stedebouw & volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en VolkshuisvestingSeptember 1967^^^^^^:'^^^ Project-ontwikkeling^HX * Betonbouw^^My * Spanbeton? Utiliteitsbouw? WoningbouwAANNEMINGSBEDRIJFMARCEL MUYRES N.V.FSITTARD^ostbus 80 - 04490-5800WIJN & DEKKER'S BOUWBEDRIJF N.V.KRANEWEG 57 -- GRONINGENTelefoon (0 5900) 2 9341Betonbouw - UtiliteitsbouwWoningbouwAannemers betrokken bij de moderne stedebouwN.V. v.(l. SLUYS en VAN DIJKHARDINXVELD - GIESSENDAM - KERKWEG 51TEL. (01846) 25 79AANNEMERS VAN :RESTAURATIEWERKEN^-jT^eg de uitvoering van uwhouwprojecten inervaren en vertrouwde handen:Industrielaan 8, Postbus 24, Dieren. Tel. (08330) - 5441 *Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwScholten^saannemershedryfHavenstraat 53'OUDE NIEDORPtel.: (02262) 344? Kerkenbouw? Scholenbouw? Betonbouw? WoningbouwaannemingsbedrijfGebr. Terlingen amsterdamTel. (020) 73 94 48^voor? Betonwerken? UtiliteitsbouwAannemers betrokken bij de moderne stedebouwbouiMfbedrijff n.v. ^ t '\'^'". %^>''**''' ? ^ f^f ?. ' y^/^^ sX C^t'^iV ^^S^ keerend 43 steinrestauratiesutiliteitsbouwwoningbouwtelefoon 04495-1980JV.V, BauMvbedrijfJViJhaliGoeman Borgesiuslaan 23 - BaarnTelefoon (0 2954) 2937UTILITEITS- EN WONINGBOUWAannemers betrokken bij de moderne stedebouwP. SMEETS N.VBOUWBEDRIJF?--rr. ,:! :% i; -^WONINGBOUWUTILITEITSWERKENBETONWERKENGRONDWERKENRIOLERINGSWERKENMEERSSEN - Telefoon (04403) 157 - BUNDERSTRAAT 113AANNEMINGS- EN G. H. VOS N.V.HANDELSBEDRIJF OLDENZAALScholtendijk 1tel. 5410-3461*Specialistenin: m BETONBOUW? UTILITEITSBOUW? SPOORWEGWERKEN? HET LEGGEN VAN GAS- en OLIELEIDINGEN? MONTAGE EN DEMONTAGE VAN BOORTORENSVERTROUWD - ONGECVENAARD - STERKAannemers betrokken bij de moderne stedebouwAannemingsmij. J. H. BOGMAN N.V.BEEK(L)Carmelstraat 12, tel.: 0 4402-2041BETONBOUW UTILITEITSBOUWWONINGBOUW - WEGENBOUWWONINGBOUW(arbeidsbesparende bouw in Zealand en Zuid-Holland)UTILITEITSBOUW(fabrieken en bejaardencentra)? EXCLUSIEVE HOUTBOUW(scholen en kantoren)AANNEMINGS MIJ.DEN HARTOG N.V.'s-Gravendeel Tel. 0 1853 - 332 - 777Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwWONINGENUTILITEITSBOUWBOUW EN AANNEMINGSBEDRIJFJ. v.d. GRAGTWORMERVEER - Telefoon (02980) 83945IUTILITEITSBOUWWONINGBOUWBETONBOUWAANNEMINGSMIJ. KONST & v. POLEN N.V.BLOKKERTel. (02292) 416Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwl/lllN.V. BOUW- ENEXPLOITATIEMIJ.VLAANDERENen WESTLANDRembrandtlaan 60HUIZEN (N-H.) - Tel. : 02952-1494-3614-1249UTIUTEITSBOUWgespecialiseerd in traditionele woningbouwvolgens arbeidsbesparende methodenMET FORT MONTAGEBOUWBOUWEN IN DEZE? paviljoens ? kantoren? bungalows ? scholen? motels? verenigingsgebouwen? eengezinswoningenenz.Werken in de geest van deze tijd.Met de Fort montage eenhedenbouwt u snel en efficient, dusvoordelig.Kurkdroog komen de bouw-elementen op de bouwplaats,klaar voor montage! Met eenminimum aan werkkrachtenbent u daarna snel onder de"pannen"Fort montage eenheden bezitteneen tliermische en eenverantwoorde accoustischeisolatie. Afbouwen kunt u zelfbepalen, in hout, steen ofaluminium. Adviezen endokumentatie verstrekken wiju gaarne.Bel Fort Woudrichem om snelonder de pannen te zijnFORT MONTAGEBOUW N.V. WOUORICHEMHoge Maasdijk 1-5Telefoon (01833) 641'Aennemers betrokkeei bij de moderne stedebouwBauuybedrijfEduard Schuurkes fi.r.TILBURGDross, van Wesepstraat 3Tel. 04250-70075SON & BREUGELTel. 04990-1785ic PROJECTONTWIKKELING-k UTILITEITSBOUW* WONINGBOUW? GIETSYSTEEM Winkelcentrum Leiden Zuid-WestFLATS EN EENGEZINSWONINGEN IN SNELLE BOUWMETHODE.(GIETBOUW) VOLGENS WENKEN EN VOORSCHRIFTEN PER1-1-1966, REEDS IN UITVOERING.BOUW- ENAANNEMINGBEDRIJFP. GROENEWEG & ZNGOUDSESINGEL 12 ROTTERDAMn.v. BobemabetonbouwwoningbouwutiliteitsbouwDautzenbergstraat 8HeerlenTel. 