een strenge kwaiiteits-controle door onafhankelijke instituten. Kalkzandsteen -- de ,,hoeksteen" van demoderne bouw ... bij de tijd en tegen de tijd bestand!N.V. C.V.K., Utrechtseweg 38, Hilversum. Tel. 02950-44951Voor kerken en musea...voor scholen en kantoorgebouwen,voor torenflats en bungalows^voor honderden, duizenden,tienduizenden woningen,jaar in, jaar uit. . .natuurlijk kalkzandsteenModerne bouw =bouwinkalk.zandsieenDe/,,harde waarden"van kalkzandsteen:? duurzaam? druksterk? maatvast? warmte-isolerend? vocht-absorberend? brandveilig? geluidwerend EiZIAlle verfproductenvan PIETER SCHOEN & ZOON N.V. zijn bij ons tegen fabrieksprijzen direct uit voorraadInijnG HcrGII/ leverbaar. LAK- EN VERFINDUSTRIE v/h P. WERRE & CO.WERRE 's-GRAVENHAGE, Veenkade 49-50, Telefoon 633923 (2 lijnen)VACAiyi^ii:(vervolg)Gemeente SchiedamBij Gemeentewerken Schiedam is te vervuUen de functievanCHEF HOOFDAFDELINGSTADSONTWIKKELINGTot deze hoofdafdeliAg behoren de afdelingen Stedebouw,Grondzaken en Landmeten. Voor de Stedebouw is bo-vendien een particulier adviseur ingeschakeld. Kandida-ten voor d'eze belangrijke functie dienen representatiefte zijn, moeten beschikken over leidinggevende kapacitei-ten en goed kunnen coordineren. Bovendien moeten zijop een ruime praktijk-ervaring op een of meer van debovengenoemde terreinen kunnen bogen. Een passendeingenieursopleiding is vereist.Aanstelling geschiedt al naar gelang van bekwaamheiden ervaring in de rang van hoofdingenieur of hoofd-ingenieur A, met als salarisgrenzen / 1.581,-- tot / 2.065,--per maand, exclusief liuurcompensatie en 4% vakantie-toeslag.Eigenhandig geschreven sollicitaties, onder vermeldingvan personalia, opleiding, praktijkervaring en referenties,binrven 14 dagen na het verschijnen van dit blad in te zen-den aan de directeur, Korte Haven 33.DOOR EEN ADVERTENTIE IN DIT TIJDSCHBIFTverwerft Uw zaak in geheel Nederland bekend-heid b^:Architecten,Ingenieursbureaux,Woningbouwverenigingen,Gemeentebesturen,Gemeentelijke diensten van Openbare Werken,Bureaux v. Bouw- en Woningtoezicht e.d.Provinciale Besturen,Prov. Streekplannendiensten, enz.Bij de Stichting Centraal Orgaan ter bevordering vande bouw van Middenstandsbedrijfspanden (C.O.M.) --een algemene adviesinstantie op het gebied van de be-drijfspandenprojectie in stedebouwkundige plannen ?--kunnen wegens uitbreiding van de werkzaamheden wor-den geplaatsttwee wetenschappelijke medewerkersvoor het contact met de gemeentelijke beleidsorganenen diensten en het daaruit resulterende onderzoek.Voorkeur wordt verleend aan academisch gevormden,die op enige ervaring op het omschreven werkterreinkunnen wijzen en een levendige belangstelling voordistributievraagstukken hebben.Salaris in overeenstemming met de zelfstandigheid vande functie en voorts naar opleiding en ervaring; gunstigepensioenregeling.Brieven met uitvoerige bijzonderheden (levensloop, di-ploma's, ervaring, leeftijd, huidig salaris, referenties)worden gaarne ontvangen door de Directeur van hetC.O.M., Jozef Israelsplein 35 te 's-Gravenhage.Voor spoedig gevraagd:a. een bekwaam bouwkundig tekenaarop H.T.S.-niveau en behoorlijke praktijkervaring;b. een leerling-tekenaarvoor de afdeling stedebouw, leeftijd tot 17 jaar.Geboden wordt een varierende en prettige werkkring opbasis van een goed salaris, 4% vacantietoeslag en jaarlijkseen gratificatie.Sollicitaties met volledige inlichtingen te richten aan:J. F. Niepoth, Architect-Stedebouwkundige B.N.S., Plant-soen Laanhorn 1, AMSTELVEEN - Tel. 02964/31735.EEN VACATURE?De juiste man op de juiste plaatsdoor een advertentie in dit tijdschriftBouwtechnisch adviseurF. J. N. TIJSZEAMSTERI>AM-0.Middenweg 102 - Tel. 020-59048Adviesbureauvoor gewapend beton-staalconstructiesAdviseur utiliteitswerkenenNageleleven met meer licht en openheld, meervreugde en bewustheid, minder klein-heid, benepenheid en bangelijk indivi-dualisme zullen deze woningen nooitworden. . . ."Als programmapunten die uit huneigen beginselen voortvloeien, noemendeze architecten dan :-- openheid, uitzicht zowel naar om-geving als dorp;-- een systematisch georienteerdeopen bebouwing;-- ruimte In de woningen, te berei-ken door meervoudig gebruik dervertrekken;-- de mogelijkheid om twee of meervertrekken geheel of gedeeltelijktot een ruimte te verenigen; in ver-band daarmede : woningen met allevertrekken gelijkvloers;-- loslaten van vooroordelen ten aan-zien van vormgeving, materiaalge-bruik en indeling.De fundamentele opvattingen en waar-de-oordelen, die aan deze punten tengrondslag liggen, zijn duidelijk. Alscentrale waarden bij de vormgevingvan het fysieke milieu worden ruimte-werking en openheid gesteld. Mede inverband met deze openheid wordt ge-pleit voor flexibiliteit in de woning-plattegrond.In plaats van te streven naar een con-trast tussen de openheid van de uitge-strekte polder en de relatieve besloten-heid van het dorp, willen deze vorm-gevers juist ook de open ruimte