stedebouw & volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en VolkshuisvestingIn dit nummer:Als de eersfe biaren vallen... Nederlands hoogovencement in winterkwaliteitVan 15 oktober af tot 1 aprii luidt het parool: wintercement! Winter-cement maakt het u mogelijk een groot deel van de winter door tewerken. Bij lage buitentemperaturen moeten echter maatregelenworden getroffen om te zorgen dat het beton kan verharden. En be-vriezen mag betonspecie natuuriijk nooit! Met Nederlands hoogoven-cement in winterkwaliteit kunt u goede resultaten bereiken. Gebruikwintercement op doorwerkprojecten; het is er het aangewezencement voor.VERKOOPASSOCIATIE NEDERLANDS CEMENT ENCI-C?MIJ-ROBUR N.V. AMSTERDAMDEINVENTUM BOILER.... UW DIENAAR!Ja, 20 kunt u de Inventum-boiler noemen . .. uw dienaar. Jaar in jaaruit staat hij voor u klaar en schenkt u het komfort dat alleen een boileru schenken kan. Wat zijn zoal de voordelen van de boiler? Velel? Hij roet niet, zodat uw plafond schoon blijft.? Hij geeft direkt een krachtige straal heet (85?) water.? Hij bespaart u tijd, want uw afwasbakje, wasketel of badkuip issnel gevuld.? Hij vereist praktiscfi geen onderhoud, als hij eenmaal geplaatst is.? Hij warmt gedurende de nacfit water op tegen speciaal laag nacht-tarief.? Hij wordt door Inventum in zoveel afmetingen gebouwd, dat ervoor ieder gezin het juiste type geleverd kan worden, hoe grootuw gezin ook is.Ziet u, daarom is de boiler de dienaar van de moderne huishouding.^ Inventunn heeft jarenlange ervaring in het maken van boilers. Vraagdaarom uw installateur of uw elektriciteitsbedrijf eens om de Inventum-boilerfolder.llJi'Jl'HII!! KONINKLIJKE FABRIEK INVENTUM - BILTHOVENGRESIN DE GRONDRIOLERING,,GEZOND"In woon- en industriegebieden wordt met de dag meer,,scherp" afvalwater geloosd, door 't hoge water- enchemicaliengebruik. De rioleringen staan hierdoor blootaan grotere slijtages, zowel mechanisch als chemisch.Lekke en aangetaste leidingen kunnen gemakkelijk drink-en grondwatervervuHing veroorzaken, hetgeen uit 't oogpuntvan volksgezondheid voorkomen dient te worden.Stel de hoogste eisen aan de deugdelijkheid vanrioleringsmateriaal. Gresbuizen bezitten door hungrotere hardheid, dichtheid en bestendigheidbeter dan wat ook onverwoestbare eigenschappen.Gres in de grond, Holering ,^ezond".Gresbuizen in vele diameters, lengtenen ,,hulpstukken".WSJ'nedergresGres in de grond, riolering ^MFitgezond"ProspectI op aanvraag.Afdeling VoorlichtingVrijheidstraat 26Oosterhout-NB.Tel. (01620) 43 42moderne stedebouwvraagtmoderne produktiemethodenarbeidsbesparend ^^^^H^HH^^^^^^Hgietbouwsysteem ABBookvoorcontingentvrije industriele eengezinswoningbouwnaarn.v. Algemeen Bureau voor de Bouwnijverheidsliedrechten :^''n.v. Bouwbureau BrandwijkleidschendamAannemers betrokken bij de moderne stedebouwHeijkamp N.Y.aannemers vanutiliteits- enwoningbouwvporgespannen beton enarbeidsbesparende bouw ?^"AMSTERDAMKerkstraat 393EINDHOVENPiuslaan 130 ;Gebouw AuroraOvertoom, AmsterdamArchitect:P. Zanstrate AmsterdamFlats en eengezins-woningenHeggeranklaanEindhovenArchitecten :Gebr. de Graafte 's-HertogenboschenJ. Luijtente EindhovenAannemers betrokken bij deBouwbedrijfmoderne stedebouwM. de WIT N.V.voor? KERKENBOUW? WONINGBOUW? FABRIEKSBOUWAris van Broekweg 7Zaandam - Tel. 02980-23305K^'iJ^wHlllllMj,Syi^i^;>Christelijk Lyceum Zandvliet aan het Bezuidenhout te Den HaagAannemingsbedrijf fa. Groen & B re g m a n, uitgerust met demodernste middelen (bouwkraan, stalen steigers, stempels) kanelk soort betonwerk uitvoeren.SCHOLEN - KERKEN - KANTOREN - WONINGENVoor alle werken op hetgebied van burgerlijkeen utiliteitsbouwFa. GROEN & BREGMANBOUW- EN AANNEMINGSBEDRIJFMolenstraat 28a - Benthuizen Z.H. - Telefoon (0 1790) 3609 - 3673 - 3698Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwMEER DAN 90 JAAR BOUWEN WIJ UTILITEITSWERKENIN DE RANDSTAD HOLLAND EN GEHEEL MIDDEN-NEDERLANDt . . : -1 GEREED KWAMEN O.A.:KANTOREN, MACHINEHAL ETC. VOOR EMBA ROIILRDAM /"'.:..- . ' - : . HOOFDKANTOOR LISSONE-LINDEMAN DEN HAAGFABRIEKSGEBOUWEN BOEKBINDERIJ ,,ALBRACHT" UTRECHTLAGERE TECHNISCHE SCHOOL DELFT ALLES Na DE WONINGBOUWINDUSTRIE EN HUISHOUDSCHOOL VLAARDINGENINDUSTRIE EN HUISHOUDSCHOOL VOORBURGBELASTINGGEBOUW VLAARDINGENP.T.T. CENTRALE DE BILTBEJAARDENTEHUIS ROTTERDAMBEJAARDENTEHUIS HEEMSTEDEBEJAARDENTEHUIS VOORBURGSCHOLEN ZWIJNDRECHTSCHOLENKERKHAARLEMMERMEERDUBBELDAMAANNEMINGSBEDRIJFKERKKERKRIJSWIJKZWIJNDRECHT D. VERSLOOT n.v.KANTOORGEBOUW PHILIPS PENSIOENFONDSGARAGEBEDRIJFRO1 ItRDAMROTTERDAMNIEUWERBRUG a/d RUNGARAGEBEDRIJF ALPHEN a/d RUN TELEFOON 03488-345aannetningshedrijtspanjershergp. v.d. Plasstraat 8WATERINGENTel. 01742-2304Utiliteitsbouw - betonbouw- woningbouwAannemers betrokken by de moderne stedebouwWoonwijk ,,Vogelenhut"VenioArch. ,,Ons Limburg" - HeerlenUTILITEITSBOUWGEWAPENDBETONWERKWONINGBOUWAANNEMBNGSMAATSCHAPPIJBRUNS EN BONKE N.V. - VENLOft? I ' ' ^* ju - ?!! ? lEe''P^'.Jr' ?';3?^-^ftk'? .??'GezondheidszorgZiekenhuizenBejaardentehuizenOnderwijs :Scholen L.O., ULO, M.O.TechnischeVolkshuisvesting :WoningwetwoningenPremiewoningenVrije sectorwoningenAlgemeen nut:P.T.T.-gebouwenStationsgebouwenBank-instellingenigg^Sttifnii^laaiK!^7ATWENTSEAANNEMINGSMAATSCHAPPIJ N.V. ALMELO Tel. 05490-8065 (3 lijnen)Aannemers betrokken bij de moderne stedebouw?BouMvhedrijtEduurd Schuurkes n.r.TILBURGDross, van Wesepstraat 3Tel. 04250-70075SON & BREUGELTel. 04990-1785A. SLOKKER N .V.BOUW- EN AANNEMINGSBEDRIJFKON. WILHELMINASTRAAT 14HUIZEN (N.-H.)TEL. 02952 - 3722 - 3277? systeembouw in hoog- en laagbouw metgrote arbeidsbesparing en de hoogstecontingentsfaciliteiten? traditionele bouw? utiliteitsbouwAannemers betrokken bij de moderne stedebouwN.V.AANNEMERSBEDRIJFWOUDENBERGAMEIDEUTILITEITSBOUWRESTAURATIEWERKEN:"'' i: i^;--- .":-:^MOESKOPS'BOUWBEDRIJFN.V.BERGEYK^^^ TEL. 04975-378Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwWONINGBOUWUTILITEITSBOUWiiJiiiliiJIWJIi.i I''>Z''.^''^'')N.V. BETON- EN AANNEMINGSBEDRIJF GEBR. KOUDIJSKANTOOR JUFFERSTRAAT 10 - ROTTERDAMVoor al uw bouwkundige werken:aannemingsbedrijfFa. Gebrs. van SpijkerMeppelKantoor Sluisgracht 13 -- Telefoon 3646 (2 lijnen)Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwTh. Kreuger'- ? - ' /?LZn.aannemersutiliteitsbouwbetonbouwrestauratiesonderhoudswerkenSCHrEDAM - RAAM 3 - Tel. (010) 267878^rfObjekt: Flatbouw in de,,Vondelwijk" te Waddinxveen.(Bouwtempo: 2 won. p. werkdag).