stedebouw & volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorRmmtelijke Ordening en VolkshuisvestingIn dit nummer: IJsselsteinRuimtelijke ordeningPrognoserenWonen en bosAspecten bevolkingsvraagstukVolkshuisvestingWereldprohleemBerichtenOfficiele mededelingenSummary1 januari 1968i i>''-^ ^ .- . " ' - ' '.'-''?' ' ' ' '"'Copyright K.L.M. Aerocarto N.V. Sohiphol nr. 69273Streekziekenhuis ,,BG''g^icht"te GoesArchitekt: K. L. Sijmons Dzn te AmsterdamI3p^^^^j^ cv^^^ORTEWEG'S BOUWMAATSCHAPPIJ N.V. BREDA^**^ '""'^":''' -i:e hun toekomende ruimte tegeven en de voetgangers en fietsers aanhun trekken te laten komen; tenslottede in de loop der jaren sterk terugge-gane beplantingen weer te herstellen.Op den duur zal voor enkele zakenvan grotere schaal -- gedacht kan wor-den aan een supermarfct en een kleinwarenhuis -- net buiten de stadsgrachtmaar direct aansluitend op het winkel-gebied binnen de grachten een kleineuitbreiding van het oude winkelcen-trum gevonden kunnen worden. Bin-nen de grachten zal ook in de toe-komst woongelegenheid kunnen blij-ven voor cm. beoefenaars van vrijeberoepen, bejaarde of onvolledige ge-zinnen en, uiteraard, de winkeliers.Zoals reeds uit de hierboven aange-haalde algemene ricbtlijnen bleek washet stedebouwkundige monument rich-ting- en daarmede ook maatbepalendvoor de ontworpen regeling. Het bij-zondere aspect van dit stadje kreegnog extra relief idoor de aanwijzingdoor de desbetreffende ministers tot,,beschermd stadsgezicht" ingevolge ar-tikel 20 der Monumentenwet. Dit be-slaat het gehele gebied binnen de grach-ten met de grachten zelf en nog eenkleine ultstulping daarbuiten.Over de verschillende bestemmingenzij het volgende vermeld. Het bestaan-de winkelgebied, dat hoofdzakelijklangs een der in de lengterichting lo-pende straten en een dwarsstraat (ophet kruispunt is het stadhuispleintje)ligt, wordt uitgebreid tot een nauwsamenhangend geheel. De binnenterrei-nen in dit gebied worden na opruimingvan veel daar binnengeslopen bebou-wing bestemd voor bediening en par-keren ten behoeve der winkelbedrijven.Deze binnenterreinen worden opgeno-3. dwarsprofiel over de ,,Haven" met de marktB^ mysselstein4. maquettefoto uit het zuidwesten (foto: U. F. Kluyver)men in voetgangersoircuks. De even-eens in lengterichting lopende Havenwordt als integrerenid deel in dit geheelopgenomen. Langs een deel komt ruim-te voor de weekmarkt met plaats voor100 kramen. Het hier door saneringplaatselijk ontstane ruime profiel laateen bebouwing van iets grotere schaaldan tot nu toe het geval was wel toe.Hier komt dan ook ruimte voor enke-ie wat grotere zakenpanden. (afb. 3)Langs het overige stuk van de Haven,waar de bebouwing niet volledig weg-gesaneerd hoeft te worden, zijn in ver-band met de veel kleinere schaal kleinewinke'ls, een cafeetje e.d. gedacht metplaatselijk terrasjes aan het water. Vanenkele hoogteverschillen is hier dank-baar gebruik gemaakt voor het aan-geven van aardige idetailoplossingen.