vangroter formaat binnen de woonkernenlaten spreken.Anderzijds stellen zij tegenover hetuitvloeien van het dorp in zijn omge-ving een duidelijke begrenzing naarbuiten.Voorts gaan zij uit van de opvattingdat een zekere 'kleinheid' en besloten-heid van het fysieke milieu in en rondde woning ,,burgerlijkheid, benepen-heid en bangelijk individualisme" be-vorderen, terwijl een grotere ruimte-lijke openheid zou leiden tot ,,moder-ner cultuurleven, meer vreugde en be-wustheid" (4).Tegen deze achtergrond krijgt de acti-viteit van de werkgroep-Nagele watmeer relief. Het zijn nl. exponentenvan dezelfde richting in de architec-tuur en de stedebouw, die -- zij hetzoveel jaren later -- met Nagele dekans hebben gekregen te laten zienwaartoe de door hen ontwikkelde idee-en en idealen in de praktijk kunnenleiden.Vormprinclpes voor het plan voorNageleUit de betreffende publikaties valt opte maken, dat de ontwerpers van Na-gele de volgende oplossingen hebbengekozen :-- Het in de Wieringermeer gei'ntro-duceerde principe van ligging naasteen hoofdverkeersweg is gehand-haafd.-- De ,,dorpsruimte" is door een om-gevend bos en windsingels van deomgeving gescheiden; het dorpvervloeit dus niet in de polder. Ge-steld wordt :,,Vanuit de betrekkelijke onbe-paaldheid van de buitenruimte ko-mend, ervaart men het dorp als eenmassa, waarbinnen zich een nieuwebepaalde ruimte van een andere --een menselijker -- schaal bevindt"(5). Tevens worden de omringendebeplantingen geacht het dorp tegende wind te beschermen.-- Gestreefd is naar gelijkwaardig-heid en saamhorigheid der bewo-ners in en om een grote ruimte,waarin de openbare gebouwen lig-gen. ,,Op deze wijze kan wordenuitgedrukt, dat het dorp een cen-trum van gemeenschapsleven is"(6).Deze centrale open ruimte behoort totde ,,middelen om verlangens naarschoonheid, harmonic en menselijkheidop de wijze van vandaag te bevredigenin vormen, afmetingen en verhoudin-gen die van dezelfde geaardheid ensoort zijn als die van de bedrijven ende indeling van de polder" (7).De ,,bepaaldheid van de opgave" leid-de niet direct tot een enkel ontwerp.Er werden verschillende plannen ge-maakt; bij het eerste voorstel dat aande directie van de Noordoostpolderwerd voorgelegd, waren alle wonin-gen in strokenbouw gerangschikt en indezelfde richting (het Z.W.) georien-teerd.Tenslotte werd een plan uitgevoerd,waarbij de openbare gebouwen in eenrechthoekige middenruimte zijn ge-plaatst, waaromheen de woningen zijngegroepeerd in een aantal 'wooneenhe-den' (ook wel 'visual groups' ge-naamd). Elke 'wooneenheid' heeft zijneigen open ruimte; tussen de 'woon-eenheden' onderling bestaat geenrechtstreekse wegverbinding.Programma en realiseringHet programma voor Nagele omvatte:I. Voorzieningen :Drie kerken, drie lagere scholen, eendorpshuis-hulpsecretarie, een postkan-toortje, een spuitenhuisje, een cafe-hotel tevens autobusstation, twee klel-nere cafe's, een consultatiebureau, eenkerkhof, een sportterrein, een zwem-bad en een terrein voor opslagloodsen(voor brandstof, kunstmest etc.).II. Woningen :73Nagele130 landarbelderswoningen, 30 win- plan zouden de landarbelders wordenkels met woning, 30 ambachtsbedrijven gehuisvest in dubbele woningen en permet woning, 40 middenstandswonin- woning een moestuin van 4 are krij-gen, 60 arbeiderswoningen en 10 wo- gen. In het gerealiseerde project over-ningen voor notabeien. heerst het rijenhuis, terwijl voor de be-woners de gelegenheid bestaat eenVolgens het eerste, niet uitgevoerde volkstuin te huren.De eengezinsrijenhuizen zijn uitge-voerd met platte daken en relatief gro-te ramen, in het algemeen : in eenstrakke, 'moderne' vormgeving. Het inde jaren dertig geponeerde principe omgrote aantallen woningen te bouwenmet een flexibele plattegrond, inzon-Yroeger ontwerp voor Nagele van deWerkgroep uit de Vereniging ,,De 8"74Nagelederheid van het bungalowtype, is dusverlaten. De groene, open ruimten zijnmerendeels begroeid met tamelijk grofgras, in overeenstemming met de opzet:,,De centrale ruimte is gedacht alsgrasvlakte, niet gecultiveerd als gazon,maar eenvoudig gras dat bij tijd enwijle gemaaid wordt en vrij toeganke-lijk is" (8).Het aantal inwoners van Nagele wasberekend op grond van een bepaaldeverhouding van het landbouwareaal inde polder en het daarop werkzameaantal arbeiders. Tengevolge van deverder voortgeschreden mechanisatievan de landbouw is het aantal arbei-ders in de Noordoostpolder evenwelkleiner gebleven dan was berekend.Hierdoor hebben zich in Nagele min-der gezinnen gevestigd dan in het planvoorzien was, zodat de plannen voorde woningbouw slechts ten dele gerea-liseerd konden worden. In 1961 woon-den er te Nagele 134 gezinnen, terwijlop 300 gezinnen was gerekend.2o komt het, dat enige 'wooneenhe-den' niet zijn gebouwd. Als 'ruimte-lijke compositie' is Nagele dus 'onaf.Enige afmetingen en dichthedenBij het gebruik van de ruimte speeltde schaal der voornaamste elementenvan de nederzetting