0 4440-13130aannemingsbedrijfN.V. NELISutiliteitsbouw ziekenhuizenuniversiteitsgebouwengaragesviaduktenmagazijnenfundamentensysteembouwstaalkonstrulcties centralesfabriekshallenoverkappingenskeletbouwUITGEEST MOLENSTRAAT 1 TELEFOON (02513) 541Aannemers van grond- weg- en waterbouwkundige werkenn.v. J. PRINS van WIJNGAARDEN - Hattem (Gld.) lei. 05206-2044 0 lijnen)BAGGERWERKEN - HAVENWERKENOPHOGEN VAN TERREINEN voor woningbouw en industrieLEGGEN VAN KABELS EN ZINKERSBijkantoor:'s-HertogenboschKoningsweg 89Tel. 0 4100-36586Bijkantoor :RoermondRoermondsestraat 49Herten (L.JTel, 0 4750-2549Opslagplaats te Hasselt (Ov.)Tel. 0 5209-545Aanleg ,,Nieuwe Maashaven In de Stadsweide" met industrieterreinen voor Gemeente Roermond.De Bouwmethode "HOLLAND"Ministerieel goedgekeurdAttest rapport no. A 1862Aangepast aan de nieuwe wenkenen voorschriften per 1-1-1966,,conclusie",,technisch volwaardige eengezinshuizen"zeer ruime arbeidsbesparing vastgesteld.N.V. BOUWBEDRip^ "HOLLAND"Ede, Kerkweg 39, Telefoon (08380) 25 84s&vUitgave van het ?. Nederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en Volkshuisvesting48e jaargang no. 9MaandbladSeptember 1967Redactie :Mevrouw Prof. C. W. VisserMej. R. HartstraProf. C. van EesterenMr. C. A. van GorcumH. J. A. Havens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursProf. Dr. S. O. van PoeljeDrs. W. J. ValkenburgDrs. H. van der WeijdeIr. W. WissingAdres voor Redactie en Abonnementen :Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 184225Postgironummer 29080Advertenties :Nobelstraat 21, HeerlenTelefoon 04440-18100Postgironummer 1035100t.n.v. N.V. Maatschappij tot Exploitatie vanhet Limhurgs Dagblad-HeerlenDit nummerwordt vrijwel geheel in beslag genomen door een aantal bijdragen van mede-werkers van de Rijks Planologische Dienst, waarin een toelichting wordt gegevenop de achtergronden van de Tweede Nota over de Ruimtelijke Ordening inNederland.Uit de gedachtenwisseling over de Nota, die nu pas goed op gang komt, niethet minst door de beraadslaging van de Vaste Commissie voor Volkshuisvestingen Ruimtelijke Ordening uit de Tweede Kamer, is voldoende gebleken dat aaneen dergelijke toelichting behoejte bestond. De beknopte Nota moest wel vra-gen open laten, waarop de belangstellende lezer nu wellicht in sommige gevalleneen antwoord zal vinden in de commentaar opi de Nota, die dit nummer bevat.In verband met de omvang van de artikelen over dit onderwerp, moest de ove-rige inhoud van het nummer tot het uiterste heperkt worden. De gewone rubrie-ken moesten worden uitgesteld tot de volgende ajlevering.273Woord van de maandNa de Prikken van Prak de Duwen van NUWTer verklaringEnkele jaren geleden deed Dr. Luning Prakeen aanval op de planologen, die door onzemedewerker Ir. Petri werd gekenschetst als,,de Prikken van Prak". Onlangs verschenenin het Financieele Dagblad enige artikelen,afkomstig van een groep die zich NUWnoemt, waarin scherpe kritiek werd geuit opde Tweede Nota over de Ruimtelijke Orde-ning in Nederland. Deze artikelen vertoneneen zekere verwamtschap met de beschouwin-gen van Dr. Luning Prak.InhoudRuimtelijke OrdeningHet onderzoek t.b.v. de Tweede Nota:Voorwoord, Ir. Th. Quene .... 275Enkele godachten over te verwachtenveranderingen in het levenspatroon,Drs. A. H. Dernison 275Enige opmerkingen over stad, stede-lijkheid en verstedelijking en over detotstandkoming van de verstedelijkings-kaarten, Drs. H. Kiestra .... 