stedebouw & volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en Volkshuisvestingnummer : Het Bouwfonds Nederlandse GemeentenStedebouwVarianten op het Radburn-principeNatuurbescherming, natuurbehoud en recreatieVolkshuisvestingOfficiele MededelingenSummarybinnenkort zult u voor uw plezier naarZuid-Limburg rijden...ill^gillimnHiNederlands cement helpt daar een handje aan meeEr wordt hard aan gewerkt om de autorit door een vanNederlands mooiste streken echt tot een plezier temaken. De nieuwe rijksweg E9 is in aanbouw. BijWessem zai de E9 de Maas kruisen. Daar bouwt Rijks-waterstaat nu een praclitige brug van voorgespannenbeton, voigens het systeem van de z.g. ,,steiger!ozeuitbouw". Deze brug wordt ruim 500 m lang en 28,5 mbreed. U en vele geslaciiten na u, zullen dan ,,de bredestroom der Maas" overtrekken over 22.000 m^ betonvan Nederlands cement.VERKOOPASSOCIATIE NEDERLANDS CEMENT E N C l-C E M IJ-R O B U R N.V.4wl*'JSP?'DEBRUYNZEELTUBOGONDEUREN(nieuwe constructie)Dit type binnendeuris in 2 uitvoeringen leverbaar:a) meteen speciale oppervlakte-behandelingb) in edelfineer: Sapeli Mahonie, Teak, Noten:i>:C ZO ZG ZYZT zv ZBZNmiiiiNadere gegevens vindt U in de nieuweBRUYNZEEL DEUREN CATALOGUS,die wij U op aanvraag gaarne toezenden.MASSIEFBRANDWERENDGELUIDABSORBERENDBRUYNZEEL DEURENFABRIEK NVZAANDAMTEL. 02980-26550N.V. Bouwbedrijf NIJHOLTBAARN - Goeman Borgesiuslaan 23 - Telefoon (02954)-2937 Aannemersmwmm VACAiyi^iQEMEENTEfGRONINGENBiJ de dienst der stadsuitbreiding en volkshuisvestingwordt in verband met de uitbreiding der werkzaamhedengevraagd:EEN ADiUNCT-DIRECTEURHiervoor komt in aanmerking een bouwkundig ingenieurof een civiel-ingenieur met een bouwkundige ervaring.Gegadigden dienen over een ruime ervaring in een lei-dinggevende functie te beschikken.Aanstelling kan geschieden in de rang van:hoofdingenieur A: salarisgrenzen van f 18.660,-- tot/ 24.780--;hoofdingenieur A voor bijzondere diensten: salarisgren-zen / 21.468 -- tot / 27.564 --te verhogen met 4''/o vakantietoelage en een huurcompen-satie van 5,3"/o.Geen inhouding premie A.O.W./A.W.W.De regelingen inzake vergoeding van reis- en verblijfkos-ten, QO^/o pensionkosten voor gehuwden, verhuis- en in-richtingskosten, studiekosten en premiesparen zijn vantoepassing.De gemeente is voor een ziektekostenvergoeding aange-sloten bij het I.Z.A. Groningen-Drenthe.Sollicitaties binnen 3 weken na het verschijnen van ditblad te richten aan de burgemeester en wethouders, GroteMarkt 1 te Groningen.GEMEENTE HiLVERSUMDe stedebouwkundige dienst vraagt voor de afdeling plan-onderzoektwee medewerkersvoor het technisch- en stedebouwkundig onderzoekwerk, in hetbijzonder ten behoeve van de stadskernreconstructie.Verlangd wordt een onderzoek- en/of technische opieiding opmiddelbaar niveau en vaardigheid in het opstellen van rap-porten en adviezen, terwiji ervaring op fototechnisch gebied totaanbeveling strekt.Rang en salaris zijn nader overeen te komen.Alls gebruikelijke rechtspositieregelingen zijn van toepassing,Sollicitaties binnen 14 dagen na verschijning van dit blad tezenden aan de directeur van de dienst, Koninginneweg 10 teHilversum.Op het Ingenieurs- en Landschapsarchitectenbureau Ir. J.Vallen, Roermond, worden in verband met het voorbe-reiden en uitwerken van enkele grote recreatieprojectengevraagdASSISTENTENvoor:OntwerpTechnische voorbereidingTerreinverkenningTekenwerkToezicht uitvoeringSalaris nader overeen te komen.Premievrije pensioenregeling.Schriftelijke sollicitaties met opgave voor welke functie(s)men in aanmerking wenst te komen worden gaarne spoe-dig tegemoet gezien door vermeld bureauWillem II Singel 72 Roermond.AannemingsbedrijfFIRMA W. JETHSApeldoorn - Klompstraat 57 - Tel. 0 6760-14101Werksaam voor Rijksgehouwendienst,Genie