en de directewoonomgeving een belangrijke rol. Hetis daarom goed een indruk te hebbenvan enige der voornaamste maten.De lengte van het gehele dorpsgebied,inclusief de omringende bosgordel, be-draagt rond 1 km, de breedte gemid-deld ca. 800 m. De totale oppervlaktevan dit gebied is te stellen op ca. 85 ha.Dit komt neer op een bruto dichtheidtussen 3 en 4 woningen per hectare(voor het totale plan van 300 wonin-gen; voor de gerealiseerde 134 wonin-gen zijn de dichtheden dienovereen-komstig lager).Het rechthoekige open dorpsgebiedbinnen de bosgordel (waar de bosgor-del zelf, de sportvelden en de begraaf-plaats buiten vallen) meet ca. 510 x 780m. of rond 40 ha. Hierbinnen bevin-den zich alle woningen en openbaregebouwen.De bebouwingsdichtheid binnen ditopen dorpsgebied is ca. 7,5 woningenper ha.Het rechthoekige open gedeelte waar-in zich de openbare gebouwen bevin-den en waaromheen de 'wooneenhe-den' zijn gerangschikt, is ca. 430 m.lang en 220 m. breed.Uit een plattegrond van een der'wooneenheden' (9) is af te lezen, datdeze 156 x 118 m. is (oppervlakte ca.1,85 hectare) en 32 woningen bevat(17 woningen per hectare). In deze'wooneenheid' ligt een open ruimtevan ca. 60 x 110 m. Rekent men dezeniet mee, dan wordt de netto bebou-wingsdichtheid ca. 27 woningen perhectare. De onderlinge afstand tussende bouwstroken bedraagt ca. 27 m. ende diepte der achtertuinen is 13-15 m.Er bestaat dus een grote tegenstellingtussen de zeer lage bruto dichtheid ende vrij 'normale' netto bebouwings-dichtheid, evenals tussen de in hon-derden meters uit te drukken afstan-den in het dorp en de enige tientallenmeters bedragende gevelafstandenbinnen de woonverkaveiing.De toegepaste maten krijgen verderrelief indien men ze vergelijkt met depleinen in de oude Nederlandse bin-nensteden. Dit waren de 'ontmoetings-ruimten' par excellence, waar menenerzijds meer ruimte had dan in denauwe stadsstraten, anderzijds de af-standen niet zo groot waren dat menelkaar in het geheel niet meer kon her-kennen.Ons belangrijkste nationale plein, deDam, meet ca. 100 x 80 m; met inbe-grip van de Vissers- en Vijgendam iszijn grootste lengte ca. 175 m. DeNieuwmarkt heeft afmetingen van ca.120 x 70 m, de Westermarkt ten Zui-den van de Westerkerk ca. 100 x60 m. In Delft zijn de maten van degrootste open ruimten in de binnen-stad : Markt 100 x 60 m, Beesten-markt 60 x 55 m en Paardenmarkt80 X 80 m. De Residenz Platz in Salz-burg meet ca. 100 x 60 m. Dit zijn allepleinen, omgeven door een tientallenmeters hoge, overwegend gesloten be-bouwing. Aan de Dam, de Markt ende Residenz Platz vindt men boven-dien enkele zeer hoge openbare gebou-wen. (De hier genoemde maten vanstadspleinen zijn vastgesteld door eenzeer globale meting, slechts bedoeldom de orde van grootte te bepalen).Wat bij de maatvoering in Nagele hetmeest opvalt, zijn de immense matenvan de open ruimten in verhouding totde hoogte van de huizen (ca. 6 m).Terwijl men in de grote open ruimteneen beperkt aantal, tamelijk ver uit-eenstaande, openbare gebouwen vindt,staan de woonhuizen relatief dicht bij-een in rijen en stroken. Bij de gegevenbruto dichtheden had men in plaatsvan rijenhuizen ook geheel of half vrij-staande eengezinshuizen of zelfs vrij-staande bungalows kunnen toepassen.Blijkbaar is bij de toegepaste opzet de,,waarde" van de openbare ruimte zeerhoog aangeslagen, terwijl de bij de wo-ningen aansluitende priveruimte dieo.a. inkijkvrijheid moet geven, zeerveel lager in de rangorde is geplaatst.Opmerkelijk is, dat de open ruimte ineen 'wooneenheid' van enkele tiental-len huizen ongeveer even groot is alsde genoemde centrale stadspleinen inbelangrijke brandpunten van econo-misch en cultured leven.75NageleIn hoeverre is rekening gehouden metuitkomsten van onderzoekingen aan-gaande woonwensen ten plattelande ?Geruime tijd geleden is een aantalonderzoekingen ingesteld aangaandewoonwensen van plattelanders (10). Deuitkomsten vertonen een vrij grotemate van eensluidendheid met betrek-king tot de verlangens die men heeftt.a.v. de woning, nl. :1) de voorkeur gaat in het algemeenuit naar een geheel of half vrij-staand eengezinshuis;2) men wenst een flinke kelder voorberging van wintervoorraad aard-appelen, geconserveerde groentene.d.;3) men verlangt een flinke schuur, bv.met een oppervlakte van tenmin-ste 10 m2;4) het toilet heeft men liefst aan deachterkant van het huis;5) waar maar een woonvertrek is, tre-den licht knelpunten op tussen uit-eenlopende activiteiten van gezins-leden;6) de meeste arbeiders geven de voor-keur aan een grote keuken, waarmen kan eten en desgewenst ookwonen; de gezinnen in de midden-klasse geven de voorkeur aan eenindeling met twee woonkamers eneen werkkeuken.Wat dit laatste punt betreft, be-staat er overeenkomst met dewoonwensen in de stad. Dit iseveneens het geval t.a.v. de vol-gende punten :7) er bestaan bezwaren tegen ver-keerstracees door vertrekken, inhet bijzonder door de woonkamer;8) men