stedebouw & volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelyke Ordening en VolkshuisvestingStedebouwTwee nieuwe stedenStreekplan en Openbaar vervoerCongres ,,Handel en Stedebouw"Officiele mededelingenSummaryfehruari 1967Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwBOUWMAATSCHAPPIJVERMEULEN N.Vmoderneproduktiemethodenvoor debouwnijverheidZandpoort 24DEVENTER, 1967Ondergetekende wenst te ontvangen:ex. band Tijdschrift Stedebouw en Volkshuisvesting 1966,a / 5,25 per exemplaar, franco per postHet verschuldigde bedrag is gestort op postrekening No. 1035100ten name van N.V. Maatschappij tot Expl. van het Limburgs Dagbladte Heerlen. Na ontvangst van dit bedrag wordt mij de band toe-gezonden.HandtekeningNaamAdresWoonplaatsBestelkaart voor boekwerkenN.V. Maatschappij tot Exploitatie van hetLIMBURGS DAGBLADNobelstraat 21HEERLEN'^3^^Ae*!*ets?ic?^ctoad eovan ^--^^^^^^ss ^^^avseo-eeoKeda^reC,\ar(^?-*:'~ ,~i!DE INVENTUM BOILER....UW DIENAAR!Ja, zo kunt u de Inventum-boiler noemen . .. uw dienaar. Jaar in jaaruit staat hij voor u klaar en schenkt u het komfort dat alleen een boileru schenken kan. Wat zijn zoal de voordelen van de boiler? Velel? Hij roet niet, zodat uw plafond schoon blijft.? Hij geeft direkt een krachtige straal heet (85?) water.? Hij bespaart u tijd, want uw afwasbakje, wasketel of badkuip issnel gevuld.? Hij vereist praktisch geen onderhoud, als hij eenmaal geplaatst is.? Hij warmt gedurende de nacht water op tegen speciaal laag nacht-tarief.? Hij wordt door Inventum in zoveel afmetingen gebouwd, dat ervoor ieder gezin het juiste type geleverd kan worden, hoe grootuw gezin ook Is.Ziet u, daarom is de boiler de dienaar van de moderne huishouding.Inventum heeft jarenlange ervaring in het maken van boilers. Vraag? daarom uw installateur of uw elektriciteitsbedrijf eens om de Inventum-boilerfolder.ii'ni'nii!.! KONINKLIJKE FABRIEK INVENTUM - BILTHOVENAannemers betrokken bij de moderne stedebouwHeijkamp N.Y.aannemers vanutiliteits- enwoningbouwvoorgespannen beton enarbeidsbesparende bouwAMSTERDAMKerkstraat 393EINDHOVENPiuslaan 130Gebouw AuroraOvertoom, AmsterdamArchitect:P Zanstrate Amsterdam-A^^a^;^^Flats en eengezins-woningenHeggeranklaanEindhovenArchitecten :Gebr. de Graafte 's-HertogenboschenJ. Luijtente Eindhovenl.^^^^-,J^'!>^^?^."^K'",,'' 5**^^^'?':?^ --Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwBouwbedrijfM. de WIT N.Y.voor? KERKENBOUW? WONINGBOUW? FABRIEKSBOUWAris van Broekweg 7Zaandam - Tel. 02980-23305'^amj^ ^gc"Christelijk Lyceum Zandvliet aan het Bezuidenhout te Den HaagAannemingsbedrijf fa. Groen & B r e g m a n, uitgerust met demodernste middelen (bouwkraan, stalen steigers, stempels) kanelk soort betonwerk uitvoeren.SCHOLEN - KERKEN - KANTORENVoor alle werken op hetgebied van burgerlijkeen utiliteitsbouwWONINGENFa. GROEN & BREGMANBOUW- EN AANNEMIKGSBEDRIJFMolenstraat 28a - Benthuizen Z.H. - Telefoon (0 1790) 3609 - 3673 - 3698Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwGROOTEL S BOUWMIJ. N.V.LIMBURGLAAN 24EINDHOVENWONING- EN UTILITEITSBOUWBOUW- EN AANNEMINGSBEDRIJFi^ Utiliteitsbouw?^ Woningbouw (hoog- en laagbouw)?^ Betonwerken?