en Nederlandse Spoorwegen? Burgerwerk - Nieuwbouw? Utiliteitsbouw - OnderhoudswerkenBouwtechnisch adviseurF. J. N. TIJSZEAMSTERDAM-O.Mididenweg 102 - Tel. 020-59048Adviesbureauvoor gewapend beton- enstaalconstructiesAdviseur utiliteitswerkens&vUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en Volkshuisvesting46e jaargang no. 4Maandbladapril 1965Redactie :Mevrouw Prof. C. W. VisserMej. R. HartstraProf, C. van EesterenMr. C. A. van GorcumH. ]. A. Hovens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursProf. Dr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagDrs. W. ]. ValkenburgDrs. H. van der WeijdeIr. W. WissingAdres voor Redactie en AbonnementenLange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 184225Postgironummer 29080Advertenties :Keizersgracht 188, Amsterdam-CTelefoon 249128Postgironummer 113028Dit nummerbevat ah hoofdartikel een korte verantwoording, zoals de auteur het zelf noemt,van de werkzaamheden van het Bouwfonds Nederlandse Gemeenten, een ver-antwoording, omdat de schrijver de oorsprong van deze bloeiende instelling zietin de aanbevelingen van een rapport, uitgebracht door een Commissie uit hetInstituut over de bouwspaarkassen.Onder Stedebouw licht de Heer Ir. Wissing twee Nederlandse varianten toevan het z.g. Radburn-beginsel.Een andere bijdrage in deze rubriek behandelt de onteigening voor doeleindenvan natuurbescherming en van recreatie.Onder Volkshuisvesting reageert de Heer D. C. van der Poel op het in hetjanuari-nummer opgenomen verslag van een onderzoek in Amsterdam inzakede woonbeschaving in verband met het probleem van hoog- en laagbouw.101Stedebouw en Volkshuisvestirig in de spiegel der literatuurMaurits Wertheim over het nieuwe RotterdamIk ben aan het dolen geraakt door deze nieuwe stad, die geen eigen gezicht meerheeft, die River Town kan heten of Puerto del Maas of onverschillig welkenaam kan dragen, en die geen Rotterdam meer is. AUeen het Schielandhuis ende St. Laurens herbergen nog de zielen van honderdduizenden uit eeuwen eneeuwen.M. Wertheim, De laatste Levano.InhoudEen verantwoording, J. Wiersema 103 Volkshuisvestin^BinnenlandStedebouwEnige Nederlandse varianten op hetRadburn-principe, Ir. W. WIssing . . IllOnteigening ten behoeve van natuurbe-scberming, natuurbehoud en recreatie,J. H. Reinders 114Binnenland 117Buitenland 118Officiele MededelingenRijksdienst voor het Nationale Plan119120Summary 120Ahonnementsprijs f 24,--. Losse nummers f 2,50.De leden van het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting en deleden van de Nationale Woningraad ontvangen het blad kosteloos.102BoHwjonds Nederlandse GemeentenEEN VERANTWOORDING /. WiersemaHet schrijven van dit artikel, dat de Secretaris-DIrecteur van het Instituut voorRuimtelijke Ordening en Volkshuisvesting mij had gevraagd, betekende voor mijmeer dan het geven van een overzicht van de ontwlkkeling van het BouwfondsNederlandse Gemeenten gedurende de laatste jaren. Het Instituut heeft namelijkhet eerste Initlatief genomen, waaruit later het Bouwfonds is geboren.Voor mij ligt het Rapport betreffende de bouwspaarkassen, uitgebracht dooreen Commissie ingesteld door het Nederlandsch Instituut voor Volkshuisvestingen Stedebouw in juli 1943 "").In de inleiding tot dit rapport staat vermeld dat het dagelijks bestuur van hetInstituut het wenselijk heeft geoordeeld te doen nagaan, welke rol de bouw-spaarkassen hier te lande eventueel zouden kunnen vervullen bij de woning-productie in de naaste toekomst.Dit rapport kwam ons in de loop van 1943 onder ogen; gevoegd bij de litera-tuur die wij hadden over de Zweedse organisatie op cooperatieve basis, deH.S.B., was het aanleiding om een voorstel te maken om na de oorlog tot deoprichting van een bouwspaarkas in Drenthe te geraken.'") De