heeft liefst een zolder of al-thans een toegankelijke vliering;9) tegen de ligging van het enige toi-let op de slaapetage bestaan over-wegend bezwaren (11).Met het oog op mogelijke toekomstigeverschuivingen in de woonstijl (vanhet wonen in de keuken naar het ge-bruik van twee woonkamers en werk-keuken bv.) bepleitte ik de toepassingvan flexibele indelingen, waarbij eenkeuze kan worden gedaan tussen devolgende mogelijkheden :een grote woonkamer + werkkeuken;een grote woon-, eet- en kookruimte;een woonkamer + grote woon- ofeetkeuken;twee kleinere woonkamers + werk-keuken.Over het algemeen dient gezegd teworden dat bij de keuze van de woon-vorm en de plattegrond van de huizente Nagele slechts in zeer beperkte materekening is gehouden met de hier ver-melde tendentles in de woonstijl en dewoonwensen op het Nederlandse plat-teland.Opvattingen van vormgevers aan-gaande NageleOnder de vormgevers bestaat er geencommunis opinio aangaande het al ofniet geslaagd zijn van Nagele als mo-dern dorp.Dijkema (12) wijdt enige lyrische pas-sages aan de opzet en aan de 'visualgroups'; hij heeft het ook over :,,.. den sogenannten 'zentralen Raum',welcher mit den darauf gelegenen be-sonderen Gebauden, wie drei Kirchen,drei Schulen und einer 'townhall'schliesslich die eine, gemeinschaftlicheMitte dieser Siedlung er-wirkt".Van het binnen de bosgordel gelegengebied spreekt Dijkema als ,,das Dorfals Interieur".Hartsuyker (13) stelt :,,Struktur und Form des Dorfes ent-standen aus beharrlicher Suche nachder saubersten und kreativsten Ant-wort auf diese Gegebenheiten (soziolo-gisch einerseits, materiell-klimatischandererseits). . (hoewel nog maar 60''/obebouwd is) . .kann man sagen, dassStruktur und Form der Siedlung rich-tig gewahlt sind". Nagele is : ,,. . einDorf unserer Zeit, und das einzigeDorf, worin sich Mentalitat, Werde-prozess und Struktur des neuen Pol-ders bewusst wiederspiegeln".Een andere strekking hebben de be-schouwingen van Reichl, Landzettel enWieger Bruin.Eerstgenoemde (14) merkt t.a.v. Nagelehet volgende op :-- een aantal afzonderlijke gebouwenen combinaties van gebouwen (bv.de winkelstraat) in Nagele is ge-slaagd; anderzijds werkt een aan-tal woonstroken afstotend, of-schoon hun geometrische ordeninger op het tekenbord zeker aantrek-kelijk heeft uitgezien;-- de onderlinge scheiding der 'woon-eenheden' berust meer op een gra-fisch idee dan op realiteit. Deze'eenheden' zijn veel te klein om eeneigen leven te leiden;-- de z.g. groene woonkamers van de'eenheden' zijn geen echte centra,die met leven gevuld worden; tienspelende kinderen gaan op eenvlakte van deze grootte verloren.Zo'n ruimte was bijna groot ge-noeg geweest om het hele centraledorpsplein te vullen;-- de grote ruimte binnen het dorpleidt tot lange afstanden naar win-kels waar men een fles melk ofeen brood moet halen;-- de openbare gebouwen, die vooreen deel van zeer hoge kwaliteitzijn, passen qua schaal niet bij decentrale 'exercitieplaats' van ca.250 X 450 m;-- dit 'dorpsplein' is een groot gatwaar de wind doorheen blaast; deopen ruimte is te groot om door de76NageleNageleDam AmsterdamI IIkmarkt DelftPLATTEGRONDEN SCHAAL 1:2008fig- 2De twee bovenste wooneenheden van het plan van Nagele zijn niet uitgevoerd.77Nageleomringende boszoom beschermd teworden;-- van een tegenstelling tot het land-schap rond het dorp kan geensprake zljn; integendeel heeft menmet de grote met lang gras be-groeide open ruimte de steppe bin-nen het dorp gehaald.De algemene conclusie van Reichl is,dat dit plan te beschouwen is als 'eineformale Spielerei', grafisch aantrekke-lijk, maar te formahstisch en te ruimopgezet, zodat het niet aansluit bij demenselijke schaal en de menseHJke be-hoeften. De helft van de ruimte zougenoeg, en beter, zijn geweest.De commentaren van Landzettel enWieger Bruin hebben in hoofdzaakdezelfde strekking : de open ruimtenzijn te groot, er is te weinig besloten-heid en onvoldoende contrastwerkingt.o.v. de omringende gebieden (15).Een onderzoek naar de readies derbewonersIn het voorjaar van 1961 is door mei.E. A. Visser een sociologisch onder-zoek gehouden onder de bewoners vanNagele. De voornaamste resultatendaarvan zijn vermeld door Constandse(16).Ten tijde van het onderzoek telde hetdorp 772 inwoners; geenqueteerd zijn82 gezinnen met in totaal 400 perso-nen (gemiddelde gezinsgrootte ca. 4,9).In meerderheid betrof het hier jongegezinnen met een betrekkelijk hoogkindertal, hetgeen in overeenstemmingis met het beeld dat voor de geheleNoordoostpolder geldt.63*'/o der ondervraagden kwam uitplattelandsgemeenten, 23% was af-komstig uit gemeenten die gerekendworden tot het gemdustrialiseerde plat-teland en 14% kwam uit stedelijke ge-meenten.46 gezinshoofden behoorden tot dezelfstandige en loontrekkende midden-stand; van de overigen was de meer-derheid landarbeider.Over het geheel genomen is rond 80%tevreden over het wonen in Nagele.Aangezien bij een algemene vraagstel-ling