^^SS^WmJ. REIJM NvWoning- & utiliteitsbouwWADDINXVEEN tel. (01828) 2464Gietbouwsysteem in stalen tunnelbekistingAannemers betrokken bij de moderne stedebouwVAN LAAR'SBOUWBEDRIJF N.VDE BILTWONINGBOUW VOOR DE VERKOOPWONINGBOUWN.V. AANNEMINGSBEDRUFv/h B. M. van HOUWELINGENHARDINXVELD - GIESSENDAMKantoor: Telefoon 01846-3087 -- Postbox 13BETTENHAUSSENROTTERDAM N.VFABRIEKEN TE SINDS 1896ROTTERDAM ENNIEUWKOOPJarenlange ervaringop het gebied van:puieningangsfrontentourniquetsvitrinesscheidingswandenhekwerkenin: aluminium,roestvaststaal ,..,-brons en staalSCHUIFRAMENTAATSRAMENPANELENvoor^^y^l^Uljyi ^j^^^y^Kantoor:Breevaartstraat 71 ROTTERDAM Tel. 150622s&vUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en Volkshuisvesting47e jaargang no. 10Maandbladoktober 1966Redactie :Mevrouw Prof. C. W. VisserMe]. R. HartstraProf. C. van EesterenMr. C. A. van GorcumH. ]. A. Havens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursAdres voor Redactie en Abonnementen :Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 18422^Postgironummer 29080Advertenties :Nobelstraat 21, HeerlenTelefoon 04440-25^1Postgironummer lOSilOOt.n.v. N.V. Maatschappij tot Exploitatie vanhet Limburgs Dagblad - HeerlenProf. Dr. S. O. van PoeljeDrs. W. J. ValkenburgDrs. H. van der WeijdeIr. W. WissingDit nummergeeft in het eerste artikel een korte uiteenzetting van het nieuwe experiment metwoningbouw en wijkstructuur van een ajwijkend type in Amsterdam-Noord,resultaat van de studie-opdracht die het gemeentebestuur enige tijd geleden hadverleend om tot een vernieuwing te komen.Onder stedebouw warden in de eerste plaats enkele gedachten ontwikkeld overwonen en vrijetijdsbesteding in de toekomst in hun onderling verband bezien.In een volgend artikel wordt een korte toelichting gegeven op een eenvoudigeoplossing voor de ontsluiting van een wooneenheid.De gedachtenwisseling over de verdere groei van de bevolking wordt voortgezet.Onder volkshuisvesting warden twee door de Minister aangekondigde nieuwemaatregelen -- de heffing ten laste van draagkrachtige huurders van Woning-wetwoningen ?n de bevordering van de verkoop van Woningwetwoningen --aan een bespreking onderworpen.249InhoudEen geslaagd experiment, Mr. G. Baas 251StedebouwEnkele aantekeningen over "wonen envrijetijdsbesteding en hun onderlingverband, Ir. E. G. Boissevain . . . 256Het idee van de Verkeerswielen, A. J.A. Hermans 261De noodzaak van een stationaire be-volking, Ir. R. van Hasselt . . . 262Enige kanttekeningen rond het bevol-kingsvraagstuk, Drs. Th. M. I. Post 264Binnenland 267VolkshuisvestingTwee punten uit het hoofdstuk Volks-huisvesting en Ruimtelijke Ordening uitde Rijksbegroting voor het dienstjaar1967, H. K. Duhoux .... 268Binnenland 270Officiele MededelingenNederlands Instituut 271Rijksplanologische Dienst .... 272Summary 272Abonnementsprijs f 24,--. Losse nummers f 2,50.De leden van het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvestingontvangen het blad kosteloos.250Geslaagd experimentEEN GESLAAGD EXPERIMENT Mr. G. BaasBouwplan voor 1261 woningen in AmsterdamStolle en Van Gool.van de architecten Oyevaar,Het voorstelOp 13 augustus 1962 deed de direc-teur van de Gemeentelijke Woning-dienst aan het Gemeentebestuur vanAmsterdam het voorstel aan een drie-tal architecten, te weten Bakema, VanEyck en Van Gool, de opdracht tegeven gezamenlijk een plan te ontwer-pen voor een groot aantal woningenin het uitbreidingsplan Buiksloter-meer, gelegen ten noorden van het IJ.Deze opdracht moest worden gezienals een studieopdracht, die diende teleiden tot vernieuwing op het gebiedder volkshuisvesting. Gedacht werdaan een gezamenlijk plan, maar demogelijkheid dat de architecten bij deuitwerking ieder met een eigen planzouden komen, werd opengelaten. Deopdracht zou een reele dienen te zijn,dat wil zeggen gericht op realisatie.Het voorstel werd gemotiveerd door erop te wijzen dat modelwoningen enprijsvragen geen uitkomst bieden voorde ontwikkeling van de volkshuisves-ting, maar dat hieraan pas waarlijkkan worden bijgedragen door een reelestudieopdracht. Immers dan kan ookde omgeving van de woning in de be-schouwing worden betrokken, en opdeze wijze wordt aan de deelnemerseen veel grotere verantwoordelijkheidopgelegd.In het rapport werd verder gezegd,dat de opdrachtgever de oprechte be-doeling moest hebben de plannen nietalleen te laten ontwerpen, maar ooktot uitvoering te doen brengen, indiendeze plannen althans ,,beter" zoudenzijn dan hetgeen onder de ,,normale"ontwikkeling tot stand zou zijn geko-men.Nu op 23 augustus j.l. de eerste paalis geslagen voor het plan van de ar-chitectencombinatie Oyevaar, Stolleen Van Gool, dat tenslotte uit de eer-ste opdracht is geresulteerd, heeft hetzin na te gaan in hoeverre de opdrachtis gerealiseerd en waarin dit plan nu,,beter" is dan de ,,normale" plannen.De studie-opdrachtAan de architecten is gevraagd nieu-we woningvormen te zoeken, omdater voor de moderne ontwikkeling vanhet gezlnsleven In de snel evoluerendemaatschappij nog niet de passendevorm was gevonden.Er is na 1900 veel gebeurd op het ge-bied van de volkshuisvesting. Devoorultgang is in het algemeen gelel-delijk gegaan, maar toch zijn er In deAmsterdamse geschledenis enkele jaar-tallen aan te wijzen, waarin van eenduldelijk zichtbare progressle sprake Isgeweest.In 1907 kwam het eerste blok ,,wo-nlngwetwoningen" tot stand onderverantwoordelijkheid van een woning-bouwverenlglng.In 1919 werd een type woningwetwo-nlng gebouwd dat in z'n plattegrondhet ,,licht en lucht" prIncIpe had ge-realiseerd; de alkoof werd voorgoeduitgebannen.In 1935 een nieuwe stap vooruit : inplaats van 4 woonlagen met zolder-verdleplng In een gesloten blok kwamstrokenbouw met bergplaatsen In hetonderhuls en 4 woonlagen daarboven.De oplossing voor een van de proble-men van toen : waar laat Ik mijn fietsen mijn kinderwagen.In 1951 : het begin van de bebouwingder tuinsteden. Grotere variatie IniiiVffii'i^iSaS&'ifti^it^SSis;?ioSEMrvllhi.251Geslaagd experimentwoontype met meer ruimte, meer licht,meer lucht, maar principieel toch dui-delijk afkomstig van de in 1935 ont-worpen strokenbouw, zij het nu metde variatle van haken en hoven.Galerijwoningen en maisonnettes ver-schenen, ook in meer lagen dan 4. Te-zamen een bonte variatie in hoogte, inarchitectuur en in woonvorm. Ge-tracht werd de woning groter te ma-ken, constructief te verbeteren en be-ter uit te rusten.Maar iets principieel nieuws kwam erniet tot stand.Toch waren er wel bezwaren tegen deportiekwoningen