commissie was sameiigesteld als volgt:Ir. P. Bakker Schut, oud-directeur van de Dienst der Stadsontwikkeling en Volkshuis-vesting te 's-Gravenhage, voorzitter, N. Arkema, Directeur van de Vereniging van Neder-landse Gemeenten, Dr. Ir. H. G. van Beusekom, Inspecteur der Volksgezondheid in al-gemene dienst, J. J. G. Boot, burgemeester van Wisch, W. Verhagen, directeur van deNutsspaarbank te 's-Gravenhage, Th. M. Gxmdlach, administrateur van de Dienst derStadsontwikkeling en Volkshuisvesting te 's-Gravenhage, lid en secretaris.Afh. 1. Duhhele woningen in Enschede, Archi-tectenbureau Veeze en Twijnstra, Lochem.103Bouwfonds Nederlandse GemeentenNa de oorlog zijn deze plannen voorgelegd aan de Drentse gemeentebesturen,met als gevolg dat in 1946 tot de oprichting van de N.V. Bouwspaarkas Drent-se Gemeenten werd besloten.U kunt zlch voorstellen, dat ik me door de Secretaris-Directeur van het In-stltuut min of meer ter verantwoording geroepen voel. Zo in de trant van: wijhebben destijds het zaad gestrooid, wat is er nu van opgekomen, wat hebbenjullie er van gemaakt.Om te beginnen wil ik heel in het kort een overzicht geven van de ontwikke-Hng, daarna wat langer stil staan bij het heden, om tenslotte een blik te werpenin de toekomst.In de eerste jaren zijn in alle aangesloten gemeenten afdeUngen gevormd, plaat-seHjke commlssies, die propaganda maken in hun gemeenten voor het sparenvoor een eigen huis.Spoedig na de oprichting werd begonnen met de bouw van de eerste bouw-spaarkashuizen in Schoonebeek.Daarbij heeft het Bouwfonds zich van het begin af op het standpunt gesteld,dat niet kon worden volstaan met het verstrekken van een hypothecaire lening,maar dat vooral voor deze mensen, die waarschijnlijk maar een keer in hunleven een huis heten bouwen, de technische bijstand minstens even belangrijkwas.Van de aanvang af was er een spaarafdehngeen technische afdeHngeen hypotheekafdenng.Zo is het nog.Het Bouwfonds heeft zijn activiteiten echter niet alleen bepaald tot Drenthemaar deze uitgebreid tot negen provincies. Het werkt, op grond van een gen-tlemen's agreement met daar werkende instellingen, niet in Noord-Brabant enLimburg.Het heeft zijn activiteit ook niet beperkt tot alleenstaande huizen, zoals in deeerste jaren, maar later is ook de bouw van complexen eengezinshuizen, vanflatwoningen voor gezinnen en voor alleenstaanden en van complexen bejaar-denwoningen ter hand genomen.In november 1964 is in Enschede de opening van de 25.000ste Bouwfonds-wonlng gevierd, waarbij de Minister van Volkshuisvesting en Bouwnijverheidaanwezig was.Uit het onderstaande overzicht blijkt de ontwikkeling van de laatste jaren.)aartoege-tredenspaarderstotaalaantalspaardersaantalgebouw-de huizentotaalaantalgebouw-de huizenbedrag ver-strektehypothecaireleningentotaal bedragverstrektehypothecaireleningen1960 7384 91541961 8949 122621962 9550 151671963 12615 203391964 8309='-) 202152005 15311 / 21.776.059 / 159.207.5702237 17548 ,, 32.405.983 ,, 191.613.5533091 20639 ,, 54.278.353 ,, 245.891.9064417 25056 ,, 72.043.176 ,, 318.557.1045257 30313 ,, 89.319.758 ,, 407.876.862') Deze teruggang is een gevolg van maatregelen genomen om het aantal spaarders te be-perken. Er moet een zekere verhouding bestaan tussen het aantal nieuwe spaarders ende te bouwen huizen.104N.V. CENTRAAL VERKOOPKANTOOR VOOR DE KALKZANDSTEENINDUSTRIE. POSTBUS 23. UTRECHTSEWEG 38. HILVERSUM. TEL. 02950 - 44951Maatvastheid is een van de velegoede eigenschappen van de kalk-zandsteen waarop u altijd kunt re-kenen. Door de moderne produktie-methoden kunnen geen maatafwijkin-gen in lengte, breedte of hoogte meervoorkomen, Voor elk project van vrij-staande bungalow tot serieproduktievan woningen en utiliteitsbouwkalkzandsteen! Met en op kalkzand-steen kunt u bouwen!Moderne bouw = bouw inkalk.zandsteen7 waarden van kalkzandsteen:? geluidwerend? duurzaam? druksterk? maatvast? warmte-isolerend? vocht-absorberend? brandveiligAANiDlilDOINICIilNSTEDEBOUWKUNDIG TEAMheeft tijd beschikbaar voor het verrichten van STEDE-BOUWKUNDIGE WERKZAAMHEDEN.Brieven onder no. 4810 aan bur. Stedebouw en Volks-huisvesting, Keizersgr. 