^ Onderhouds- en verbouwingswerken?^ TaxateursROTTERDAM 4 -- PROVENIERSSINGEL 1 M -- TELEFOON 010 - 249606Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwN.Y. BOUWMAATSCHAPPIJSCHRIJVER-ZONEN? Woningbouw(Bouwstromen Midden Zealand)? Fabrieksbouw? WinkelcentraGOESTel.: 01100- 53051voor? Arbeidsbesparende woningbouw? Moderne oanpok o.a. gietbouw? BouwstromenN.V. Aannemersbedrijf v/h J. StamKortenaerstraat 3 - Zwijndrechttel. 01850-28663/28939Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwTh. Kreugeri6LZn.aannemersutiliteitsbouwbetonbouwrestauratiesonderhoudswerkenSCHIEDAM - RAAM 3 - Tel. (010) 267878Mrrmrff%Objekt: Flaitbouw in de,,Vondelwijk" te Waddinxveen.(Bouwteimipo: 2 won. p. werkdag).J RwJ. REIJM Nv.Woning- 6c. utiliteitsbouwWADDINXVEEN tel. (01828) 2464Gietbouwsysteem in stalen tunnelbekistingAannemers betrokken bij de moderne stedebouwVAN LAAR'SBOUW^BEDRIJF N.VDE BILTWONINGBOUW VOOR DE VERKOOPN.V.AANNEMERSBEDRIJFWOUDENBERGAMEIDEUTILITEITSBOUWRESTAURATIEWERKENS->'-?J5- ?-.* ' -.?.,Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwMEER DAN 90 JAAR BOUWEN WIJ UTILITEITSWERKENIN DE RANDSTAD HOLLAND EN GEHEEL MJDDEN-NEDERLANDGEREED KWAMEN O.A.:V , KANTOREN, MACHINEHAL ETC. VOOR EMBA ROTTERDAM '-',HOOFDKANTOOR LISSONE-LINDEMAN DEN HAAGFABRIEKSGEBOUWEN BOEKBINDERIJ ,,ALBRACH1LAGERE TECHNISCHE SCHOOL"" UTRECHTDELFT ALLES Nd DE WONINGBOUWINDUSTRIE EN HUISHOUDSCHOOL VLAARDINGENINDUSTRIE EN HUISHOUDSCHOOL VOORBURGBELASTINGGEBOUW VLAARDINGENP.T.T. CENTRALE DE BILTBEJAARDENTEHUIS ROTTERDAM jBEJAARDENTEHUIS HEEMSTEDEBEJAARDENTEHUIS VOORBURG \SCHOLEN ZWIJNDRECHT' 5 ;, .'SCHOLENKERKHAARLEMMERMEERDUBBELDAMAANNEMINGSBEDRIJFKERKKERKRIJSWIJKZWIJNDRECHT D. VERSLOOT n.v.KANTOORGEBOUW PHILIPS PENSIOENFONDSGARAGEBEDRIJFROIIbRDAMROTTERDAMNIEUWERBRUG a/d RUNGARAGEBEDRIJF ALPHEN a/d RUN TELEFOON 03488-345aannetningshedrijfspanjershergp. v.d. Plasstraat 8WATERINGENTeL 01742-2304Utiliteitsbouw - betonbouw- woningbouwAannemers betrokken bjj de moderne stedebouwWONINGBOUWUTILITEITSBOUWT^^^Js"KM. BETON- EN AANNEMINGSBEDRIJF GEBR. KOUDIJSKANTOOR JUFFERSTRAAT 10 - ROTTERDAMbouwbedrijf b & uh. oomkeswesterbroekTelefoon 05904 - 321Westerbroek5 km van Groningen,8 km van Hoogezandutiliteitswerkenbetonwerkenonderhoudswerkenwoningbouw .Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwBauMvhedrijtEduard Schuurhes n.r.TILBURGDross, van Wesepstraat 3Tel. 04250-70075SON & BREUGELTel. 04990-1785UWADRES (SYSTEEM)VOOR ARBEIDSBESPARENDE BOUW TEGENCONCURRERENDE PRIJSMAKELAARW. MINNAARDTESSELSCHADELAAN 43 - MUIDERBERGTEL: (02942) 1582 b.g.g. (02952) 4674Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwFirma C. v. d. VORSTENBOSCHAANNEMER VANGROND- EN KABELWERKENUitvoering vanOPENBARE VERLICHTING en TERREINVERLICHTINGLEENDE DORPSSTRAAT 13 -- TELEFOON (0 4996) 45 3n.ny. aannewningsbedrijtp. tralich A sn.Droogstraat 22 bisharlingen -- telefoon 05178/2782betanbauuyutititeitshauMvAannemers betrokken bij de moderne stedebouwMET FORT MONTAGEBOUWBOUWEN IN DEZE TIJD? paviljoens ? kantoren? bungalows ? schoien? motels? verenigingsgebouwenenz.i iBel Fort Woudrichem om snelonder de pannen te zijnWerken