die 8 of 10 gezin-nen samenbrachten, of tegen de gale-rijwoningen die de prijs voor het weg-vallen van de gemeenschappelijke trapmoesten betalen met verkeer langs deslaapkamers. Toch hadden de archi-tecten duidelijk gesteld dat invuloefe-ningen op een onwrikbaar stedebouw-kundig plan bepaald niet de meestekansen boden voor een geinspireerdontwerp.Aan de drie genoemde architectenwerd toen in 1962 de opdracht gege-ven na te gaan of er iets anders, ietsbeters mogelijk zou zijn. Zij kregendaarvoor de ruimte : geen voorge-schreven stedebouwkundig plan, maaralleen de aanwijzing rekening te hou-den met de omgeving. Zij mochten vanbestaande voorschriften afwijken, mitsde mogelijkheid van realisering niet uithet oog werd verloren. De opdrachtis voor het welslagen van het experi-ment bijzonder belangrijk geweest.Ten eerste de keus van de architecten :de namen zijn genoemd, zij behoevengeen commentaar.Ten tweede de samenwerkingsvorm :stadsontv/ikkeling, volkshuisvesting, te-zamen met de architecten. De laat-sten dus met volledige zeggenschapomtrent stedebouwkundig ontwerp.En tenslotte de bevoegdheid om ietsruimer te denken dan de huidigevoorschriften het toelieten.Van studieopdracht tot planHet uiteindelijk resultaat van de stu-die was een ontwerp Bakema-VanEyck met een variant^oplossing vanVan Eyck en een ontwerp van hetarchitectenbureau Oyevaar, Stolle enVan Cool, van welk bureau de heerVan Gool deel uitmaakte.Het ontwerp Bakema-Van Eyck gaf252Geslaagd experimenteen veelheid te zien van mogelijkhedentot wonen; patiowoningen, eengezins-huizen, etagebouw en hoogbouw, elkweer met varianten, vele met hetsplit-level-type. Een zodanig pakketwerd gepresenteerd, dat aan de toe-komstige bewoners vrijwel een vrijekeuze van woonvorm zou kunnenworden gelaten. Een gedachte die indeze tijd van distributie wel bijzonderaanspreekt.Het plan Oyevaar, Stolle en VanGool bood minder variatie, was strak-ker van opzet, maar gaf daardoormeer kansen op realisatie.Waarschijnlijk heeft vooral de laatsteoverweging bij het Gemeentebestuurde doorslag gegeven toen het zijn keusHet vallen op het plan Oyevaar, Stolleen Van Gool. De keus is in ieder ge-val zeer moeilijk geweest.Van plan tot beschikkingHet plan Oyevaar, Stolle en Van Goolwerd op de Centrale Directie bijzon-der positief ontvangen. Terwijl nor-maliter een plan in de ,,molen" nogwel eens gedeukt pleegt te worden, isdit plan er beter uitgekomen. De aan-wijzingen die ir. Buskens heeft gege-ven, hebben geleid tot positieve verbe-teringen in het plan. Zijn ambtenaren,zowel in Den Haag als in Haarlem,verdienen alle lof voor hun medewer-king zonder welke alle moeite, tevo-ren aan het plan besteed, vergeefs zouzijn geweest. Niettemin was de mede-werking van de Minister zelf nodigom tot een definitieve oplossing te ko-men. Dit gebeurde niet met een on-genuanceerd ja of neen; met duidelijkgestelde voorwaarden werd de weggewezen waarlangs de eindstreep konworden gehaald.Tot nu toe zijn twee voor de totstand-koming van dit plan onmisbare par-tijen niet genoemd : de opdrachtgeveren de aannemer. Zij volgen hier cumlaude. De woningbouwcorporaties inAmsterdam hebben het aangedurfd alsopdrachtgevers de verantwoordelijk-heid voor dit nieuwe plan op zich tenemen. Zij zullen de woningen geza-menlijk exploiteren. Zij hebben ook eenvertegenwoordiger beschikbaar gestelddie als teamleider bij de voorbereidingis opgetreden en nu ook bij de uitvoe-ring als zodanig zal fungeren. De aan-nemerscombinatie die het werk zal uit-voeren is de ,,Banero", een combina-tie van de N.V. Amsterdamse BallastMaatschappij, J. P. A. Nelissen N.V.en Amij. J. H. Rozenstraten N.V.Spoedig na de principiele keuze voorhet plan Oyevaar, Stolle en Van Goolis deze aannemerscombinatie in hetvoorbereidingsteam opgenomen, waar-mede een samenwerkingsvorm werdgeschapen die theoretisch ideaal ge-noemd moet worden, maar praktischnog wel eens moeilijkheden biedt. Vooreen omvangrijk werk als het onderha-vige is het echter een vrijwel onont-koombare eis.Met dankbaarheid kan geconstateerdworden dat deze samenwerking voor-treffelijk is verlopen.Omschrijving van het planUit het gemeenschappelijk bij de stu-die gekozen uitgangspunt, gehand-haafd in het plan Oyevaar, Stolle enVan Gool, blijkt onmiddellijk dathier geen sprake is van een ,,normaal"plan.In hun toelichting op het schetsont-werp noemen de architecten de prin-cipes die aan hun werk en dat vande andere deelnemers ten grondslaghebben gelegen:,,le de noodzaak het woningtype ende stedebouwkundige verkaveling te-gelijkertijd onder de loep te nemen;2e het te ontwikkelen woningtype zoumoeten worden geent op het principevan de gemeenschappelijke straat, op-genomen in het bouwblok ..."Voor de beschrijving van woningtypeenz. volgt hier de tekst, zoals die inde genoemde toelichting is opgeno-men :WoningtypeHet uitgangspunt van de ,,verhoogde"straat is op zichzelf niet nieuw. Ten-slotte is het de enig mogelijke variantten opzichte van het verticaal ver-keerselement. Het galerijtype is er hetmeest bekende voorbeeld van, zij hetook het armste.De galerijbouw in Spangen, te Rotter-dam, vormt daarentegen nog altijd eeninspirerend uitgangspunt wegens deduidelijkheid van zijn opzet : een,,echte" verhoogde straat, ook toegan-kelijk voor licht verkeer. Deze straatof galerij is dan ook meer dan eensmalle, aan de gevel opgehangen voet-gangersgoot. Zijn karakter is algeme-ner in zoverre als hij duidelijk zijnfunotie van gemeenschappelijk ver-keerselement zichtbaar heeft gemaakt.Hoewel het hier gaat om subtiele engraduele verschillen, zijn ze niet min-der de moeite waard te onderkennen:het is een groot verschil of een wo-ning ligt aan een ,,straat" (met ano-niem verkeer) of dat men zijn gevelbeschadigd weet door een overlast ge-vende galerij met buren-passanten.Overigens heeft het galerijprincipezijn typische nadelen :le lichtbelemmering,2e de overlast van het verkeer :acoustisch en uit een oogpunt van pri-vacy. Bij de opzet van ons voorstel isgetracht daaraan tegemoet te komendoora. geen slaapvertrekken aan de galerijte situeren,b. aan de galerij slechts kleinere wo-ningen (alleenstaanden, onvolledigegezinnen, c.q. bejaarden) te projecte-ren,253Ceslaagd experiment3e het aantal galerijen te beperken.DIt is bereikt door de galerij in hetbouwvolume op te nemen, zodanig datde kleinere woningen aan de galerijliggen en de grotere telkens een laagdaarboven of beneden -- over of on-der de galerij uitgebouwd dus.Deze typen, de ,,normale" woningendus, ondervinden geen belemmeringvan de galerij zelf.De gekozen groepering is nu, laagswijs,als volgt :begane grond: galerij + kleine wonin-gen,eerste verdieping : normale woning,bereikbaar door open eigen trap vanafgalerij op de begane grond,tweede verdieping : normale woning,bereikbaar vanaf galerij op derde ver-dieping,derde verdieping: galerij + kleinerewoningen,vierde verdieping : normale woning,bereikbaar vanaf galerij op derde ver-dieping.In het geheel zijn er dus twee gale-rijen, waarvan de onderste tweewoonlagen bedient en de bovenste dedrie overige.Deze groepering in vijf lagen is geko-zen mede omdat ze globaal voorzietin het vereiste aantal woningen. Het isduidelijk dat bij andere verkaveling(grotere onderlinge afstanden) eenzes-laagse structuur denkbaar wordt.Het profiel daarvan achten wij ech-ter minder aantrekkelijk. De vraagzou kunnen worden gesteld, waaromniet is geprobeerd een woonvorm teontwikkelen, aansluitend op het trap-penhuis-principe (zweispanner). Wijgeloven eigenlijk dat dit type nietmeer als een levensvatbaar uitgangs-punt kan worden beschouwd : hetheeft -- althans voor de massale wo-ningbouw -- zijn tijd gehad. Zijn or-denend principe is mechanisch-addi-tief, de verkeerselementen zijn gebrek-kig en de mogelijkheden ter verbete-ring zijn vrijwel uitgeput.WoningindelingHoofdkenmerk van het woningtypeachten wij de soepele geleding vanhet woonareaal in wonen, koken eneethoek. Het werkgedeelte van dekeuken, die door middel van b.v. eenschuifdeur van de woonkamer is ge-scheiden, is quasi-inpandig behandeld.Daardoor is ruimte (waardevoller,want aan de gevel gelegen ruimte)ontstaan t.b.v. een eethoek. In zekeremate kan ze als secundair woonver-trek worden gezien.Hoofdtrappenhuizen, liftenDe hoogste galerij bevindt zich op devierde bouwlaag (derde verdieping).Dit is een hoogte, die zich -- naarAmsterdamse begrippen -- niet bovende klimgrens bevindt. Toch leek hetons gewenst op bepaalde punten detrappenhuizen, gelegen op de hoekenen einden van de bouwblokken, vaneen lift te voorzien. Deze kan dandienen voor zwaarder transport, zie-kenvervoer e.d., terwijl het daardoorook mogelijk wordt dat bejaarden ofbewoners met ,,medische indicatie" dehoger gelegen kleinere woningen kun-nen bewonen. Daar de liften slechtseen aanvul'lende functie hebben enniet de volledige verkeersbelastingdragen, kunnen ze gevoeglijk op gro-tere afstanden worden geplaatst dannormaal. Om tot deze grotere afstan-den te geraken zijn o.m. de bouwblok-ken op enkele plaatsen door lucht-bruggen verbonden, zodat inderdaadG EV E LG E De e C T E BW EN DOORSNEOE254Geslaagd experimenteen veelheid te zien van mogelijkhedentot wonen; patiowoningen, eengezins-huizen, etagebouw en hoogbouw, elkweer met varianten, vele met hetsplit-level-type. Een zodanig pakketwerd gepresenteerd, dat aan de toe-komstige bewoners vrijwel een vrijekeuze van woonvorm zou kunnenworden gelaten. Een gedachte die indeze tijd van distributie wel bijzonderaanspreekt.Het plan Oyevaar, Stolle en VanGool bood minder variatie, was strak-ker van opzet, maar gaf daardoormeer kansen op realisatie.Waarschijnlijk heeft vooral de laatsteoverweging bij het Gemeentebestuurde doorslag gegeven toen het zijn keusHet vallen op het plan Oyevaar, Stolleen Van Gool. De keus is in ieder ge-val zeer moeilijk geweest.Van plan tot heschikkingHet plan Oyevaar, Stolle en Van Goolwerd op de Centrale Directie bijzon-der positief ontvangen. Terwijl nor-maliter een plan in de ,,molen" nogwel eens gedeukt pleegt te worden, isdit plan er beter uitgekomen. De aan-wijzingen die ir. Buskens heeft gege-ven, hebben geleid tot positieve verbe-teringen in het plan. Zijn ambtenaren,zowel in Den Haag als in Haarlem,verdienen alle lof voor hun medewer-king zonder welke alle moeite, tevo-ren aan het plan besteed, vergeefs zouzijn geweest. Niettemin was de mede-werking van de Minister zelf nodigcm tot een definitieve oplossing te ko-men. Dit gebeurde niet met een on-genuanceerd ja of neen; met duidelijkgestelde voorwaarden werd de weggewezen waarlangs de eindstreep konworden gehaald.Tot nu toe zijn twee voor de totstand-koming van dit plan onmisbare par-tijen niet genoemd : de opdrachtgeveren de aannemer. Zij volgen hier cumlaude. De woningbouwcorporaties inAmsterdam hebben het aangedurfd alsopdrachtgevers de verantwoordelijk-heid voor dit nieuwe plan op zich tenemen. Zij zuUen de woningen geza-menlijk exploiteren. Zij hebben ook eenvertegenwoordiger beschikbaar gestelddie als teamleider bij de voorbereidingis opgetreden en nu ook bij de uitvoe-ring als zodanig zal fungeren. De aan-nemerscombinatie die het werk zal uit-voeren is de ,,Banero", een combina-tie van de N.V. Amsterdamse BallastMaatschappij, J. P. A. Nelissen N.V.en Amij. J. H. Rozenstraten N.V.Spoedig na de principiele keuze voorhet plan Oyevaar, Stolle en Van Goolis deze aannemerscombinatie in hetvoorbereidingsteam opgenomen, waar-mede een samenwerkingsvorm werdgeschapen die theoretisch ideaal ge-noemd moet worden, maar praktischnog wel eens moeilijkheden biedt. Vooreen omvangrijk werk als het onderha-vige is het echter een vrijwel onont-koombare eis.Met dankbaarheid kan geconstateerdworden dat deze samenwerking voor-treffelijk is verlopen.Omschrijving van het planUit het gemeenschappelijk bij de stu-die gekozen uitgangspunt, gehand-haafd in het plan Oyevaar, Stolle enVan Gool, blijkt onmiddellijk dathier geen sprake is van een ,,normaal"plan.In hun toelichting op het schetsont-werp noemen de architecten de prin-cipes die aan hun werk en dat vande andere deelnemers ten grondslaghebben gelegen:,,le de noodzaak het woningtype ende stedebouwkundige verkaveling te-gelijkertijd onder de loep te nemen;2e het te ontwikkelen woningtype zoumoeten worden geent op het principevan de gemeenschappelijke straat, op-genomen in het bouwblok .. ."Voor de beschrijving van woningtypeenz. volgt hier de tekst, zoals die inde genoemde toelichting is opgeno-men :WoningtypeHet uitgangspunt van de ,,verhoogde"straat is op zichzelf niet nieuw. Ten-slotte is het de enig mogelijke variantten opzichte van het verticaal ver-keerselement. Het galerijtype is er hetmeest bekende voorbeeld van, zij hetook het armste.De galerijbouw in Spangen, te Rotter-dam, vormt daarentegen nog altijd eeninspirerend uitgangspunt wegens deduidelijkheid van zijn opzet : een,,echte" verhoogde straat, ook toegan-kelijk voor licht verkeer. Deze straatof galerij is dan