(afb. 5 en 6)Het plan biedt in totaal 28.300 m^vloeroppervlak voor winkels en hore-cabedrijven. Hiervan 2x2.600 m^ voorijsselsteingrotere magazijnen in twee lagen,2.750 m2 voor wijk- en buurtwinkelsen ca. 1.200 m^ voor horecabedrijven.Er resteert dus ca. 19.150 m^ voorcentrumwinkels.Het bestuurlijke centrum, thans in hethart van de binnenstad, kan daar nietvoldoende uitbreiden zonder dat hetgevaar zou ontstaan voor een te groot,,stil" element in het winkelgebied.Ook de schaal zou hier wellicht tegroot worden. Aan de westzijde bij hetKronenburgplantsoen, een 19e eeuwseaanleg langs de oude stadisgracht, iswel voldoende ruimte voor deze be-stemming. Hier zijn dan ook verschil-lende terreinen bestemd voor openbaregebouwen en instellingen. Aan denoordkant rond ide oude kerk zijnoverwegend woningen gedacht.In het eerder genoemde structuurplanwerd uiteraard veel aandacht gegevenaan de verkeersaspecten. Zo dicht mo-gehjk om de oude kern is een vierhoekvan ,,tangenten" ontworpen die in delengte doorsneden wordt door de be-staande route dwars dbor het centrumheen via de twee nieuwe bruggen overde stadsgracht. (afb. 7)Deze weg is zowel nu als in de toe-komst de hoofdtoegang tot de binnen-stad. Andere ruime toegangen zullenniet gemaakt worden; zij zijn niet no-dig en zouden het stedebouwkundigemonument erg aantasten. Het accentis gdheel gelegd op verkeersingrependirect daarbuiten.Van ouds her waren de hoofdtoegan-gen aan de korte zijden van de stads-rechthoek: de Benschopper- en IJssel-poort. De eerstgenoemde is nu nogsteeds een beiangrijke toegang. Hij kanals zodanig ook blijven bestaan alhoe-wel in verdere toekomst een sluicingvoor autoverkeer denkbaar is. De IJs-selpoort was tot voor enkele jareneveneens een beiangrijke toegang, maaris toen de IJsselbrug wegens bouw-valligheid gesloopt werd als zodanigvervallen. Zijn functie is door de nieu-we dwarsroute overgenomen. In hetplan is de IJsselpoort echter wel weerals toegang opgenomen, maar dan uit-sluitend voor fietsers en voetgangers.De thans al minder drukke stratendie in de toekomst meer zullen gaan,,verwinkelen" zijn in het plan alsvoetgangersstraten gedacht. In enkeleandere belangrijkere straten zal hetautoverkeer als een-richting5verkeergehandhaafd kunnen worden; een ty-pische verkeersfunctie hoeven zij nietmeer te vervullen.Een sluiting voor het autoverkeer ookvan deze straten is in de toekomstdenkbaar en het plan houdt hier, metname ook voor wat hetreft de toegangtot de ontworpen bedieningshoven,rekening mee. De reeds vermelde routedwars door de binnenstad heenhoudt wel een beiangrijke verkeers-functie. Aangezien hierdoor maar be-perkte ruimte overblijft voor voetgan-gers -- aan een verbreding werd wegenside kosten en de schade aan het stads-beeld niet gedacht -- zijn aanvullendekorte dwarsverbindingen ontworpenspeciaal voor voetgangers. Deze door-steekjes die ook nog gekoppeld wor-den en aansluiten op de binnenhovenkunnen een aantrekkelijk voetgangers-domein ontsluiten. Rondom is langsde stadsgracht de reeds ten dele be-staande wandelgelegenheid gecomple-teerd.In het plan zijn 5 parkeerterreinen metin totaal 255 plaatsen voor bezoekersontworpen. De bedieningshoven en be-dieningsstraten bieden aan ongeveer1;200ijsselstein320 auto's parkeerruimte. Op denduur zal deze parkeergelegenheid nietvoldoende zijn. Daarom zijn er vlakbij de toegangsbruggen buiten de oudekern 2 terreinen ontworpen met in to-taal ca. 300 plaatsen en verder eenbusstation met ruimte voor 10 bus-sen. Gezien de afmetingen van de bin-nenstad zal de loopafstand van dezeterreinen naar het centrum nooit meerdan 400 m zijn. Niet ver buiten destadsgracht kan op den duur nogmeer parkeerruiMte komen als diit no-dig zou blijken.Tenslotte is het plan gecompleteerd meteen .schema voor de beplantingen. Hetis de bedoeling dat door het aanvul-len van de nog bestaande beplantingde contouren van de oude stad wordengeaccentueerd. Op vele binnenterrei-nen zal de beplanting moeten wordenaangevuld, de parkeerterreinen zullenvan