in de geest van deze tijd.Met de Fort montage eenhedenbouwt u snel en efficient, dusvoordeiig.Kurkdroog komen de bouw-elemenfen op de bouwpiaats,klaar voor montage ! Met eenminimum aan werkkrachtenbent u daarna snel onder de"pannen"Fort montage eenheden bezitteneen thermische en eenverantwoorde accoustisciieisolatie. Afbouwen kunt u zelfbepalen, in hout, steen ofaluminium. Adviezen endokumentatie verstrekken wiju gaarne.Hog6 Maasdijk 1-5Teiefoon (01833) 500-542A. SLOKKER N.V.BOUW- EN AANNEMINGSBEDRIJFKON. WILHELMINASTRAAT 14HUIZEN (N.-H.)TEL 02952 - 3722 - 3277? Systeembouw in l^oog- en laagbouw metgrote arbeidsbesparing en de hoogste 'contingentsfaciliteiten ;:? traditionele bouw? utiliteitsbouwAannemers betrokken bij de moderne stedebouwvan LIER's BOUWBEDRIJF N.V.Spoorlaan 58Telefoon04250-31423 TILBURGir SYSTEEMBOUW^ BURGERBOUWir UTIUTEITSBOUWnbmN.V. VERENIGDE N.B.M. - BEDRIJVENDEN HAAG - Zonweg 23-25 - Telefoon : 070 - 814331Werkmaatschappijen:N.V. AANNEMINGSBIEDRIJF N.B.M. ZAANDAM,Wegenbouw- en andere civiel-technische werkenKantoren te : Den Haag, Zaandam, Vught, Wageningen, HeerenveenN.V. NEDIERLANDSE BOUW-MAATSCHAPPIJ N.B.M.,Woning- en utiliteitsbouwKantoren te : Den Haag en VlissingenN.V. BASALT EN BOUWSTOFPEN N.B.I^..Alia soorten bouwmaterialen met eigen betonfabriek, kunstmarmerfabriek, etc.Kantoren te : Zaandam, Harlingen, Lemmer, EnkhuizenN.V. ALGERA-WOLVEGA,Pijpleidingen voor gas, water, etc. 'Kantoren te : Wolvega en ArnhemAannemers betrokken bij de moderne stedebouwTRADITIONELEEN INDUSTRIELEWONINGBOUW METHODENl?in?tie>> DEVELUWEZOOMMVPARALLELWEG 7 - DIDAMTEL (08362) 643, 644, 645C^Aannemersbedrijf Gebr. TREBBEenschedepostbus 4UTILITEITS- EN WONINGBOUWBouw Gemeentelijke Geneeskundige DienstEnschedeArchitectenbureauIr. G. Treep, AmsterdamAannemers betrokken bij de moderne stedebouwpniiiiiiiiuuiiiiiiiuuiiiiiiiiiiiiiiniuiiiiiiiniiniiiiiiiiiiiiiiiiiiimiiiiiiiiiimiiniiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiuAANNEMERSBEDRIJFW. B. STOLKERURANIUMWEG 13-15UTRECHTTelefoon (030) 40638burgerlijke,utiliteits- en betonwerkenboerderijenbouwlimiiiiiiiiiMiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiniiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiniiiiiiuiiiiniiiiiiiiinuiiiuiiiniiiiiiiiiuMOESKOPSBOUWBEDRIJFN.V.^ BERGEYKTEL 04975-378Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwN.V. Aannemers- en Wegenbouwmijv.h. Firma J. HEIJMANSGRAAFSEBAAN 13 - TEL. 04192-741 - ROSMALEN* GRONDWERKEN* ASFALT- en BETONWERKEN* WEGEN- en WATERBOUWKUNDIGE WERKEN* VLIEGVELDBOUW* CONSTRUCTEX : WEGMARKERINGEN(Thermoplastic en wegenverf)VANGRAILn.v.aannemings-hedrijfKAPELPLEINDEN HAAGTel. (070) 541495Aannemers betrokken bij de moderne stedebouw? I*!:*fi^iibuii^^j^ C^VOORWONINGBOUWwoonhuizen(ook in grofere complexen)bedrijfswoningenverbouw van huizen en winkelpandenutiliteitsbouw - o.a. scholenen bedrijfsgebouwenKORTOMvoor alle soorten bouw enverbouwGARDIEN-OOSTERHOFF N.V.TELEFOON 01742 - 3341NOORDWEG 16WATERINGEN' " ' '' ' 'G. W. van ENGELENAANNEMERSBEDRUF N.V.Wolwevershaven 31 -- DordrechtTelefoon 01850-3.84.67? WONINGBOUW? BETON-eno UTILITEITSBOUWAannemers