280Het verkeers- en vervoersvraagstuk,Drs. H. P. HeegerDe vervaardiging van regionale bevol-kingsprognoses, Drs. E. Bobbert enDr. H. ter HeideDe blokjeskaart -- enkele kantteke-ningen bij de ruimtelijke structuur-schets voor Nederland omstreeks 2000,Drs. D. HazelhoffMaatschappelijke achtergronden van deruimtelijke structuurschets: enkele as-285291302pecten, Dr. H. ter Heide .Kroniek en kommentaar .De Zuiderzeeraad, H. v.d. W.317328331Tweede Nota (adres) 333Rapport Schadevergoedingsverordenin-gen (Herziening Model voor de Proce-dureverordening Planschadevergoeding) 334Summary 336Ahonnementsprijs f 24,--. Losse nummers f 2,50.De leden van het Nederlands Institum voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvestingontvangen het Had kosteloos.274Ruimtelijke ordeningOnderzoek Tweede Notaruimtelijke ordeningHET ONDERZOEK TEN BEHOEVE VAN DE TWEEDE NOTAVOORWOORDIn december 1966 heejt een aantal medewerkers van de afdeling onderzoek vande Rijksplanologische Dienst voor de Sectie voor Planologische Onderzoekersvan het Nederlandse Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvestingeen toelichting gegeven op enkele achtergronden van de Tweede Nota over deruimtelijke ordening in Nederland.Door de publikatie van deze sociaal-wetenschappelijke beschouwingen wordteen begin gemaakt met het belichten van de verschillende elementen, die debeleidslijnen van de Nota bepalen. Ik vertrouw, dat in ander verband ookandere elementen, b.v. die van vormgevende aard, nader uitgewerkt zullenkunnen worden.Dat thans dank zij de redactie van yyStedeboww en Volkshuisvesting" de sociaal-wetenschappelijke achtergronden van de Tweede Nota in de publiciteit gebrachtworden, kan van belang zijn voor de discussie over de Nota. Ik hoop, dat ditbovendien bevruchtend zal werken op het verdere onderzoek ten dienste vande ruimtelijke ordening van ons land.Ir. Th. ClueneDirecteur van de Rijksplanologische DienstENKELE GEDACHTEN OVER TE VERWACHTEN VERANDERINGENIN HET LEVENSPATROONDrs. A. H. DernisonRegeren is voorultzien. Dit aloudeadagium geldt in verhoogde matevoor het beleid dat zich bezighoudtmet de inrichting van ons fysieke mi-lieu. Ruimtelijk ordenen moet vervooruitzien zijn. Immers de objectendie wij nu tot stand brengen hebbengevolgen die zich over een zeer langetermijn voelbaar maken. Door onzewerken voor de inrichting van onsland, de inpolderingen, de Deltawer-ken, onze grote havens, de wegen enspoorlijnen, de stadsuitbreidingen enalles wat daarbij komt, leggen wij detoestand niet voor jaren maar voormeerdere decennia, misschien vooreen eeuw, vast. Alleen al de periodevan voorbereiding neemt dikwijls 10a 20 jaar in beslag. Rotterdam namin 1959 het besluit tot aanleg van zijneerste metro-lijn; deze komt volgend275Ruimtelijke ordeningOnderzoek Tweede Notaijaar in gebruik, maar het zal een veel-voud van deze tijd vergen voor ervan een werkelijk metronet sprakekan zijn.In het vooruitzien m.b.t. de ruim-telijke problematiek spelen groothe-den die men kan meten en wegenen in concepties op de kaart kan vast-leggen een grote rol. Doch op deachtergrond blijft staan de vraag wathet levenspatroon zal zijn van demens in de toekomst. Want tenslotteis het er cm te doen om voor de men-sen in de toekomst een milieu tescheppen, waarin zij -- voorzover datvan de uiterlijke omstandigheden af-hangt -- welvarend kunnen zijn,maar zich ook wel kunnen bevin-lenDe vraagstelling sluit aan bij een pro-blematiek, die ook internationaalvoelbaar is. Werd vroeger het den-ken over toekomstige veranderingenin de samenleving overgelaten aanscience fiction schrijvers, thans lijkthet een werkterrein voor serieus we-tenschappelijk onderzoek te worden.De huidige belangstelling voor hettoekomstdenken hangt enerzijds sa-men met de behoefte aan inzichtendie dienstbaar kunnen zijn aan plan-ning, op verschillend terrain, maardaarnaast kan ook het angstgevoel voorde toekomst, dat bij velen leeft, debehoefte aan deze research gestimu-leerd hebben. Hoe