een lichte beplanting worden voor-zien en de geschoren linden op hetstadhuispleintje moeten worden aan-gevuld.Uit dit gehele samenstelsel van maat-regelen spreekt de duidelijke wens omde binnenstad weer beter ,,leefbaar"en, ondanks de toenemende cityfunctie,zeker ook beter bewoonbaar te maken.Voor het aangeven van verschil-lende bestemmingen is gebruik gemaaktvan het matrix-systeem waardoor zonodig de bestemmingen op de beganegrond en de verdiepingen afzonderlijken duidelijk leesbaar kunnen wordengeregeld. Tevens kan hiermee het aan-tal bouwlagen worden aangegeven. Openkele uitzonderingen na is de maxi-mum gevelbreedte der bebouwing op12 m. gesteld; de goothoogten van aan-grenzende gebouwen moeten steeds ca.50 cm. verschillen. Verder kunnen na-dere eisen gesteld worden om een goe-de inpassing in het historische stads-beeld te krijgen en zijn aanlegvergun-ningen vereist voor de opslag van goe-deren en materialen, voor het demon-teren en/of verhandelen en opslaan vanmotorrijtuigen inclusief aanhangers.Voordat Burgemeester en Wethoudersbeslissen over een aangevraagde bouw-of aanlegvergunning wordt het adviesingewonnen van de Rijksdien.st voor demonumentenzorg. De afwijkings- envrijstellingsbevoegdheden van Burge-meester en Wethouders geven de no-dige mogelijkheden voor een soepeletoepassing. Geldt het een afwijking vaneen bestemmingsbepaHng, dan is eenverklaring van geen bezwaar nodig vanGedeputeerde Staten. Indien een af-wijking nodig wordt geacht ten be-hoeve van de restauratie van een mo-nument of van historische fundamen-ten, dan moet de Monumentenraadworden gehoord.Uit deze zeker nog niet volledige op-somming van de inhoud der bepalin-gen blijkt duidelijk de grote zorg voorhet stedebouwkundlg, historisch en cul-tureel aspect. Men zou zich kunnen af-vragen of door het zo sterk leggen vandeze accenten het economische aspectniet in de verdrukking dreigt te ko-men doordat de nodige moderniseringen expansie van de city gehinderd zou-den kunnen worden door het ,,monu-ment zijn". Ik ben van mening dateen dergelijke vrees niet gegrond is,maar dat integendeel het regenererender oude waarden van deze kern juistvan groot belang kan zijn voor deeconomie. Ter nadere toelichting vandeze stelling dient een wat groter ge-bied te worden beschouwd.Terloops werd reeds gewezen op deligging van Ijsselstein in het stadsge-7. hoofdwegenschema om en in de binnenstadwest Utrecht. Ten zuiden van het on-geveer 10 km. noordoostelijk van IJs-selstein gelegen Utrecht, du5 direct tenoosten van IJsselstein, is een grotenieuwe steddijke ontwikkeling gepro-jecteerd: de stad Nieuwegein. Dezestad zal ca. 50.000 inwoners krijgenen het nieuwe stadscentrum zal op eenluttel aantal kilometers van IJsselsteinkomen te liggen. Dat nieuwe centrumzal ongetwijfeld veel aantrekkelijkskunnen bieden in de vorm van moder-ne winkelgalerijen, passages, grote ma-gazijnen, pleinen, parkeergelegenheden,enz. Dit alles kan ongetwijfeld eenbedreiiging vormen voor de winkel- enmeer in het algemeen de centrumfunc-tie van IJsselstein, immers het nieuwetrekt altijd, vooral in het begin. Ditbegin is er evenwel nog lang niet enIJsselstein met zijn oude centrumfunc-tie is er allang wel. Daarbij moet dannog bedacht worden dat de bewonersder nieuwe, helaas meestal vrij karak-10ijsselsteinmaquettefoto uit het oosten (foto: U. F. Kluyver)terloze stadsuitbreidingen het knussevan een oud centrum met mooie be-planting en enkele fraaie gebouwenover het algemeen zeer waarderen. Ikmeen