ook meer dan eensmalle, aan de gevel opgehangen voet-gangersgoot. Zijn karakter is algeme-ner in zoverre als hij duidelijk zijnfunctie van gemeenschappelijk ver-keerselement zichtbaar heeft gemaakt.Hoewel het hier gaat om subtiele engraduele verschillen, zijn ze niet min-der de moeite waard te onderkennen:het is een groot verschil of een wo-ning ligt aan een ,,straat" (met ano-niem verkeer) of dat men zijn gevelbeschadigd weet door een overlast ge-vende galerij met buren-passanten.Overigens heeft het galerijprincipezijn typische nadelen :le lichtbelemmering,2e de overlast van het verkeer:acoustisch en uit een oogpunt van pri-vacy. Bij de opzet van ons voorstel isgetracht daaraan tegemoet te komendoora. geen slaapvertrekken aan de galerijte situeren,b. aan de galerij slechts kleinere wo-ningen (alleenstaanden, onvolledigegezinnen, c.q. bejaarden) te projecte-ren,253Geslaagd experiment3e het aantal galerijen te beperken.DIt is bereikt door de galerij in hetbouwvolume op te nemen, zodanig datde kleinere woningen aan de galerijliggen en de grotere telkens een laagdaarboven of beneden -- over of on-der de galerij uitgebouwd dus.Deze typen, de ,,normale" woningendus, ondervinden geen belemmeringvan de galerij zelf.De gekozen groepering is nu, laagswijs,als volgt :begane grond: galerij + kleine wonin-gen,eerste verdieping : normale woning,bereikbaar door open eigen trap vanafgalerij op de begane grond,tweede verdieping : normale woning,bereikbaar vanaf galerij op derde ver-dieping,derde verdieping: galerij + kleinerewoningen,vierde verdieping : normale woning,bereikbaar vanaf galerij op derde ver-dieping.In het geheel zijn er dus twee gale-rijen, waarvan de onderste tweewoonlagen bedient en de bovenste dedrie overige.Deze groepering in vijf lagen is geko-zen mede omdat ze globaal voorzietin het vereiste aantal woningen. Het isduidelijk dat bij andere verkaveling(grotere onderlinge afstanden) eenzes-laagse structuur denkbaar wordt.Het profiel daarvan achten wij ech-ter minder aantrekkelijk. De vraagzou kunnen worden gesteld, waaromniet is geprobeerd een woonvorm teontwikkelen, aansluitend op het trap-penhuis-principe (zweispanner). Wijgeloven eigenlijk dat dit type nietmeer als een levensvatbaar uitgangs-punt kan worden beschouwd : hetheeft -- althans voor de massale wo-ningbouw -- zijn tijd gehad. Zijn or-denend principe is mechanisch-addi-tief, de verkeerselementen zijn gebrek-kig en de mogelijkheden ter verbete-ring zijn vrijwel uitgeput.WoningindelingHoofdkenmerk van het woningtypeachten wij de soepele geleding vanhet woonareaal in wonen, koken eneethoek. Het werkgedeelte van dekeuken, die door middel van b.v. eenschuifdeur van de woonkamer is ge-scheiden, is quasi-inpandig behandeld.Daardoor is ruimte (waardevoller,want aan de gevel gelegen ruimte)ontstaan t.b.v. een eethoek. In zekeremate kan ze als secundair woonver-trek worden gezien.Hoofdtrappenhuizen, liftenDe hoogste galerij bevindt zich op devierde bouwlaag (derde verdieping).Dit is een hoogte, die zich -- naarAmsterdamse begrippen -- niet bovende klimgrens bevindt. Toch leek hetons gewenst op bepaalde punten detrappenhuizen, gelegen op de hoekenen einden van de bouwblokken, vaneen lift te voorzien. Deze kan dandienen voor zwaarder transport, zie-kenvervoer e.d., terwijl het daardoorook mogelijk wordt dat bejaarden ofbewoners met ,,medische indicatie" dehoger gelegen kleinere woningen kun-nen bewonen. Daar de liften slechtseen aanvullende functie hebben enniet de volledige verkeersbelastingdragen, kunnen ze gevoeglijk op gro-tere afstanden worden geplaatst dannormaal. Om tot deze grotere afstan-den te geraken zijn o.m. de bouwblok-ken op enkele plaatsen door lucht-bruggen verbonden, zodat inderdaadG E V E UC E DE E L T E BW EN DOORSNEDE254Stedehouw'Wonen en vrije tijd ^- -^i ^-^.r^i^^-ji-X^^Het verband tussen woon- enwerkplaatsDe plaatsgebondenheld van wonenaan werken neemt, naarmate de inter-lokale vervoersmogelijkheden beterworden, in betekenis af. Wie om be-paalde (gezins)redenen ongaarne wilwonen in de plaats waar hij werkt,kan er dus toe overgaan een anderewoonplaats te kiezen, wanneer devoordelen daarvan groter zijn dan denadelen van het forenseren. In hetkader van dit artikel kan hier op eenbepaald voordeel van het losmakenvan woon- en werkplaats, in verbandmet de zich wijzigende structuur vanhet maatschappehjk leven, worden ge-wezen.De toenemende mobiliteit van de be-volking uit zich o.a. in een veelvuldi-ger verandering van werkplaats danvroeger het geval placht te zijn. Wiehet forenseren aanvaardt, kan derhal-ve, binnen een bepaald rayon van zijnwoonplaats uit gezien, gemakkelijkervan werkplaats veranderen dan degenedie zijn woon- en werkplaats als onaf-scheidelijk aan elkaar gebonden wenstte beschouwen.Een voordeel van de vaste woonplaatstegenover een veranderlijke werkplaatsvan het gezinshoofd is o.m. dat hetgezinsleven zich over een langere pe-riods in een bepaald milieu ontwikkelt(schoolgaande kinderen, sociale en cul-turele contacten met de plaatselijkebevolking enz.). Deze ,,honkvastheid"betekent echter ook, dat de wisselwer-king tussen gezinsleven en woonvormcum annexis een diepergaand karakterzal dragen dan bij een ,,vlottende be-volking". Een belangrijk deel van dezewisselwerking betreft de recreatievemogelijkheden, die bepaalde woonvor-men de gezinsleden wel of niet bieden.In de vaktaal der planologie wordensteeds meer menselijke activiteiten on-der de noemer ,,recreatieve mogelijk-heden" gebracht. Het oorspronkelijkebegrip recreatie dreigt daarbij te wor-den vertroebeld. Dit lijkt onschuldigerdan het is, zeker wanneer er straks eenverband zal worden gelegd tussen hetwonen en de nader te noemen mense-lijke activiteiten. Daarom is hierondergetraoht de recreatie tot haar wareproporties terug te brengen.Het vraagstuk van nu: vrijetijdsbeste-dingWas voorheen de recreatie het voor-recht van de ,,happy few", thans isdeze gemeengoed geworden van hetovergrote deel der bevolking. Dit geldtvoor de volledige scala van recreatievemogelijkheden tussen de beide uiter-sten van ontspanning binnenshuis enreizen naar het buitenland, populairgezegd tussen ,,teve" en ,,ite" !Hoezeer deze ontwikkeling in positie-ve zin ook valt te waarderen, het zouonjuist zijn om geen aandacht teschenken aan de zwakke plekken enaan de gevaren (zowel lichamelijk alspsychisch) die de steeds verdergaandemassificatie der recreatieve mogelijk-heden vertoont. De noodzaak om