188, Amsterdam-C.In juni is mijn onderzoek naar sportacc. gereedAls prov. planologisch ambt. zoek ik -- 35 jaar met MTSopl. -- daarna soortgelijk werk.Ervaring in bouwkundige programmering.Brieven : A. EEKHOUT, Postbus 665, Den Haag.VACATUi.!(vervolg)Bij de dienst van Gemeentewerken, afdeling Stadsontwikkeling,kan worden geplaatst eenStedebouwkundig Tekenaar(mnl. of vrl.)Vereisten: diploma U.T.S. of gelijkwaardig diploma. Het bezitvan het diploma stedebouwkundig tekenaar en enigeervaring in het mede-ontwerpen strekken tot aan-beveling.Salaris: tekenaar 111 f474,-- t/m f 624,-- per maand.tekenaar 11 ,,624,-- t/m ,,764,-- per maand.De salarissen zijn inclusief de huurcompensatie.Sollicitaties binnen 10 dagen te richten aan Burgemeester enWethouders van Venlo.DOOR EEN ADVERTENTIE IN DIT TIJDSCHRIFTverwerft Uw zaak in geheel Nederland bekend-heid b^:Architecten,Ingenieursbureaux,Woningbouwverenigingen,Gemeentebesturen,Gemeentelyke diensten van Openbare Werken,Bureaux v. Bouw- en Woningtoezicht e.d.ProvinciEile Besturen,Prov. Streekplannendiensten, enz.Gemeente LeeuwardenBij de dienst der OPENBARE WERKEN wordt gevraagdeenStedebouwkundig tekenaarNaast schoolpleiding op ULO-B niveau is het bezitvan het diploma Stedebouwkundig tekenaar P.B.N.A.vereist.Voor een goede kracht met veel ervaring, die ge-wend is geheel zelfstandig te werken, is aanstellingin een der rangen van technisch ambtenaar nietuitgesloten.Salarisgrenzen:tekenaar B van / 604,-- tot / 768,--;tekenaar A van f 652,-- tot / 908,--;techn. ambt. B van f 791,-- tot / 1.057,--;techn. ambt. A van / 934,-- tot / 1.132,--.Premie AOW/AWW wordt niet ingehouden.De gebruikelijke gemeentelijke regelingen voor vergoedingvan ziektekosten (IZA), verplaatsingskosten (pension-,reis-, verhuis- en inrichtingskosten) etc., zijn van toe-passing.Sollicitaties zo spoedig mogelijk richten aan Burgemeesteren Wethouders, Stadhuis, met in de linkerbovenhoek vande enveloppe no. P 142.Bij de Gemeentelijke Woningdienst te Amsterdam kanworden geplaatst eenADJUNCT-HOOFDTJitvoering WoningbouwDe afdeling Uitvoering heeft een belangrijke taak bij denieuwbouw van woningwetwoningen in Amsterdam.De modewerkers van de afdeling voeren de inspectie overde bouw ten behoeve van Woningbouwverenigingen enzij behoren tot de dlrectie voor de Gemeentelijke Woning-bouw.Naast algemeen bouwkundige ambtenaren omvat de af-deling enkele groepen specialisten n.l. voor funderings-en betoAwerken en voor verfwerk.Bij de bebouwing van de BIJLMERMEER zal de indus-triele bouw een zeer belangrijke taak vervullen.In de wat verdere toekomst zal de afdeling ook betrokkenworden bij de STADSVERNIEUWING.Voor een in de woningbouw zeer ervaren H.T.S.-er dieniet jonger is dan ca 40 jaar en die beschikt over zeergoede organisatorische en leidinggevende k^valiteiten iseen maximum-salaris bereikbaar van / 1.856,44 bruto permaand, iinclusief huurcompensatie.Een psychologisch onderzoek vormt een onderdeel vande selectie.Volledige sollicitaties onder no. I 245/2 in te zenden bijde Directeur der Gem. Personeelsvoorziening, Sarphati-straat 92, Amsterdam-C.Bouwjonds Nederlandse GemeentenAfh. 