dan ook dat het IJsselsteinse ge-meentebestuur een eventuele toekom-stige ,,bedrelging" door Nieuwegein opeen zeer juiste manier heeft gepareerddoor juist het historlsche karakter alsLiitgangspunt te nemen voor de ver-nieuwing.Het centrum van Nieuwegein zal quaopzet en aanzien totaal anders zijn danhet centrum van Ijsselstein, zodat zijelkaar zullen kunnen aanvullen enniet behoeven te beconcurreren. Erblijft echter nog de vraag of het eco-nomische leven door de aanwijzing tot,,beschermd stadsgezicht" met de daar-uit voortvloeiende bestemmings- en ge-bruiksregeUng niet toch bekneld zalgaan worden.De thans door de Raad vastgestelderegeHng dient naar mijn mening gezienijsselsteinruimtelijke ordeningte worden als het grote kader, niette-genstaande het feit, dat vele zaken vrijgedetailleerd en minutieus zijn vastge-legd. Immers, Burgemeester en Wet-houders hebben onder bepaalde waar-borgen de bevoegdiheid om af te wij-ken, en men mag wel aannemen, dathiervan zo nodig ook gebruik zal wor-den gemaakt. In dk venbanid is de ge-detailieerde regeling juist op zijn plaatsomdat men zich dan goed bewust iswaarvan eventueel afgeweken wordt.Verwezen kan ook nog worden naar dein Gouda opgedane ervaringen met desimds 25 jaar vigerende Marktbebou-wingsverordening. Deze regeling, des-tijds nog gebaseerd op artikel 43 en 2der Woningwet en artikel 168 der Ge-meentewet, omvat practisch alle fac-toren die bepalend kunnen zijn voorde bebouwing: bes'temming, gebruik,breedte, hoogte, materlaal van gevelsen daken, dakvormen, reclames, enz.De regeling is nog steeds van kracht enwerd nog over een groter gebi^d uit-gestrekt. Schade aan de eoonomischeontwikkeling der zaken en bedrijven isnooit geoonstateerd en het algehele as-pect van de Markt Is er zeer mee ge-baat geworden.Zo mag ook vertrouwd worden op degoede uitwerking van het bestemmings-plan binnen de grachten voor Ijssel-stein. Als een der eerste voorbeeldenvan een zorgvuldige uitwerking der in-tenties van de Monumentenwet, neer-gelegd in de artikelen over de be-schermde stads- en dorpsgezichten, ishet in ieder opzicht een goed begin.Hieraan wordt niet afgedaan door deomstandigheid, dat dit plan strikt for-meel los gezien moet worden van deaanwijzing tot beschermd stadsgezicht.De voorbereidingen aan het plan wa-ren nl. reeds lang aan de gang voor-dat er sprake was van een dergeilijkeaanwijzing. Vanaf het moment dat dieaanwijzing aan de orde kwam, is ereen nauw contact geweest met derijksdienst voor de monumentenzorgzodat het plan feitelijk toch kan wor-den gezien als een uitwerking van dieaanwijzing.Direct na de eerste tervisielegging vanhet ontwerpplan organiseerde het Ge-meentebestuur twee openbare bijeen-komsten, een speciaal besitemd voor demiddenstand van Ijsselstein met hunadviseurs en de andere voor de overigebevolking. Voor deze bijeenkomsten,waarop uitvoerige toellchting werd ge-geven, bestond zeer grote helangstel-ling. Van de 75 ontvangen bezwaar-schriften zijn er bij de vaststelling en-kele gehonoreerd met een buiten devaststelling houden der desbetreffendestukjes. Hierdoor werd echter op geenenkele wijze principiele afbreuk gedaanaan de bedoelingen van het plan.De totale kosten van dit plan aan ho-noraria, tekenwerk, maquette en hetvolledig opmeten der binnenstad be-droegen ca. / 132.000,--. Het planwerd, zoals reeds vermeld, ontworpendoor het bureau van Embden te Delft,waarbij In het bijzonder mevrouwIr. M. G. van den Berg-Mey, b.I. ge-noemd moet worden. De opmeting derbinnenstad werd verricht door de Kon.Nederlandse Heidemij.ruimtelijke ordeningPROGNOSEREN ALS DENKVORM -- EEN ORGANISCHE BENADERING VAN ONZEGREEP OP DE TOEKOMST (I)Ir. Paul Kessler? 