gewoonlijk een groot deel der on-dervraagden zegt tevreden te zijn, leertmen hieruit nog betrekkelijk weinigover het al of niet geslaagd zijn vande vormgeving op architectonisch enstedebouwkundig gebied. Wat de de-tails op deze terreinen betreft, blijkt erwel degelijk kritiek te worden geuit.Het oordeel over de woningenDe 'moderne' bouwstijl van de wonin-gen wordt (evenals die der openbaregebouwen) algemeen aanvaard. Anderswordt het als men kijkt naar de inde-ling en inrichting van de woning methet oog op de activiteiten die binnens-huis plaats vinden en de behoefte aanprivacy.Als bezwaren van de meest voorko-mende woningtypen worden genoemd:-- Het ontbreken van een woon- ofeetkeuken. De meerderheid is tegen-stander van een indeling met eenenkel woonvertrek, dat voor allesmoet dienen. 53 ondervraagden wil-len een woon- of eetkeuken, 18 eenwoonkamer met een eethoek en 11een woonkamer en een eetkamer.Velen eten in de keuken, ook alsdeze daar eigenlijk te klein voor is.Waar geen tweede woonvertrekaanwezig is, krijgt men moeilijkhe-den bij activiteiten als administra-tief werk, studeren en ontvangenvan zakelijk bezoek.-- De kelderkasten zijn te klein; demeeste bewoners wecken en hebbeneen wintervoorraad aardappelen.-- De schuur moest volgens velengroter zijn (in het algemeen 1/^ a2 X zo groot).-- Het ontbreken van een zolder bijdeze woningen met platte daken.Er is een tekort aan bergruimte(voor kinderwagens, wiegen, kof-fers e.d.); ook voor het drogen vande was en het scheppen van extraslaapruimte achten velen de zolderonontbeerlijk.-- Men wenst het toilet zoveel moge-lijk achter in het huis te hebben; ingeen geval mag het op de slaap-etage liggen, tenzij er beneden ookeen is.-- Van de 82 ondervraagden vonden36 de woning gehorig, 31 tamelijkgehorig en 15 niet gehorig. 80%had dus min of meer ernstige klach-ten over gehorigheid.Aan te nemen vait, dat bij toepas-sing van geheel vrijstaande huizen, enin mindere mate bij half vrijstaandehuizen, er aanzienlijk minder klachtenover geluidshinder zouden optreden.-- In een aantal gevallen vindt mendat er onvoldoende visuele privacyis. ,,Kan men, wanneer er zo'ngroot terrein beschikbaar is, de hui-zen niet z6 plaatsen, dat men nietbij elkaar moet inkijken ?. . . . Deeerste rij heeft een riant uitzicht, detweede kijkt op de achtertuin (metwas en rommel) van de eerste. Jam-mer, want met deze ruimte hadiedereen wel een aardig uitzichtkunnen hebben. Al met al blijkt deplaatsing van de woningen hele-maal niet te bevallen. Men wil ofeen ver uitzicht, of een straat,waarin men afleiding vindt" (17).-- Problemen wat het kweken vangroente en fruit betreft, doen zichniet voor, aangezien de gelegenheidbestaat een moestuin van 3 are tehuren op een kwartier afstand.78de centrale verwarmingdie in opmars is!EEN PRODUKT VAN WERKSPOOR - UTRECHTIn de nabije toekomst zullen de meeste woningen inNederland centraal verwarmd zijn. En dat volgens eennieuw en beter systeem: gemoduleerde warme-lucht ver-warming. Zonder merkbare temperatuurschommelingen,doordat luchttemperatuur en luchtsnellieid automatischprecies op elkaar afgestemd blijven. Hierboven ziet u sche-matisch afgebeeld het eenvoudige, volkomen bedrijfs-zekere, gepatenteerde Central-Air systeem dat geleverdwordt voor elk type woning. Ruimtebesparend: alleenvioer- of wandroosters. Geruisloos door speciale, gei'soleer-de ,,FONTEIN"-kanalen. Snel opwarmen. Voortdurendeluchtverversing. Bevriezen onmogeiijk. Geen enkele stag-natie tijdens de bouw. Goedkope brandstof: huisbrandolieHBO 1, aardgas of stadsgas. De prijs van Central-Air iszodanig, dat woningen zonder centrale verwarming binnenafzienbare tijd Incourant zullen zijn. Vraag de uitvoerigeCENTRAL-AIR folder bij Gebr. Geertjes. N.V.a*bp>VERKOOP EN SERVICE NEDERLANDCENTRAL-AIRvoor behaaglljke warmteASSEN - INDUSTRIEWEG 22 - TELEFOON 05920 - 5343 (12 LIJNEN)VACATUI^Ii:(verv>olg)Gemeente ArnhemBij de dienst van gemeentewerken wordt gevraagd eenJONG JURISTvoor de afdeling grondzaken.Enige praktische kennis van grond- en aankooptransactiesstrekt tot aanbeveling.Aanstelling in de rang van adj.-commies (f 6.828,---? totf 8.760,--), dan wel commies (f 8.232,-- tot f 10.920,--),exclusief huurtoeslag, vakantietoelage en kindertoelage.Soliicitaties te richten aan de directeur van gemeentewerken,Westervoortsedijk 4a, binnen 14 dagen na het verschijnenvan dit blad.Gemeente ApeldoornBij het Gemeentelijk Sociografisch Bureau kan worden ge-plaatstEEN SOCIOGRAAFmet academische opieiding en veel ervaring op het gebied vansociaal wetenschappelijk onderzoek. Hij zal in belangrijke mateworden ingeschakeld bij de problemen betreffende de volks-huisvesting, hetgeen o.m. inhoudt, het instellen van onder-zoeken naar de woningbehoefte en de woonwensen van deverschillende bevolkingsgroepen. Aanstelling zal, afhankelijkvan leeftijd en ervaring plaats vinden in een der onderstaanderangen:Referendahs f 1225, f 1630,-- per maandReferendaris AAdministrateur1374,-1526,-1770,-1901,-exclusief huurcompensatie en vakantietoelage.!fc~s''- . y--^gr: s>. " " " "Soliicitaties onder no. 5/6 binnen 14 dagen na het verschijnenvan dit blad, te richten aan de Directeur van de Centrale Per-soneelsdienst, Raadhuisplein 8 te Apeldoorn.Gebr. Hulsinga N.V.IJSSELMONDEBovenstraat 40Telefoon 010-19 38 00HouthandelCreosoteerinrichting?Speciaal adres voor:DAMWAND(ook planken breder dan 30 cm en dikker dan 15 cm)OREGON BALKENPERKOENENEen vacatureop het gebied van volkshuisvestingen stedebouw?De betere?11ENlCOyiNliyM kleurcarbolineum?Vele kleurenmat en glans?N.V. Tear-, Bitumen- en VerfindustrieTOUWEN & Co.Vierwindendwarsstr. 