betrokken bij de moderne stedebouwn.v. bouwbedrijfBIMOKantoor:OUDE TELGTERWEG 32Postbus 33ERMELOTelefoon (0 3417) 25 09Prive-adressen:E. J. Bilder, Engelserf 2, Harderwijk,Telefoon (0 3410) 29 38OK. H. Bilder, Oude Telgterweg 27,Ermelo, Telefoon (0 3417) 23 81OJ. Bilder, Hanengewei 66, Ermelo,Telefoon (0 3417) 20 50Regelmatig inaanbouw indiverse plaatsen BUNGALOWS, MIDDENSTANDSWONINGEN,PREMIE-HUURWONINGEN, WONINGWET-WONINGEN, UTIUTEITSBOUWAannemers betrokken bij de moderne stedebouw?..^S?,^S^.^y^,;:?Woonwijk ,,Vogelenhut"VenioArch. ,,Ons Limburg" - HeerlenUTILITEITSBOUWGEWAPENDBETONWERKWONINGBOUWAANNEMINGSMAATSCHAPPUBRUNS EN BONKE N.V. - VENLOGezondheidszorgZiekenhuizenBejaardentehuizenOnderwijs :Scholen L.O., ULO, M.O.TechnischeVolkshuisvesting :WoningwetwoningenPremiewoningenVrije sectorwoningenAlgemeen nut:P.T.T.-gebouwenStationsgebouwenBank-instellingen' :. y-&3fig; iwl>^,,?;^^ili.i, ^\TWENTSEAANNEMINGSMAATSCHAPPIJ N.V. ALMELO Tel. 05490-8065 (3 lijnen)Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwn.v. bouw- en aannemingsbedrijfo van straalenvan der haveVERZAMELGEBOUW STREVELSWEG 700 TEL. 010-279580 ROTTERDAMBauMV" enA^antuewningsbedrijiP. KOOIJMANL. V. Egmondstraat 53KAMPENTelefoon 0 5292-4520Utiliteits-j , .en woningbouw' ^ ' --'f ? "moderne stedebouwvraagtmoderne produktiemethodenbouwdaaromUwetagewoningeninarbeidsbesparendgietbouwsysteem ABBookvoorcontingentvrije industriele eengezinswoningbouwnaarn.v. Algemeen Bureau voor de Bouwnijverheidsliedrechtenn.v. Bouwbureau Brandwijkleidschendams&vUitgave van het 48e jaargang no. 2Nederlands Instituut voor MaandbladRuimtelijke Ordening en Volkshuisvesting jebruari 1967Redactie :Mevrouw Prof. C. W. Visser Prof. Dr. S. O. van PoeljeMe]. R. Hartstra Drs. W. /. ValkenburgProf. C. van Eesteren \ Drs. H. van der WeijdeMr. C. A. van Gorcum h. W. WissingH. ]. A. Havens GreveProf. Mr. A. Kleijn }Drs. R. Kok \Ir. P. K. van Meurs ;!|Adres voor Redactie en Abonnementen :Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 184225 iPostgironummer 29080Advertenties :Nobelstraat 21, HeerlenTelefoon 04440-18100Postgironummer 1035100t.n.v. N.V. Maatschappij tot Exploitatie vanhet Limburgs Dagblad - HeerlenDit nummerbrengt in de eerste plaats feitelijke informatie over twee plannen voorNieuwe Steden in Engeland en Schotland, Cumbernauld en Runcorn, nieuwin deze zin, dat zij ontstaan zijn na de stilte die op de na-oorlogse golf vanNieuwe Steden gevolgd is. De nadruk valt op het verschil in bonding tegenoverhet verkeersvraagstuk dat in de beide plannen aan de dag treedt: enerzijdsruim baan voor de personenauto, anderzijds ruim baan voor het openbaarvervoer.Het openbaar vervoer ah factor in de ruimtelijke planning is ook het onderwerpvan het volgende artikel, maar in ander verband, namelijk dat van het streek-plan noord-oost Overijssel.Een ander artikel bevat een verslag van een recent congres in Brussel over,,Handel en Stedebouw".37Oordeel van de hurgemeester van Den Haag over de Tweede Nota RuimtelijkeOrdening:,,Nu moet men zich ook weer geen al te schokkende effecten voorstellen vandit soon rapporten, die het midden houden tussen profetie en meditatie en bij-gevolg altijd wat boven de werkelijkheid blijven hangen. Het hoofdstuk ,,Ver-andering in levenspatroon" is er een voorbeeld van".Uit de Nieuwjaarsrede in de vergadering van de gemeenteraadop 2 januari 1967.InhoudStedebouw Internationaal Congres ,,Handel en Ste-debouw" te Brussel van 14 t/m 18 no-Twee nieuwe steden in Engeland en vember 1966. Dr. J. Buit .... 