1 InleidingRor^dneuzend in de boekhandel wordtmen op het ogenblik getroffen door eennieuwe ibelangstelling voor filosofischeen aanverwante onderwerpen; beschou-welijke stof, die vroeger in dure wer-ken wend aangeboden, gaat nu vlotweg in pockets en paperbacks.Men moet aannemen, dat de leek, deamateur, geen genoegen meer neemtmat de schrale vermaterialisering vanhet leven, maar diepere achtergrondenprobeert te vinden. In onderstaandebesohouwingen probeert zo'n leekwerktuigen aan te dragen, die meerpassen op onze mogelijkheden in hetdenkstadium, waarin wij nu verkeren.Vaak kan de leek bij dit zoeken naarbeginselen betere sleutels vinden, dande practlserende technicus op een be-paald gebied, die de piatgetreden pa-den van zijn vak en de daaruit voort-komende half-fabrikaten zo moeilijkkan vergeten. Uw leek zal dus trach-12tHEX BEELD VAN ZEUS IN OLYMPIADE TEMPEL VAN DIANA TE EPHESUSer zijnslechtszevenwereld-wonderenDE HANGENDE TUINEN VAN BABYLONDE VUURTOREN OP HET EILAND PHAROSDE COLOSSUS VAN RHODOS DE EGYPTISCHE PYRAMIDEN._ /I** i^ .,i?i^ f HET MAUSOLEUM TE HALIKARNASSOSBATO-ERVEN JANSEN zullen het achtste niet bouwen, maarkunnen wfel elkander waterbouwkundig- en utiliteitswerk realiseren.N.V. Nederlandse Betonmij, N.V. AannemlngsbedrijfMJiF. AN8[NScheveningseweg 60,'s-Gravenhage, te 1.(070) 514721Venneperweg 563,Nieuw Vennep, tel.(02526) 2541behorende tot het concern van deKonlnklijke Maatschappij tot het ultvoeren van Openbare Werken^ "ADRIAAN VOLKCR".Aelbrechtskade TOO, Rotterdam, Tel. (010) 235945Geen inktvisis een bedreiging vooruw aanrechtblad..Twee jaar lang ben ik onbarmhartig getest. Twee jaar langheb ik alle mogelijke plagerijen moeten doorstaan: zouten enzuren / schaven en schuren / buigen en strekken / drukkenen trekken / vallende kogels / wat al niet meer / warmte enkoude / het deed mij geen zier. Daarom zie ik de toekomstlicht in. Ik ben 66k licht in gewicht / als aanrecht wordt ikooronben viekvrij(en zo gemakkelijk in onderhoud)door een man gedragen en geplaatst. Vakmensen beweren,dat ik, OCRON, een grote toekomst heb. Vast staat, dat ikbij minimaal onderhoud als nieuw blijf, dat intens gebruikgeen sporen achterlaat. Is het een wonder, dat ik, OCRON,iedereen met enthousiasme vervul? Het Ratiobouw-kenmerkbewijst, dat ook anderen mijn kwaliteiten erkenneniocr OCRIET FABRIEK NVBAARN, tel. 02154-3641 (6 lijnen)ruimtelijkc ordeningten, zoveel mogelijk eventuele vak-oogkleppen af te zetten.In het kader van dit soort bezinningzal men zich niet te snel tot keuzemoeten laten dwingcn: linkse of recht-se politiek, emotie of verstand, flat ofecngezinshuis, wonen in de .stad of ophet land, het zijn vaak troebele ofverouderde vraagstellingen, die een ge-zonde dosis argwaan verdienen. In dehier volgende beschouwlngcn zal wor-den begonnen met cnkele bouwstenendie onszelf tot steun zijn geweest ominzicht te krijgen in levende dingen; dedraad van het betoog voert dan toteen pleit voor een meet organische me-thodiek van wetenschappelijk voor-spellen (prognoseren), terwijl tenslottezal worden getracht, deze methodiekook op andere levensgebieden toe tepassen. Meer in concreto is dit de gangvan het betoog :? 2: De welvaart in zijn huidige vormdanken wij aan het kwantificeren, hetzo scherp mogelijk benadercn van on-ze omgeving door miiddel van de wis-kunde. Deze toepassing heeft zijn gren-zcji, evenals de gelijkheid van de tritsvrijheid, gelijikheid en broederschap.? 