dekeerzijde van de medaille onder deloupe te nemen, wordt des te groternaarmate de mens meer vrije tijd totzijn beschikking gaat krijgen. Voormedici, psychologen en sociologen eendankbaar object van onderzoek ! Bo-vendien duidt het op een begripsver-warring wanneer men meent, dat hetbeschikken over meerdere vrije tijdzonder meer betekent dat deze tijd iste bestemmen voor recreatie.Men streeft namelijk niet alleen naareen zeer vergaande verkorting van detijd die aan beroepsarbeid meet wor-den besteed, ook de aard van velesoorten beroepsarbeid ondergaat in-grijpende wijzigingen ten gevolge vande voortschrijdende mechanisering en/of automatisering van talrijke arbeids-processen. Zowel lichamelijk zware ar-beid als geestdodende handen- enhoofdarbeid worden allengs door ma-chines overgenomen.Zo verandert het 19e-eeuwse beeld van,,de kapitalistische ondernemer die zijnarbeiders uitbuit" in het visioen vande laatste decennia der 20e eeuw,waarbij een geestelijk zwaar (over)-belaste intellectuele elite zich voortdu-rend inspant om zoveel mogelijke ar-beidsprocessen zowel sneller als metminder menselijke inspanning te latenverlopen. Zet deze tendens onvermin-derd door, dan zou het jaar 2000 weleens het beeld van het jaar 1900 inomgekeerde zin kunnen vertonen, n.l.dat van de ,,overburdened few" tegen-over de ,,leisured masses".Hoe dit ook zij, wanneer voor grotegroepen van de bevolking het aantalwerkuren afneemt en tevens de arbeidzelf minder inspanning vergt, dan zalde noodzaak van recreatie in de eigen-lijke, medische zin van het woord,naar rato afnemen. Nu reeds beschik-ken zeer velen over meer vrije tijd danvoor ,,re-creatie" strikt noodzakelijkis. In woord en geschrift krijgt de ,,re-creatie" dan ook steeds meer de bete-kenis van vertier, het zich vermaken.Maar evenmin als de mens kan levenvan brood alleen, evenmin komt hetzijn welzijn ten goede wanneer hij zichovergeeft aan een overmatige dosisvermaak. Het gaat niet in de eersteplaats om recreatie, maar om alle fa-cetten van de vrijetijdsbesteding. Zo-lang het woord recreatie algemeen ge-bruikelijk blijft, zal er evenwel meernadruk dienen te worden gelegd op debetekenis en mogelijkheden van ,,cre-atie" dan op het prefix ,,re".Het ,,waar" en ,,hoe" van devrijetijdsbestedingOm nu een verband te kunnen leggen257StedehouwWonen en vrije tijdtussen het wonen en de vrijetijdsbeste-ding -- waarin volgens bovenstaandbetoog de zuivere recreatie als een on-derdeel van afnemende betekenis isopgenomen -- dient eerst iets overplaats en vorm van vrijetijdsbestedingte worden gezegd.Het is opvallend hoe in de laatste tijdde belangstelling steeds meer op de,,openluchtrecreatie" wordt gericht.Dit betreft zowel het gebruik van ob-jecten van min of meer beperkte om-vang in de nabijheid van de (stads)-woning, dus speel- en sportterreinen,buurt- en wijkparken enz., als de mo-gelijkheden die de op grotere afstandvan de woning gelegen gebieden vanverschillende aard en omvang bieden(kampeerterreinen, de Noordzeestran-den, de grotere bos- en heidecomplex-en, enz.).Voor vele van deze objecten zijn minof meer aanzienUjke investeringen no-dig, hetzij door de overheid, hetzijdoor particulieren (exploitanten). Tenaanzien van particuliere organisatiesvalt helaas de neiging te constaterenom -- speculerend op ,,de" welvaart-- terreinverslindende ,,pretparken"op te richten, waarmede noch de ruim-telijke ordening noch de stimulans toteen psychisch waardevol gebruik vande vrije tijd zijn gediend.Des te sympathieker is de daad vande A.N.W.B., waarbij voor liefhebbersvan autotochten een aantal toer-rou-tes is uitgestippeld, die met naambor-den langs bepaalde wegen zijn aange-geven. Hoe prijzenswaardig dit initia-tief en de uitvoering ervan ook zijn,toch schuilt ook hierin een niet te ver-onachtzamen gevaar. Het genieten vanlandschapsschoon wordt de mens pas-klaar gemaakt : ,,Volg de bordjes enwat je dan om je heen ziet is mooi".Basta ! Hoeveel waardevoller is het,wanneer men van tevoren zichzelf enzijn gezinsleden, aan de hand van H-teratuui en kaarten, over de te bezoe-ken streek informeert, om daarna,voorzien van een kaart, zelf het land-schapsschoon te gaan ontdekken. Deaangegeven routes behouden dan hunwaarde als leidraad, waarvan men tel-kens naar eigen inzicht kan afwijkenom datgene te ontdekken ,,wat niet inde Baedeker staat".En wat zien wij bij het z.g. groot toe-risme ? Voor 1940 lachten wij meewa-rig om Amerikanen, die in groepsver-band hun vakantie doorbrachten met,,doing Europe"; thans doen wij Euro-peanen hier even hard aan mee. Enhet reisdoel moet steeds verder vanhuis zijn ! Wellicht zal nog voor 1980de werkster -- die dan wel lid zal zijnvan het bedrijfschap der ,,gediplomeer-de menagistes" -- meewarig het hoofdschudden over haar mevrouw, die nietverder van huis is geweest dan ler-land, met de opmerking : ,,Gunst me-frou, heb U nog nooit aan 'n safarimeegedaan ? Wel eng, al die rare bees-ten en dat eten en zo. Verder was 'treuze, daar niet van, maar mijn teheet, net als in Hongkong. Nee hoor,volgend jaar gaan ik naar Labrador".Deze badinage heeft een ondertoonvan bedenkelijke aard. Het is namelijkal welvaart wat de klok slaat. Hetwordt echter hoog tijd dat men zijnaandacht voor de vrijetijdsbestedingwat meer op het welzijn van de mensgaat richten. En de kern van dit wel-zijn ligt niet buitenshuis maar binnens-huis, in een harmonisch gezinsleven.Reeds eerder in deze aantekening is dewisselwerking tussen gezinsleven enwoonvorm c.a. genoemd. Naar analo-gic van een bekende Latijnse spreukkan men stellen : een goed gezinslevenin een goede woning. Dat een woning,,goed" moet zijn in bouwtechnischezin spreekt vanzelf, al wordt hiertegenin de na-oorlogse woningbouw vaak opde meest abominale wijze gezondigd.Hier gaat het om de woonvorm, diein harmonic dient te zijn met de aarden samenstelling van het gezin, en metde leefwijze zoals deze zich in de toe-komst (die reeds is begonnen !) zalkunnen ontwikkelen. Daarbij staat devrijetijdsbesteding als woonvorm-be-palende factor op de voorgrond; denieuw te bouwen miljoenen woningen,in welke vorm dan ook, zullen hetmogelijk moeten maken dat ieder gC'zinslid de bezigheid, die hij of zij zichals vrijetijdsbesteding binnen de wo-ning heeft gekozen, ook inderdaad kanuitvoeren. En wel zonder dat de ge-zinsleden elkaar hierbij over en weerstoren.Het effect van de vrijetijdsbestedingop het woningvolumeHet zou buiten het kader van dezeaantekening vallen om te