51Schotland, Cumbernauld en RuncornH. v.d. W . . 39 Binnenland 55Buitenland 57Het streekplan noordoost Overijssel g- Officiele mededelingen 57zien in verband met de bevordering vanhet openbaar vervoer. Ir. R. Dijksterhuis 48 Summary 57Abonnementsprijs f 24,--. Losse nummers f 2,50.De leden van het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvestingontvangen het hlad kosteloos.38StedehouwTwee nieuwe stedenstedebouwTWEE NIEUWE STEDEN IN ENGELAND EN SCHOTLANDCUMBERNAULD EN RUNCORNHet volgende is bedoeld als een be-knopt overzicht van een aantal feite-lijke gegevens betreffende een tweetalnieuwe steden in Engeland en Schot-land die daar te lande en elders veelbelangstelling ondervinden doordat zijsterk afwijken van de vroeger bij debouw van nieuwe steden toegepastedenkbeelden en ook doordat zij on-derling sterk verschillen.De gegevens en afbeeldingen zijn ont-leend aan enige geschriften die doorde ontwerpers van beide plannen, Mr.Hugh Wilson voor Cumbernauld enProf. Arthur Ling voor Runcorn, wel-willend beschikbaar zijn gesteld. Openkele plaatsen is ter aanvulling ge-bruik gemaakt van andere literatuur.De benaming ,,nieuwe steden" kanmisverstand wekken. Er zijn inGroot Brittannie enige reeksen nieuwesteden. De oudste, vooroorlogse groep,wordt gevormd door Letchworth enWelwyn, de bekende uit particulier ini-tiatief geboren steden, die rechtstreeksgeinspireerd waren door de denkbeel-den van Ebenezer Howard. Dan komtna de laatste oorlog de tweede groepvan 14 nieuwe steden, berustend op deNew Towns Act, scheppingen van deoverheid, de belichaming van een opdecentralisatie op niet te grote afstandvan de grote steden gericht nationaalbeleid.De besluiten die tot de stichting vandeze steden hebben geleid, zijn van1946 tot 1950 genomen. Daarna komter stilstand. Eerst in 1956 volgt danweer een nieuw besluittotvestiging vaneen nieuwe stad: Cumbernauld, alseerste van een derde reeks. De onder-breking tussen de beide naoorlogse se-ries nieuwe steden is van waarde ge-weest, omdat zij de gelegenheid boodtot verzameling en verwerking van deervaringen. Bovendien is in die tijd dehouding tegenover de motorisering ver-anderd en is men, althans in sommigekringen, anders gaan denken over eenmeer compacte aanleg.CUMBERNAULDLigging en voorgeschiedenisCumbernauld ligt centraal in de indus-triegordel van de ,,Lowlands" in Schot-land, tussen de bekende inhammen, deFirth of Clyde en de Firth of Forth.De stad ligt bij de kruising van tweehoofdverkeerswegen. Ook de spoor-wegverbindingen zijn goed. In het39StedebouwTwee nietiwe stedenCONTOUR PLANmain roadsrailwayfootpatlisboundaryhousingcentral areaindustryopen spaceplaying fieldscemeterygolf courseprimary schoolsec. schoolPc$STIRLINGGLASGOWCUMBERNAULD NEW TOWNdergebracht in