1-3, Amsterdam-C, Tel. 246275-245393De juiste manop de juiste plaats krijgt U als Uwoproep voorkomt in hetTijdschrift voorStedebouw en Volkshuisvestinghet maandblad dat reeds meer dan40 jaar onder de ogen komt van zogoed als alien, die op dit gebiedwerkzaam zijn!Advertentie-afdeling:Keizersgracht 188, Amsterdam, C.Telefoon: 249128 en 243254.NageleWat de woningen betreft blijkt duspM-nt voor punt, dat een betere aan-passing aan de huidige behoeften derbewoners verkregen zou zijn, indienbij de indeling, outillage en situering(meer) rekening was gehouden met uit-komsten van voorgaande onderzoekin-gen. Bij een grotere flexibiliteit van dezvoningindeling zou tevens een rede-lijke mate van zekerheid zijn verkre-gen, dat deze indeling ook aan toekom-stige, veranderende behoeften zoukunnen warden aangepast.Readies met betrekking tot de stede-bouwkundige vormgevingAangaande de indeling van het dorphebben 24 informanten een gunstigoordeel; de helft hiervan woont sindsde plonierstijd in de Noordoostpolder.Mej. Visser zegt hierover :,,Waarschijnlijk zijn deze 'oude' gezin-nen gauwer geneigd alles wat hier ver-rijst mooi te vinden, doch hun oordeelwordt dan niet zozeer bepaald doorhet verrezene als wel door het feit, datlets verrezen is".10 gezinnen zouden de dorpsindelingpositief waarderen, indien deze vol-tooid was. Er bestaat een conflict tus-sen het afgerond zijn van het ontwerpals zodanig, en de praktische onmoge-lijkheid in onze dynamische tijd degrootte van een dorp dat onder dezeomstandigheden gesticht wordt, nauw-keurlg te voorspellen.48 respondenten hebben op- en aan-merkingen met betrekking tot de inde-ling van Nagele. Hun bezwaren be-treffen de volgende punten :-- Het stratenplan, met name de si-tuering van een deel der woningenin strokenbouw aan woonpaden,die niet met de auto te berijdenzijn. Dit is lastig voor leveranclersen saai voor de bewoners (,,Erkomt nooit iemand langs"). Menwoont liever aan een straat.De rangschikking der woningen inkleine, gesepareerde 'wooneenhe-den'. Volgens de ontwerpers zou-den deze 'visual groups' kleinemaatschappelijke eenheden vor-men. Deze poging de mensen eenbepaald groepsverband op te leg-gen door middel van de vormge-ving slaat niet aan bij de bewoners.De bevolking is te heterogeen vansamenstelling en te selectief in haarcontacten om zich in dit soort op-sluiting gelukkig te voelen. Naastcontacten met buren wenst menook relaties te kunnen aanknopenmet mensen in andere delen van hetdorp. Daarbij vindt men de loop-afstand van hof naar hof in het al-gemeen te groot.Constandse stelt in dit verband devraag of de 'hoven' (= de 'woon-eenheden') niet eer schadelijk danbevorderlijk zijn voor de groei vande sociale relaties in het dorp.De afmetingen van het dorp inverband met het aantal gebouwen,de structuur en de functie van degebouwen. Men vindt Nagele teruim opgezet, te brokkelig en kaal,het heeft geen eenheid en geen sa-menhang. Velen ondervinden derelatief grote afstanden binnen hetdorp die het gevolg zijn van dezeer ruime opzet, als uitermatehinderlijk en zinloos. Men heeft hetgevoel dat deze afstanden voorhetzelfde geld (of beter : voor veelminder geld) aanzienlijk klelnerzouden kunnen zijn. 2o moet menvan een der 'wooneenheden' aan deoostzijde tien minuten lopen naarde winkels, omdat men een omwegmoet maken die door geen enkelzinvol obstakel gerechtvaardigdwordt.De discrepantie tussen de in Nagelenagestreefde plannersidealen en demaatschappelijke realiteitConstandse (18) komt o.m. tot de vol-gende conclusies :-- Tot op zekere hoogte is er bij debewoners van Nagele sprake vaneen appreciatie van het 'NieuweBouwen'. Juist daarom moet dedoor hen geuite kritiek ernstigworden genomen.-- De levensstijl van de bewoners vanNagele is in het algemeen niet aan-gepast aan de moderne kleine wo-ning (vlg. hetgeen ik te dienaanzlen stelde in mijn 'Modernewoonidealen en woonwensen in Ne-derland', pagina 135).-- De aanpassingswil is er bij de be-volking wel degelijk en waar menzich toch niet geheel bij de wonin-gen kan aanpassen in woonstijl,mag men aannemen dat daar ge-gronde redenen voor zijn en moetenwij ons afvragen, of het niet beterzou zijn de indeling van de wonin-gen aan de woonstijl der bevolkingaan te passen.