het zij, de laatstejaren is een groot aantal analyses overtoekomstige ontwikkelingen in devorm van publicaties beschikbaar ge-komen. O.a. vallen te noemen: de pu-blicaties van de Rand Corporation inde Verenigde Staten; in Frankrijk Re-flexions pour 1985; de publicatie TheWorld in 1984 van het Engelse tijd-schrift de New Scientist; de publi-caties van de werkgroep 2000 in onseigen land.Hoewel deze nog jonge tak van we-tenschap, die wel aangeduid wordt als,,Prospectivisme" of ,,Futurologie",een grote mate van activiteit ont-plooit, zijn de resultaten nog tamelijkpover en bevatten ze tal van onzeker-heden. Toch lijkt er een zekere con-vergence van gedachten plaats te vin-den.Kenmerkend voor onze tijd wordt hetsnelle tempo van verandering geacht.In deze verandering lijken technieken natuurwetenschappen als gangma-ker te fungeren. De figuur van deuitvinder, die met beperkte middelen,l"/o inspiratie en 99''/o transpiratie,aan de verwezenlijking van een ideewerkte behoort tot het verleden. Inzijn plaats is het researchlaboratoriumgekomen, waar een hele schare spe-cialisten de verschillende aspecten vaneen probleem analyseert en tot eenoplossing tracht te komen. Een werk-wijze die wel tot resultaten moet lei-den. De frequentie van vindingen,die vergaande consequenties hebbenneemt toe, maar anderzijds krimpt detijd die verloopt tussen uitvinding entoepassing in. In de Verenigde Statenheeft men becijferd, dat er voor deeerste wereldoorlog gemiddeld dertigjaar verliep voor een vinding werdtoegepast. Thans is deze termijn ge-slonken tot 8 jaar ^).Belangrijke vindingen schijnen ons tewachten te staan. Moeilijk curabeleziekten als kanker en hartziekten zul-len in de toekomst te genezen zijn.De kernenergie zal niet alleen eco-nomisch toepasbaar worden, maarook zullen we de beschikking krijgenover compacte energiebronnen alsbrandstofcellen. Taalbarrieres zullenmakkelijk overbrugbaar zijn doorgoed bruikbare vertaalmachines. Win-ning van zoet water uit zeewater zalde groeiende schaarste aan drinkwa-ter kunnen verlichten. We zullen be-trouwbare weersvoorspellingen oplange termijn krijgen. De monorailof hoovertrein zal uitgroeien tot eenvorm van openbaar vervoer die nietal te kostbaar in aanleg zal zijn entenslotte zal de electronica een steedsbelangrijkere toepassing krijgen ^).Van al deze mogelijkheden, die bin-nen ons perspectief komen, lijkt delaatste welke in haar kielzog de auto-matisering meevoert beslissende so-ciale gevolgen te hebben. Automati-sering is in wezen geen nieuw proces.Het wil niets anders zeggen dan hetregelen van machines door anderemachines. Een situatie waar we eigen-lijk al mee vertrouwd zijn. Bespaartimmers de thermostaat op strijkboutof kachel, de vlotter in de stortbakvan het toilet of aan de oliekachel onsniet een heleboel moeite? Wie zounog een auto kunnen besturen als hijhet bijladen van de accu, de benzine-toevoer en de koeling zelf moest bij-regelen? Het nieuwe ligt in de gigan-tische uitbreiding van het toepassings-gebied door de inzet van de electro-nica.Inzet van geautomatiseerde machineskan onze produktie geweldig opvoe-ren. Een produktievergroting doormassale fabrikage van gestandaardi-seerde goederen (en straks ook dien-sten) zal steeds grotere groepen instaat stellen van de verworvenhedenvan een welvarende maatschappij teprofiteren. Een produktievergroting,die tot stand kan komen bij een ge-lijktijdige vermindering van de in-spanning en daarmee van de werktijd.De verschuiving van werktijd naarvrije tijd zou zelfs nog versterkt kun-nen worden. Immers al is er een ver-groting van de produktie mogelijk,de afzet kent zijn grenzen. Ook voorhet meest begeerde goed van onze tijd276Ruimtelijke ordeningiOnderzoek Tweede Nota