3: Onze omgeving is ,,gelaagd" vanaard; daarmee hangt samen de matewaarin men de dingen mag tellen of incijfers meten.? 4: Processen van dood en levendmateriaal en hun telbaarheid, hunkwantificeerbaarheid.? 5: Ui'tboLiw van de ,,gelaagdheid"van ? 3.? 6: leder vraagstuk heeft een een-voudigste eenheid, een ,,probleemcel".Nadere concretisering door toepassingop het vraagstuk van de progno.sc vanhet autobezit.? 7: Prof. Jan Romcin bcschreef hetverschijnsel van de ,,omslag" in degeschiedenis. Dit begrip kan het tothiertoe opgebouwde gerythmeerde ont-wikkelin.gsbeeld verder aanvullen.? 8: Het ontwikkelde is van toepas-sing op de prognosetechniek. Voor-beeld: 2e Nota inzake de RuimtelijkeOrdening.? 9: De ontwikkelde methodiek \s ge-lukkig ook toepasbaar op een wijdergebied, anders was slechts sprake vaneen detailtechniek. Hierdoor kan menermee werken als wapen tegen deschijn-redelijkheid van de aspect-tech-nicus, alsook die van het ambtelijkdenken en anaioge versteningsver-schijnselen in onze maatschappij.Deze schijnredelijkheid bedreigt onswellicht meer in deze tijd dan de over-bekende euvels van kapitalisme encommunisme in hun extreme uitingen.Toepasbaarheid op de activiteit vanplannen maken en uitvoeren lijkt ver-der ook goed mogelijk.? 2 Het kwantificeren, fundamentelehouwsteen van onze welvaart en omegeestelijke instellingAls wij in het kielzog van Lewis Mum-ford in zijn ,,Technics and Civiliza-tion" de 19e eeuw zien als de tijd vande grote ontsluiting van de materie,dan is dat voor een groot deel te dan-ken aan het rijpen van het vermogen,dingen en processen kwantitatief tekunnen opsplitsen, analyseren, en daar-na weer door optelling tot een geheelte maken. Dit vormde de .sleutel voorde verwerking van de dode materiemet ais schoolvoorbeeld: ijzererts, ruw-ijzer, profielstaal, ijzeroonstructie(waarbij men ziet, dat de optelling eengestructureerde, vormgevende hande-ling is). De materiele basisprocessenhierbij (zich afspelend in de pre-mate-riele wiskunde, de natuurkunde en descheikunde) waren in principe omkeer-baar (10--2 = 8, 8 + 2 = 10; 10:2= 5, 5X2 = 10; 22 = 4, V4 = 2)water wordt na afkoeling ijs en v.v.;ieder ohemisch proces is een even-wiohtsreactie en dus omkeerbaar). Dit.splitsen en samenvoegen wordt daarnaook toegepast op afgeieid levend ma-teriaal, d.w.z. materiaal met een doorlevend weefsel opgebouwde structuur,zoals hout. Opsplitsen betekende in ditverband het zgn. zuiveren of homoge-niseren: zoals men door slim splitsen20 procent ijzererts tot 80 procent ditokan maken, kan men uit gemalen hout(pulp) bepaalde vezelsoorten of groot-ten uitsplitsen. De gestructureerde op-telling daarna kwam neer op het ineen bepaalde vorm brengen, die hetmeest geschikt was voor enkele spe-cifieke functies van het te maken werk-stuk (trekkracht door trekstang, warm-te-isolatie door gasbeton e.d.). De na-tuur doet dit ook en het betreft een inaanleg gezonde werkwijze.Grote successen werden op deze wijzegeboekt op het gebied van de produc-tiviteit; zowel normale als topprestatiesschoten omhoog. Bij de normale pres-taties kwam dit voornamelijk door deserieproductie, bij de topprestaties dooreen doordachte vormgeving; geperfec-tioneerd maken en ontwerpen dus.Vodronderstelling voor deze prestatieswas een verfijnde Tel =(dus: meet)-techniek. Aan deze denkwereld heb-ben wij onze welvaart te danken; is hette