2. Woningtype ,,Reseda" met garage,houwsysteem BGIn zeker opzicht is de opzet ongetwijfeld geslaagd. Het eigenwoningbezit isbevorderd.Een andere vraag is of de volkshuisvesting werkelijk is gediend. Bij de openingvan de miljoenste na-oorlogse woning is allerwege kritiek geuit op de kwali-teit van de in ons land sinds de bevrijding tot stand gebrachte woningen.En de kwaliteit van de Bouwfondswoningen?In het allereerste begin is inderdaad getracht zo goedkoop mogelijk te bouwen.Maar daar is men spoedig van teruggekomen omdat goed bouwen -- zij hetdan nog altijd bouwen binnen zekere financiele grenzen -- als een belangrijkdesideratum werd onderkend.Het Bouwfonds heeft al die jaren als hoofd van de technische dienst een mangehad die als een van zijn voornaamste taken zag het opvoeren van de kwali-teit van de Bouwfondswoningen. En dat is hem met veel strijd en taai volhou-den op vele punten gelukt.Lang niet op alle punten. De wal keerde het schip. Het Bouwfonds kon zichniet permitteren woningen te bouwen van een kwaliteit en een uitrusting diever boven de Nederlandse standaard van dat ogenblik lagen.De woningwetwoning gaf, hoe gek het ook moge klinken, ook hier de toon aan.Als de discrepantie tussen de eigen woning en de woningwetwoning te grootwordt, is de eigen woning niet te plaatsen.Dat aan kwaliteit grote waarde wordt toegekend moge blijken uit het feit dathet Bouwfonds sinds 1963 aan zijn deelnemers een Bewijs van Waarborg ver-strekt bij het gereedkomen van de woning. In dit Bewijs van Waarborg ver-klaart het Bouwfonds zich voor een bepaalde tijd garant voor eventuele ge-breken die mochten blijken.105Bouwjonds Nederlandse GemeentenAfh. 3. Admiraal de Ruyterflat te GroningcnArchitect F. Klein, GroningenVele middelen zijn aangewend om een bepaald kwaliteitspeil te bereiken. Zoliet het Bouwfonds door goede architecten standaardplannen ontwerpen die dedeelnemers tegen een zeer laag bedrag beschikbaar werden gesteld. Aan dezeplannenserie hebben in de loop van de jaren o.a. meegewerkt de architectenKlein in Groningen, Maaskant in Rotterdam, Nicolai in Emmen, Dijkstra inEmmen, Groosman in Rotterdam en nog vele anderen.De serie standaardplannen is onderworpen aan het oordeel van de FederatieWelstandstoezlcht, hetgeen het werken met de plannen door het gehele landvergemakkelijkt.Tweemaal heeft het Bouwfonds een nationale woningprljsvraag uitgeschreven;beide keren was de deelname van architecten verheugend groot en het peil derinzendingen zeer goed.Het bij de tweede prijsvraag (,,werkelijk WONEN") met de eerste prijs be-kroonde ontwerp is te Enschede uitgevoerd en in 1964 ter gelegenheid van deviering van de 25.000e Bouwfondswoning tentoongesteld. (Zie afb. 4, 5 en 6).Bij de standaardplannen horen een standaardbestek en standaarddetails. HetBouwfonds heeft beide al meer dan tien jaar; het tracht voortdurend tot verdereverbeteringen te komen aan de hand van de ervaring die wordt opgedaan bijde bouw van thans plm. vijf- a zesduizend woningen per jaar. (Deze ervaringkomt bij de technische dienst binnen o.m. via een opzichtersapparaat vanhonderd personen, waarvan er plm. 60 in eigen dienst zijn en plm. 40 in dienstvan de architectenbureaus waarmee nauw wordt samengewerkt). Van het stan-daardbestek bestaat nu al de He druk.Het toepassen van standaarddetails biedt zonder meer de mogelijkheid voorhet machinale timmerwerk een uniform kwaliteitspeil te garanderen.Wil men daarnaast het voordeel van kostenbesparing deelachtig worden, danis het noodzakelijk dat het timmerwerk ook in serie gefabriceerd wordt. Omdit mogelijk te maken en om daardoor tevens enige controle en invloed te heb-ben op de prijsvorming van machinaal timmerwerk in het algemeen, werd in1955 een timmerfabriek aangekocht (N.V. Timmerfabriek Apeldoorn). Dezefabriek is inderdaad in staat gebleken de aannemers concurrerende offertes te106Afh. 4 Het bekroonde ontwerp van de prijs-vraag ,,Werkelijk Wonen", uitgevoerd in En-schede.Architecten W. G. Klein Douwel en H. Helle.AJ\/\l III ^2^ 7"" " U6 \4 l_ 1> /\ __ "*"