satelliet-dorpen ronddit gebied, elk met een eigen locaalcentrum en goede verblndingen, ookdoor middel van voetpaden, met hatstadscentrum. Er waren op het terreinal twee dorpen aanwezig, met resp.1900 en 1200 Inwoners.De ruimte tussen de heuveltop en desatelliet-dorpen zal worden gebruiktvoor park, speelterreinen en bebossing.Middelbare scholen zijn gesitueerd aande rand van de stad, waar zij doorplaatselijke buslijnen bediend wordenen waar zij aansluiten bij de speelter-reinen.De woongebiedenIn de woongebieden zijn de belang-rijkste uitgangspunten geweest: eenmaximaal aantal eengezinshulzen metdichtheden van 60 tot 100 personenper acre ^), een hoge graad van privacyvoor de hoofdvertrekken en de tuin,maximale scheiding van voetgangers-en rijverkeer, ruimte voor een autoper woning, het partij trekken van dehellingen en de vergezichten.Volgens Osborn en Whittick zal onge-veer 50% van de woningen eengezins-streekplan voor de Clyde Valley vanAbercrombie en Matthews van 1946was deze plaats al voor een nieuwestad aangewezen, die met drie anderenieuwe steden het overschot van Glas-gow (300.000) zcm moeten opnemen.Voor Cumbernauld is aanvankelijkgerekend op 50.000 inwoners, later op70.000 inwoners.Het terreinHet terrein Is 4.150 acres groot. Hetis heuvelachtig en blootgesteld aan deoverheersende zuidwestenwind. Dehoogte varleert van 260 tot 480 voet.De voornaamste heuveltop met eenbruto oppervlakte van 930 acres werdgekozen als het meest geschikte terreinvoor de aanleg van de nieuwe stad.De vorm van deze heuveltop met haarduidelijke omlijning en vergezichten inalle richtlngen leldde tot de gedachtevan een compact stedelijk gebied met50.000 inwoners met daar omheen re-creatieterreln, het geheel tegen een ach-tergrond van open heuvelland.Terwijl op de meergenoemde heuvelplaats is gevonden voor 50.000 inwo-ners, worden de resterende 20.000 on-1 23 45 61. Gezicht langs toegangsweg2. Voetgangerspad naar eengezinshuizen3. Kinderspeelplaats4. Voetgangerspad in Seafar(zie verkavelingsplan hlz. 43)y Voetgangersweg door binnenhof6. Maquette eerste fase stadscentrumGezicht langs de toegangsweg naarparkeerterreini) Osborn en Whittick, The New Towns-1963geven enigszins afwijkende cijfers.40StedebouwTwee nieuwe steden41StedebouwTwee nieuwe stedenRBRAIN 1TL "-r "]CLAHTED AREAS i,,..l___^ Jhuizen zijn, ten dele zonder tuin. Derest etage-woningen, hetzij in huizenmet vier of vijf verdiepingen, hetzij inhoge woongebouwen.De wijkgedachte is als leidend beginsellosgelaten. Alle hoofdvoorzieningenzullen in het centrum komen. Alle be-langrijke faciliteiten, zoals lagere scho-len, kerken, vergadergebouwen, cafes,winkels op straathoeken, worden ver-bonden aan het systeem van voetpaden.De ontwerper is van mening datvoor een middelgrote stad een indelingvolgens de wijkgedachte niet essentieelIs.Een belangrijk uitgangspunt is, zoalsgezegd, de scheiding van voetgangers-verkeer en rijverkeer.Aanvankelijk werd aangenomen dat70% van de gezinnen een eigen autozou hebben. Later is dit cijfer opge-voerd tot lOC/o. Onder invloed vanomvangrijk eigen verkeersonderzoek ishet aanvankelijk ontworpen wegenstel-sel ingrijpend