trachten eenvolledige opsomming te geven van alleeisen, waaraan de ,,woning met toe-komstwaarde" zal moeten voldoen.Slechts enkele dezer eisen, direct ver-band houdend met de vrijetijdsbeste-ding, mogen hier naar voren wordengebracht. Zo zal ieder eengezlnshuismoeten bevatten :a. Een ,,hobby-kamer" -- niet eenongebruikt hoekje in kelder ofsouterrain maar een behoorlijk ver-trek, waar daglicht en buitenluchtruimschoots in toetreden; en acous-tisch goed ge'isoleerd !N.B. Wat nu nog voor de meestebeoefenaars van ,,doe het zelf" eenhobby is, zal binnen afzienbaretijd een noodzaak zijn geworden(zie de Verenigde Staten !), diehelemaal niet bitter is voor degenedie de voldoening van de ,,creatie"heeft leren kennen. De ambachts-lieden met gedegen vakkennis entoewijding voor hun werk zijnhelaas een uitstervend ras. En voorzover zij er over enkele decennia258StedebouwWonen en vrije tijdnog zullen zijn, zal het overgrotedeel der bevolking niet zo ,,welva-rend" zijn, dat het zich de exorbi-tante prijzen voor een reparatieaan woning of huisraad zal kunnenpermitteren.b. Behalve de woonkamer (met ofzonder eethoek), een tweede ver-trek voor gezinsleden, die zich opeen bepaald studieobject of op eenandere, een zekere mate van af-zondering vereisende bezigheid wil-len concentreren (schoolhuiswerk).c. Veel bergruimte van verschillendeaard. De gevarieerde mogeHjkhe-den van vrijetijdsbesteding -- le-zen, het bespelen van muziekin-strumenten, aanleggen van verza-melingen enz. -- vragen ook omadequate bergruimte. Voeg daar-aan toe de neiging tot het aan-schaffen van steeds meet prozaT-sche artikelen (steeds meer gevari-eerde garderobe, alle mogelijke,,gadgets" op huishoudelijk gebied),dan blijkt eens te meer hoe ondoel-matig de na-oorlogse woningen methun benauwend gebrek aan kastenen andere bergruimte zijn ontwor-pen.Het verhand tussen woonvorm,vrijetijdsbesteding en stedebouwDe vergroting van het woningvolumeten gevolge van de hierboven genoem-de elementen werkt cumulatief door instedebouwkundige zin. Een en anderzal nieuw voedsel geven aan de strijdtussen de voorstanders van eengezins-huizen versus die van etagewoningenin hoge bebouwing. De argumentatie,dat hoge woonbebouwing en het daar-bij behorend terrein minder bouwgrondin beslag nemen dan een overeenkom-stig aantal eengezinshuizen met huntuinen, is theoretisch op zijn minsttwijfelachtig. In de praktijk is dezestelling maar al te vaak ,,bewezen",doordat men de hoge woongebouwenveel dichter op elkaar, of zonder lo-gisch verband te midden van lagewoonhuizen, heeft gebouwd dan metde gewenste leefbaarheid van eenwoonbuurt overeenkomt. De ,,priva-cy" waarop men terecht gesteld is bijde vrijetijdsbesteding in eigen tuin,wordt teniet gedaan wanneer deze tui-nen een inkijk bieden aan de bewonersvan een belendend hoog woongebouw.Het streven naar meer wooncomfortbrengt een verbetering van de techni-sche outillage van woningen in etage-bouw mee. Uit dien hoofde (liften,vuilafvoer, enz.) zou een woongebouwpas rendabel kunnen zijn bij tenmin-ste zes of zeven woonlagen. Dit mogewaar zijn voor de tot nog toe over-wegend toegepaste woonvorm in etage-bouw, n.l. per woonlaag een bepaaldaantal volledige woningen.Het is echter zeer wel denkbaar dateen andere woonvorm -- of een com-binatie van meerdere woonvormen --nieuwe perspectieven zal openen voorde bouw van woningen in drie, vier ofvijf woonlagen, die dan niet alle ge-lijksoortig zullen zijn en waarbij te-vens de technische outillage aan deeisen des tijds zal voldoen, zonder datde exploitatie onrendabel wordt.Hetgeen hierboven summier is aange-duid, zal nader moeten worden onder-zocht en uiteindelijk zijn weerslag vin-den in uitvoerbare woningbouwplan-nen. Het gaat evenwel om meer danhet uitstippelen van nieuwe woonvor-men, die o.a. voldoen aan de reedseerder omschreven eisen van de wo-ning in verband met de vrijetijdsbeste-ding. Immers, het betreft hier hetleefmilieu, dat juist met een doelmati-ge varieteit aan woonvormen kan wor-den verbeterd. Daarbij zal aan de ont-werpers de taak zijn, om de verschil-lende woonvormen in een harmoni-sche stedebouwkundige conceptie teverenigen. Uiteindelijk zal daarmedede richting worden aangegeven, hoede nieuwe woonwijken zich zullenkunnen ontwikkelen in het kader vande verstedelijking van Nederland.De betekenis van ,,cum annexis" bijde waningMet de laatste volzin van de vooraf-gaande paragraaf zou deze indicatieveaantekening als beeindlgd kunnenworden beschouwd, ware het niet datenige malen de uitdrukking ,,woon-vorm c.a." is gebruikt, zonder op debetekenis van het ,,cum annexis" na-der in te gaan.Het zou exacter zijn geweest indiener ,,woning c.a." stond geschreven.Met cum annexis worden namelijk eenof meer elementen bedoeld, die onver-brekelijk aan een bepaalde woonvormzijn gebonden, doch die als zodanigbuiten de eigenlijke woning zijn gele-gen. Dat wil dus zeggen : ,,eigen tuin"(eengezinshuis), ,,patio" (patiowoning),,,gemeenschappelijke tuin en/of dak-terras" (woongebouw met meerdereverdiepingen), ,,woonterras langs dewoning" (pyramidale woongebouwen)enz.Ook deze elementen zijn dienstbaaraan de vrijetijdsbesteding en het ge-bruik ervan behoort tot de ,,open-luchtrecreatie" in engere zin.Met opzet zijn deze ruimten niet eer-der genoemd, om te voorkomen datdeze aantekening verstrikt zou takenin het strijdgewoel ,,hoog- contralaagbouw" !Afgezien van deze controverse -- alspeelt zij uiteraard een belangrijke rolerbij -- dringt de laatste tijd steedssterker het besef door, dat de nieuwte bouwen woningen een bepaalde,,toekomstwaarde" dienen te verkrij-gen. Het gevaar is niet denkbeeldig datde aandacht ten aanzien van deze toe-259StedehouwWonen en vrije tijdkomstwaarde overwegend zal wordengericht op de economische, financieleen andere materiele aspecten van ditvraagstuk. Hoe groot de betekenis der,,harde cijfers" ook moge zijn, vanwellicht nog meer belang is de imma-teriele toekomstwaarde van de wo-ning. Vandaar dat schrijver dezes zijnbetoog meende te moeten afrondenmet een coda, een slotparagraaf, waar-bij het vraagstuk van een geheel anderezijde wordt belicht.Epiloog -- in het teken van,,Quo vadis?"Vele jaren geleden werd algemeen be-toogd dat deze 20e eeuw ,,De eeuwvan het Rind" zou worden. Een jon-gere generatie meent dat men eerdervan ,,De eeuw van de atoombom" of,zoals Wiliam Auden het uitdrukt,,,The age of anxiety" moet spreken.Deze kreten duiden tenminste op eenbezorgdheid om het geesteHjk welzijnvan