verwonderen, dat wij eraan ver-knocht zijn ?Alle theorie werd dan ook in dezerichting met zijn wonderbaarlijke re-sultaten gezogen, voorzover dit maarmogelijk was. Theorie, die niet directtoepasbaar leek en tot welvaartsresul-taat gebracht kon worden (,,operatio-neel" gemaakt kon worden), had (enheeft vaak nog) weinig aanzien. Slechtsdaar, waar evident niets te beginnenwas met welk getal dan ook -- zoalsin de religie en de kunst -- werd debeschreven aanpak achterwege gela-ten en splitste men tevreden eengebied af voor ,,das ganz Andere".13ruimtelijke ordeningNaast de toepassing van de beschre-ven procesgang -- gebaseerd dus ophet omkeerbare getal -- op die gebie-den, waar dit tot grote successen bleekte leiden (homogeen dood materiaal),werd als volgende stap deze metho-diek ook overgebracht op gebieden vande levende natuur -- echt levend enafgeleid. Maar ook voor dood materi-aal bleken correcties nodig op al tesimplistisdhe getalmatige zienswijzen.Zo bleek, dat het rechtlijnige stuk vanhet rekdiagram van ijzer (wet vanHooke) slechts een klein onderdeel wasvan het gehele rekdiagram, en dat zelfsin algemene zin rechte stukken in degrafiek van materiaalwetten uitzonde-ring zijn (Een dubbele ,,voeding" geeftook bij dood materiaal zelden een dub-bel resultaat). Maar ook voor de meet-kunde bleek bloot optellen niet altijdop te gaan: ide niet-Euclidische meet-kunide leerde ons, dat door 2 puntenniet altijd slechts een rechte lijn kanworden getrokken (nl. in macro- enmicroruimte); voor de micronatuur-kunde vond Heisenberg, dat het me-ten van kleine voorwerpen onbetrouw-baar wordt vanwege de invloed vanhet meetinstrument zelf, terwijl Ein-stein de mogelijkheid van meting vangelijktijdigheid betwijfelde. Het zijnslechts een paar voorbeelden.Ondanks deze waarschuwingen breid-de de olievlek van het meten op basisvan het omkeerbare, ongewogen getalvan de zuivere wiskunde zich uit overhet gebied van de levende natuur:,,exacte" intelligentiequotienten werden(en worden) rustig gemeten, schoolcij-fers van een schijnmeet'baarheid bepa-len de toekomst van onze jeugd, demelkgift per koe in liters speelt eengrotere rol dan de allround voedings-waarde van de melk zelf, ide pijngraadvan een dier werd door vivisectionis-ten gemeten bij kunstmatige pijnver-wekking, het klantengemiddelde vaneen operagebouw wordt als vrij exactgetal gehanteerd, het democratisch ka-rakter van een regering wordt somsopgehangen aan de meetnauwkeurig-heid van aantallen stembriefjes, aller-lei prognoseringen berusten nog op vrijwillekeurige wiskundige getalmanipu-laties. Zou men op dit soort gebiedendan geen getal mogen noemen, geenmeting mogen verrichten ? Dat zouevenzeer een eenzijdige zienswijze zijn.Wei zal de discussie over de kwantifi-ceerbaarheid van verschillende proble-men op gang moeten komen; tot dietijd doet men er goed aan, lange ter-mijnprognosen (vooral van het extra-polatietype) met argwaan te beschou-wen.Als illustratie op het sociale vlak kangedacht worden aan de leuze uit deFranse Revolutie: ,,liberte, egalite etfraternite". Sedertdien is het duidelijkgeworden, dat de mathemaitische egalitevan de theoretische democratie en hettheoretisch communisme meestal ge-paard gaat met een onverdraaglijk ge-brek aan ILberte, terwijl het vol opendraaien van de libertekraan steeds eentoestand geeft, waarbij de sterken deegalite verstoren. Een regelende struc-turering, een optimale verhouding, eenethiek zo men wil, blijkt nodig te zijnin het spanningsveld