-- Alleen al om financiele redenenkan men niet met alle woonwensenrekening houden. Maar sommigewensen (kortere afstanden binnenhet dorp, geen hoven -- dus : ge-ringer grondgebruik) zouden al-leen maar besparingen hebben op-geleverd.-- Het maatschappij-ideaal van deontwerpers (met name ten aanzienvan het scheppen van 'gemeen-schapjes' of 'visual groups' doormiddel van wooneenheden) is strij-dig met bepaalde reele ontwikke-lingen in het maatschappelijk leven.-- Hoewel dit streven der ontwerpersin zijn algemeenheid lang niet altijdverwerpelijk is, heeft het weinigkans op succes; de mensen laten79Nagelezich niet op deze wijze voorschrij-ven, hoe zij hun soclale contactenhebben te kiezen.Hieraan zou ik nog willen toevoegen,dat men bij de vorming van de stede-bouwkundige ruimten geen duidelljkinzicht had In het reele gebruik dateen dorpsbevolking, zoals die zich hierzou gaan vestigen, maakt van de ruim-te in de omgeving van de woning;daarbij is de menselijke schaal uit hetoog verloren.Het ziet er naar uit, dat er in de Wes-terse maatschappij wat betreft de af-stand van de woning tot de meest ge-bruikte voorzieningen en de maten van'ontmoetingsruimten' als pleinen endorpsbrinken een aantal algemeen gel-dige grootheden zijn vast te stellen, diemen niet straffeloos kan negeren.Met het oog op de praktische onmo-geHjkheid een toekomstige ontwikke-Hng tot in details te voorspellen, ver-dient in de stedebouw, voor zover ditmogelijk is, een plan met een zekereflexibiliteit de voorkeur boven eenplan met een zeer sterke 'grafische' een-heid, die in de praktijk tot starheid lei-den moet.Onze studie leidt tot de conclusie, datGranpre Moliere, die is ultgekretenvoor romanticus en voor iemand diezijn persoonlijke inzichten te sterk lietgelden, in verschillende opzichten eenjuister inzicht heeft gehad in de prin-cipes die bijdragen tot het ontstaan vaneen optimale structuur voor een mo-dern dorp, dan de 'functionalistlsche'ontwerpers van Nagele.Opvallend is voorts de overeenkomsttussen de reacties van een groot deelder dorpsbewoners en de commentarendie deskundigen als Reichl, Landzettelen Wieger Bruin geleverd hebben. Erzijn dus ook ontwerpers die op grondvan eigen persoonlijke ervaring, intui'-tie of een combinatie van deze beide,aanvoelen welke behoeften er bij debevolking leven.Positieve aspecten en verdere perspec-tievenAls positieve aspecten van het experi-ment-Nagele kunnen genoemd worden:-- De uiting van durf, 'lets anders' teondernemen, los van de schijnbaredwang der gangbare oplossingen;het laten zien dat dit 'andere' watde vormgeving van het fysieke mi-lieu betreft inderdaad tot op ze-kere hoogte realiseerbaar is.-- In verband daarmede, het ontstaanvan een dorp met 'glamour' (Con-standse); lets bijzonders waarnaarmen van verre komt kijken.In dit laatste schuilt wel het gevaar,dat men in de kringen van die vorm-gevers welke zich gaarne nadrukkelijkals 'modern' of 'progressief aanduiden,zonder meer tevreden zou kunnen zijnmet het behaalde resultaat.In dat geval zou zich de paradoxvoordoen, dat juist de 'functionele'moderne architectuur en stedebouw eenresultaat hebben opgeleverd waaroverenthousiaste aanhangers tevreden zijnvanwege het uiterlijke succes, zonderdat zij in aanmerking nemen dat ditprodukt als 'gebruiksvoorwerp' funda-mentele bezwaren oproept.De confrontatie van de uitgangspuntenen ultkomsten der 'modern' ingesteldeontwerpers met de reacties der bewo-ners, leidt eens te meer tot de conclu-sie, dat beide benaderingswijzen on-volledig zijn en dat een verdergaandeintegratie der uiteenlopende 'subcultu-ren' wenselijk is. De ontwerpers moe-ten mijns inziens de vrijheid hebben teexperimenteren met nieuwe oplossin-gen, die dan op bepaalde punten zul-len afwijken van de meerderheid derbestaande, op in het verleden ontwik-kelde leef- en denkpatronen gebaseer-de oudere woonmilieu's (19).Anderzijds rijst de vraag of het welgoed is ook in de toekomst met expe-rimenten a la Nagele voort te gaan,zonder dat de sociologische en psycho-logische gezichtspunten welke ter ver-klaring van de reacties der bevolkingkunnen dienen, mede in de ontwerp-opzet worden betrokken. Er bestaatdaarbij behoefte aan een algemene psy-chologische ruimteleer, welke ons eeninzicht kan geven in de mogelijkhedentot het hanteren van ruimtelijke ele-menten en structuren die aansluiten bijmin of meer vaste gegevenheden in hetgedrag van de mens met betrekkingtot zijn fysieke milieu (20). Wij beho-ren te weten hoe de mens de ruimtegebruikt en welke maten, vormen enstructuren hem daarbij stimuleren resp.belemmeren in zijn vrijwillige uitingen.Dan zal het mogelijk zijn nederzettin-gen te bouwen waarover niet alleenbepaalde deskundigen (die er een en-kele keer, vooral bij mooi weer, ko-men) enthousiast zijn, maar ook de be-woners.Zolang een dergelijke kennis ontbreekten bovendien geen gebruik wordt ge-maakt van bestaande, op empirisch-systematisch onderzoek gebaseerde