herzien. Er kwam hier-uit een hierarchie van wegen te voor-schijn en wel de volgende:a) ,,local development roads", die toe-gang geven tot de bebouwing, hetzijrechtstreeks, hetzij via korte voet-paden;b) ,,collector-distributor roads", die hetverkeer naar en van de onder a) be-doelde wegen opnemen, maar die zelfonbebouwd blijven;c) ,,main town roads", die alleen opbepaalde punten in verbinding staanmet de wegen onder b) en geen bebou-wing of andere toegangen hebben;d) ,,trunk roads".Als leidend beginsel is verder aanvaarddat parkeren op een rijweg niet toe-gestaan zal zijn. De voetpaden vormeneen afzonderlijk net, uitstralend vanhet centrum door de woongebiedennaar de open ruimten. Zij kruisen dehoofdverkeerswegen door middel vanonderdoorgangen of bruggen.De ontwerper legt er de klemtoon opdat dit wegenstelsel niet ten nadelevan andere elementen aan het planopgelegd is. Het is ontwikkeld als eendeel van het gehele plan. Een zorg-vuldige landschappelijke behandelingvan het wegenstelsel met alles watdaarbij behoort, wordt van veel waar-de geacht.Er zijn drie types van groeperingen vande woningen.1. Toegang via voetpaden, aan de enezijde begrensd door een rij woningen,aan de andere zijde door een hek,waarachter de tuinen van de volgenderij woningen.In een van de eerste ontwerpen is ditbeginsel uitgewerkt door toepassingvan een weg die als een lus door hetwoongebied loopt en aan beide eindenaansluit op de ,,collector ring road".In een later ontwerp is de lusweg ver-vangen door een reeks van culs de sacdie toegang geven aan de auto's, terwijl42efficiencyvanopdrachttotoverdrachtIntervam werkt metbeton en staal.En met efficiency!Efficiency is een stopwoordbij Intervam. U vindt tietterug in de begroting en inde constructie. In deplanning en de administratie,in de magazijnen en op desteigers. Efficiency tot hetuiterste doorgevoerd,is tiet fundament waaropwij bouwen. En niet zonderresultaat geloven wij.Het gebeurt tenminstemaar zelden dat wijniet op tijd opieveren.En wij zijn eerst metrecht trots als wijvoor de tijd opieveren.HBMINTERVAMWerkmaatschappij van deHollandsche BetonMaatschappij N.V.Laan v. N.O.Den HaagIndie 61258Hoe houden wijeen land met steedsmeer mensen en steedsminder ruimte bewoon-baar? Onder meer doorte zorgen dat landbou^AT^en recreatie met elkaarin harmonie zijn.De Heidemaatschappijbiedt u een rijkeervaring op beidegebieden.KONINKLMKENEDERLANDSCHEHEIDEMAATSCHAPPIJVERENIGING TEN ALGEMENE NUTTEStedebouwTwee nieuwe stedende voetgangers door middel van eenvoetpadennet toegang krijgen tot hetcentrum van het terrein, waar hethoofdvoetpad gesitueerd is. (zie Sea-far 1). Op hellend terrein zijn split-level-woningen toegepast, met de in-gang op de tussenverdieping en dewoonkamer op de bovenverdieping,van waaruit een ruim uitzicht genotenkan worden.2. Toegang via bedieningswegen. Ditis de aanleg naar het Radburn-beginsel,met de toegang aan de ene zijde vande woningen langs wegen, aan de ande-re zijde langs voetpaden (zie Carbrain).3. Randwegen met garages. Bij dittype wordt het woongebied verdeeld ineenheden van ongeveer 200 woningen,omgeven door randwegen die toeganggeven tot