de mens. Thans echter groeit metden dag a.h.w. een stoet van materia-listische leuzen, die zich tot de mensrichten met de oproep tot meer bezit,meer genot en vermaak. Wat het ,,ge-nieten" betreft, constateert men op ditogenblik in Duitsland (West !) de z.g.,,Feinfresserwelle" !De meest triviale zaken worden alseen ,,feest" of -- nog fraaier -- een,,Festival" betiteld; een typerend voor-beeld van de algemene nivelleringsten-dens, waarbij ook de ware levens-vreugde van haar geestelijke basiswordt gestoten en op een plompe ma-teriele sokkel in de optocht van sloganswordt meegevoerd.Al deze ,,praalwagens" worden, onderschetterende fanfares van de PublicityBoys, door de allernieuwste luxe-autovan de z.g. ,,Welvaartsstaat" voortge-trokken; luide toegejuicht door deverblinde massa, die zich door deslogans van de valse profeten laat ver-leiden tot steeds meer vertier buiten dewoning.Zijn het echter wel alleen de linke jon-gens die dit bewerkstelligen ? Of speeltsoms de inadequate behuizing van eengroot deel der bevolking hierbij eenrol?En zouden zich misschien niet minderjongelieden tot provo's en nozems ont-wikkelen, indien zij konden opgroeienin een woning cum annexis, waarvande kwaliteit een niet te onderschattenbijdrage zou leveren tot de ontwikke-ling van een harmonisch gezinsleven ?Als wij ,,de eeuw van het kind" wll-len waarmaken, omvat dit veel meerdan een streven naar geperfectioneerdonderwijs en een goede lichamelijkeverzorging. Denkt men aan de tallozekinderen en hun ouders, voor wie eente kleine woon-eetkamer de enige re-creatieruimte binnen de woning is, des-noods met een uitloop naar een arme-tierig balconnetje als een betonnenbak zwevend tussen hemel en aarde,dan zullen er hopelijk velen zijn diezich in gedachten tot ,,het kind" wen-den als volgt :-- Arm kind op de dertiende verdie-ping, zal ook jij later een provo ofnozem worden ? En zal jij dan metafkeer terugdenken aan die ene ofmeerdere woningen, waarin je onderde hoede van je ouders bent opge-groeid tot jonge man of jonge vrouw,omdat :1. toen je nog heel klein was, de wo-ning geen uitloop had in een tuin-(tje), patio of ruim woonterras metplanten en bloemen, waar je onderdirect toezicht van je moeder deeerste indrukken van de kleuren,geuren en geluiden der natuur inje had kunnen opnemen;2. toen je al naar school ging, waarde elementaire beginselen van na-tuurlijke historie je werden bijge-braoht, de luttele vierkante metersgoede aarde bij de woning ontbra-ken, waar je onder leiding vanvader of moeder in je ,,eigen tuin-tje" had kunnen zaaien en volspanning het wonder der Scheppingtijdens het opkomen van het zaai-goed beleven; '3. toen jullie gezin groter was gewor-den en jij zelf middelbaar onder-wijs kreeg, er geen vertrek in julliewoning was, waar je -- wellichtsamen met je vader -- je overtol-lige energie met constructieve fan-tasie kon uitleven in handenarbeiden je moeder -- heel begrijpelijk --in de woon-eetkamer ,,al die rom-mel en stofboel" niet toestond;4. toen je op de drempel van het vol-wassen zijn stond, je geen zin had-- moge het zo zijn ! -- om iedereavond vadsig in een stoel te han-gen voor het seculaire huisaltaarder televisie, terwijl je in de slaap-kamer geen ,,hi-fi jazz" mochtspelen omdat je jongere broer daarzijn huiswerk moest doen;5. toen. ... ja toen heb je op afbeta-ling een brommer gekocht en benje de straat opgegaan om je aan tesluiten bij je leeftijdgenoten die aleven miserabel gehuisvest warenals jij.Mogen zij, die nu het vraagstuk vanhet wonen in al zijn geledingen van,,volkshuisvesting" tot ,,stedelijk pa-troon" in studie gaan nemen, er metal hun vakbekwaamheid in slagen eenbijdrage van allure te leveren tot deleniging van de woningnood in geeste-lijke zin; opdat de jonge generatie in1980 niet met een gebaar van 'j'accuse'naar de verantwoordelijke leiders zalkunnen wijzen en opdat men in hetjaar 2000, sprekend over bepaaldewoonvormen van de vijftiger en zesti-ger jaren onzer eeuw, slechts met ver-bijstering zal kunnen zeggen : ,,Zo washet ook nog eens een keer".260pieisonSI^^HIIttPierson schuiframen werden ook toegepastin het Bouwplan Waldeck I te Den Haag(arch. K. J. Roosendaal, Den Haag). Geenraamhout. Maximale lichtdoorlating. Volledigwarmteisolerend. Volkomen tochtvrije venti-latie. Goedkoopste dubbele beglazing. Eenvan de moderne raam- en gevelconstructiesvan Ramenfabriek Leerdam.nanDDDDDDramenfabriek LEERDAMRamenfabriek Leerdam - "Varsseveld" Houthandel enIndustrie N.V. - Leerdam - teL (03451) - 2947*.Vraaginlichtingen onder no. S 30. nanHEKKEN MAKENHERAS HEKWERK EINDHOVEN - TELEFOON 04900-33514IS HERASWERKFINEERBINNENDEURENmet houten roosterkonstruktie..VOORLAK"de betere voorbewerkte boarddeurTUIN- EN BALKONDEURENVOOR- EN ACHTERDEURENIRaessens Houtindustrie N.Y.NUENENTelefoon 0 4993 - 1201Loodgietersbedrijf (Landelijk erkend). HiiLMSAMSTERDAMSanitaire-, Gas-, Water- en Electrische Installaties voorUtiliteitsbouwShowroom en kantoor: Weirkplaatsen:Van Ldmburg Van Beuningen-Stirumstraat 50 straat 80-90Tel. 188788 (2 lijnen) na 6 uur 62007 - 59862Stalen en MipolamRAMENDEURENFRONTENN.V. AITA 'S-GRAYENHAGEBinckhorstlaan 301 - Telefoon: 720083* (na 7 uur 720472)PUDLOUw materiaal voor waterdichtheidRAMONDT & CO - Kaninginnegracht 140's-Gravenhage - Telefoon 070 - 632568STUURT UW AANVRAAG VOOR HETGL HSN.V. DORDTSCHE GLASHANDELTELEFOON 7245 (01850)AannemingsbedrijfFIRMA W. JETHSApeldoorn - Klompstraat 57 - Tel. 0 6760-14101Werksaam voor Rijksgehouwendienst,Genie en Nederlandse Spoorwegen? Burgerwerk - Nieuwbouw? Utiliteitsbouw - OnderhoudswerkenAlle verfproducten__,, j_ van PIETER SCHOEN & ZOON N.V. zijn bij ons tegen fabrieksprijzen direct uit voorraadJvlljne HefCn, leverbaar. LAK- EN VERFINDUSTRIE v/h P. WERRE & CO.WERRE 's-GRAVENHAGE, Veenkade 49-50, Telefoon 633923 (2 lijnen)BouwmaterialenVoor een rendabele enWAARDEYASTE BELEGGINGVoor het kopen of huren vanPERSONEELSWONINGENVoor ontwerp of uitvoering vanBEDRIJFSGEBOUWENr ^? ontwikkeling bouwplan tot komplete opievering9 moderne organisatie9 gedetailleerde werkvoorbereiding en planning? arbeidsbesparende bouwwijzeJN.V. Aannemings- en BouwbedrijfP.J.ROOSBurqm. Hazenberglaan 403 - ROTTERDAM - TEL. 191044,..Kennemer Dans-en Balletsiadio" ;. _.'.-j^.u,:^^^Uitgevoerd schilderwerk:SCHILDERSBEDRIJFN.V. ..RIPPERDA"Garenkokerskade 19, HAARLEM -- Telefoon 13648-60795Dir.: C. H. de HaardVoor onderhoud en utiliteitsbouwReferenties van Rijksgebouwendienst en Gemeentewerken