so-ciologische en psychologische inzich-ten, valt te vrezen dat de geslgnaleerdediscrepantie zal blijven optreden en ditwel des te sterker, naarmate bepaaldeextreem 'moderne' vormgevers meer instaat zijn hun opvattingen op een 'zui-vere', niet door praktische overwegin-gen of economische beperkingen gerem-de wijze te realiseren.Het blijft daarbij voor de verantwoor-delijkheid van de onderzoeker op hetgebied van de gedragswetenschappen80NageleSurinamete wijzen op het betreffende gebrek welke de ontwerpers te dien aanzien deringswijzen, In de hoop dat daardooraan samenhang tussen de gedragingen hebben. Het is dringend eewenst dat uiteindelijk zowel de intenties der ver-en waarderingen der bewoners, en de gestreefd wordt naar een grotere mate nieuwers als de behoeften der gebrul-goeddeels hypothetische opvattingen van integratie der verschillende bena- kers beter tot hun recht zullen komen.Aantekeningen1) Aspecten van de sociologie van het wonen,Stedebouw en Volkshuisvesting 42 (1961),p. 227-231.2) Een plan voor het dorp Nagele, Forum 7(1952), p. 172.3) M. J. Granpre Moliere, De aanleg van denWierlngermeerpolder, Tijdschr. v. Volks-huisv. en Stedebw. 14 (1933), p. 129.4) C. van Eesteren, B. Merkelbach, L. C. v.d.Vlugt en W. van Tijen, Bebouwing Wie-ringermeerpolder, TVS 15 (1934), p. 5-7.5) Forum 7, p. 178.6) idem, p. 176.7) ,, ,, 175.8) ,, ,, 177.9) H. Hartsuyker, Nagele, ein neues Dorf aufneuem Land, Werk 48 (1961), p. 167.10) Zie mijn samenvatting der uitkomsten in:Enige aspecten van de woonstijl op hetNederlandse platteland, PolytechnischTijdschr. 13 (1958), p. 474b-477b.11) vgl. mijn artikel: Het stedelijke eenge-zinshuis, Bouw 14 (1959), p. 828.12) P. Dijkema, Innen und Aussen, Hilversum1960, p. 194.13)loc. cit., p. 165-166.14) H. Reichl, Kritisches zu Nagele, Werk 48(1961) no. 10, p. 217.15) W. Landzettel, Der Nordostpolder in denNiederlanden, Werk 57 (1960), p. 551;Wieger Bruin, Over de dorpen van deNoordoostpolder, in: Noordoostpolder1955, Forum april 1955.16) A. K. Constandse, Het dorp met de gla-mour, Bouw 19 (1964), p. 1135-1139.17) Aldus Mej. Visser in haar onderzoekver-slag, dat zij mij welwillend ter beschik-king stelde. Het verdere in dit artikelnaar aanleiding van haar gegevens gele-verde commentaar is uiteraard geheelvoor mijn rekening.18) op. cit., p. 1139.19) vgl. mijn: Moderne woonidealen en woon-wensen in Nederland, Arnhem 1960, p. 154.20) Een aantal daarbij bruikbare begrippen enmethoden geeft de door de psycholoog K.Lewin ontwikkelde 'hodologie'. Zie K. Le-win, Der Richtungsbegriff in der Psycho-logie, Psychologische Forschung 19 (1934),p. 249 e.v. en: O. F. BoUnow, Mensch undRaum, Stuttgart 1963, p. 195-205.ENIGE ASPECTEN VAN STADSONTWIKKELING EN VOLKSHUISVESTING IN SURINAME (Vervolg)IT. A. J. Kempees, c.i.7. Bouwgrond en grondpolitiekDe stedelijke grond in Pararmaribo isongeveer voor de helft eigendom vanhet Land en voor het overige particu-liere eigendom. Aan de rand van destad zijn grote terreinen opgekochtdoor de Stichting Grondex, waardoorhet mogelijk is de stadsuitbreiding watdie gedeelten betreft, te leiden. Metname gaat het hier om een 154 hagroot terrein aan de noordzijde vande stad, de z.g. plantage GeyersvHjt-Zuld, en het ruim 300 ha grote ter-rein aan de zuidwestzijde van de stad,de vroegere plantage Half-Flora.Daarnaast zijn er nog enige kleineterreinen aan de rand van de stadeigendom van Grondex, met alsvoornaamste bestemming te wordentoegewezen aan gezinnen, wier wo-ning om redenen van stadsvernieu-wing dient te worden verplaatst ofverwijderd. Het terrein van Half-Flora ligt gunstig ten opzichte vande bestaande stad en is ondermeer be-stemd voor de huisvesting van onge-veer 20.000 inwoners. In Geyers-vlijt-Zuid zullen in de toekomst on-geveer 10.000 inwoners kunnen wor-den ondergebracht.De terreinen die eigendom zijn vanhet Land -- en deze vormen een grootdeel van de oude stad -- zijn hetzij ingebruik, hetzij in erfpacht ter bebou-wing en bewoning uitgegeven. Bij diepercelen, die in gebruik zijn afgestaan,is bepaald, dat ter erkenning van heteigendomsrecht van het Land een re-cognitie van 1 cent per m^ per jaaris verschuldigd. Het recht van opstalwordt door de huurder van de grondals regel niet aangevraagd; het melio-ratierecht geeft de huurder -- indienom welke reden ook de huur van hetterrein zou worden opgezegd en deeigendom van de opstal formed aanhet Land toevalt -- recht op schade-BOUWWEClieH IM STEEM I VEIJWELAULE CATEeEND UlTBELAhJSR.yk:E HI&TOeiSCHE T DE IS" eeUW EM DE EEESBOUWWEet^EM riN MOUX / HeuRT DHiei^^ EELJVv'.HISTOClSCHFi BOUWWEI2k:EN MET zeet^ eOEDE KWALITEI-TErs.VEEUAL ^O-'tOO lAAe OLJP ; SOMS (pE EL.^) OUDETC?t^BOUWEN.PlE VOOEAL MET ei_k:AAJa,OF MET'SEOOUVs'efS UlTBOVEMSeriOeMDE C5Eoe:PEM,VOO?5HEX STAPSBCELD VAIHVEIEL-BEUArnS ^IJM.GEBOUwerS VOLQer-fS DEOUCE Tf?APiTlE ,MAAG OFWEUVEf^MlNKT.OFWELU.-VANWEGE (SCLATIEF iSeteiMQE OWt't-R..CJOM_ VAN AFWl JKEMPE VOKM