garageterreinen en tot eenaantal met bomen beplante bedienings-wegen, die in de woongebieden binnen-dringen ten behoeve van dienstverle-nende bedrijven en bezoekers. De cen-tra van deze eenheden blijven vrij vanrijverkeer. Voor de garages wordenallerlei systemen gebruikt, individuelegarages in rechte of gebogen rijenbij elkaar, garages verbonden aan dewoningen of in de tuinen, enz.StadscentrumBij de voorbereiding hiervan is gebruikgemaakt van berekeningen van de in-komensbesteding voor allerlei groepenvan goederen, waaruit de nodige opper-vlakte aan winkelruimte voor diversebranches is afgeleid. De eis van eensoepele aanpassing van het winkelcen-trum bij de ingrijpende veranderingenin koopgewoonten en methodiek vanhet winkelbedrijf is vooropgesteld.Verder is de scheiding van voetgan-gers- en rijverkeer in het centrum eenuitgangspunt geweest.Het bleek wenselijk hierbij vanmeer dan een niveau gebruik te maken.Dit werd vergemakkelijkt doordat hetcentrum een langgerekte vorm langsde top van de heuvel kreeg, waardoorhet verkeer van de belangrijke kruis-punten aan beide einden van de heuvelonder het centrum doorgevoerd konworden, met parkeerterreinen bij hetcentrum, vanwaar met liften, hellin-gen en trappen de bovengelegen ver-diepingen kunnen worden bereikt. De-ze verdiepingen zijn dus alleen voorvoetgangers toegankelijk; ze zijn tendele open, ten dele overdekt. Rijenmaisonnettes zijn gedacht boven hetcentrum.IndustrieDe hoofdindustriegebieden liggen noor-delijk en zuidelijk van de heuveltop.Men denkt vooral aan weinig arbeids-intensieve bedrijven, omdat verbin-dingen met het hooggelegen woonge-bied moeilijk zijn.Enige Industrie kan in het stadscen-trum een plaats vinden.Landschappelijke zorgDit is een essentieel onderdeel van deplannen. Bomen in kleine groepen ofin massa's en grondbeplanting, verbon-den met plaveisel van varierend ka-rakter, dragen bij tot het nieuwe stede-lijke milieu. Er komt weinig gras, datter plaatse toch niet lang zou kunnenleven. De bestaande boomgordels op deheuveltop blijven behouden met plaat-SEAFAR 143StedebouwTwee nieuwe stedenselijke uitdunning en nieuwe aanplant.Tussen de ,,trunk road" A80 en hetwestelijk front van de stad is een door-lopend bosgebied aangeplant, tussenspeelvelden aan de beide einden enmet kleine open ruimten die eveneensals speelterreinen gebruikt kunnenworden.Bij het gehele ontwerp is ernaar ge-streefd de stad tot een samenhangendeeenheid te maken.RUNCORNLiggingHet terrein ter grootte van 7.250 acresligt aan de zuideiijke oever van deMersey, 18 miji van Liverpool. Hetheeft goede verbindingen in verschil-lende richtingen. De spoorlijn Londen-Liverpool heeft een stopplaats in Run-corn.Het terrein stijgt van zee-niveau totmeer dan 300 voet daarboven en muntuit door aantrekkelijke vergezichten.Runcorn is niet een geheel nieuwe stad.Er is al een stad aanwezig met 28.000inwoners. Gerekend wordt op een toe-neming tot 70.000 in 1977, met gele-genheid om daarna nog 30.000 in-woners meer onder te brengen. Behalvede stad Runcorn ligt in het gebied vande nieuwe stad het dorp Halton.1 N a ^??''l.fRPOOL\^^ \? '^ --'X 1,1 \ / MANCHESTER111^1 ^^ 1 ^