tussen vrijheid engelijkheid, tussen verantwoordelijkheiden gemeten rechtvaardigheid, tussen denatuurlijke ,,trend" en de geplandeideaaltoestand. Voor deze tussentermhad de Franse Revolutie evenals hetChristendom de ,,fraternite" geintro-duceerd. De les uit dit alles? Tellen i.sgeoorloofd, als men zich maar open-stelt voor ihet object en zijn karak-teristiek, zijn noden; als men dus maartelt, zoals het object dat vraagt, ge-wogen dus, ge,,structureerd" als menwil. In een enkel geval blijkt dan hetoptimale tellen te bestaan in niet-tellen.? 3 De getrapte aard van onze om-gevingOm enig houvast te krijgen op onzeoingeving en de manier, waarop wedeze kunnen kwantificeren (dus wegenen tellen), zullen wij trachten, dezeomgeving redelijk in te delen, zodanigdat het geheel er duidelijker op wordt.Fiet begrip ,,dimensie" kan ons d'aarbijhelpen. Uitgaande van het dimensie-loze getal (1, 2 enz.) kan men tot eennadere concretisering overgaan doorhet getal te be-noemen: 3 wordt 3 km,of 3 sec, of 3 peren. Doorgaande indeze richting kan men die 3 km weernader bepalen en bijvoorbeeld in detijd plaatsen, door die in 1 uur afge-legd te denken, waardoor een snelheidvan 3 km/uur ontstaat. Deze trits laatzich doorzetten door steeds weer eenverdere bepalende dimeuisie toe te voe-gen (een basisrelatie dus eigenlijk). Zo-doende blijkt men dan steed's verdervan het abstracte, maar preciese, getalaf te taken, maar zich te bewegen in derichting van concrete, ondeelbare engevoelsmatige toestanden, zoals eenconcreet vriendschapsgevoel jegens eenmedemens op een bepaald uur te Sche-veningen. Met het concreter en precie-ser worden van het benoemde objectwordt de teleenheid vager en abstrac-ter, en zelfs het iiberhaupt uitdrukkenin teleenheden zinlozer. De deelbaar-heid en meetbaarheid wordt kleinerbij iedere integratiestap. Bij de getallenkan men slechts tellen en meten, maarzonder benoeming heeft dit alles geensubstantie; aan 't andere uiteinde (deconcrete extasegevoelens van de mys-ticus) heeft tellen en meten geen zin,maar is anderzijds de overdraagbaar-heid op anderen zeer moeilijk. Naar-mate men verder van de getallen weg-komt, verdwijnt de ,,materie"kant enkan men alleen nog maar tellen enmeten als men ,,begrip" (lees: gevoel)HOnze toekomst: steedsmeer mensen, steedsmeer verkeer. Datbetekent: steeds meeren steeds grotere weg-en Mraterbouwkundigevraagstukken. Laat deHeidemaatschappij ubij de oplossing daar-van terzijde staan.%KONINKLIJKENEDERLANDSCHEHEIDEMAATSCHAPPIJVERENIGING TEN ALGEMENE NUTTEruimtelijke ordeningvoor het object heeft; met meer ,,ge-woon" 'tellen, maar ge,,structureerd".Dit beeld kan ons ook helpen bij an-dere problemen, zoals het verhelderenvan het kwaldteitsbegrip. Een ,,betere"kwaliteit in dit kader zou kunnen zijn:een toestand van het object, waarbij zoweinig mogelijk gebruik is gemaaktvan hoeveelheden van lagere dimensie;op deze wijze ontstaat in het producteen analoog begrip aan het efficiency-begrip bij het ,,maken", waardoor eenin principe meer ,,object!ieve" kantwordt geintroduceerd dan bij hetvraag-aanbod concept in van Ettinger's,,More through quahty". Bij de hoog-ste kwahteit speeh de materie dus nau-welijks meer een rol en bevinden weons in een vergeestelijkte sfeer. Maarwat hebben wij idaaraan als gewoneetende, slapende, werkende, ruzieendeen beminnen'de bewoners van wonin-gen, als het cm woningbouwproble-men gaat? Men zal geneigd zijn dande materiekant het voile pond te ge-ven. Toch zijn we wel op het goedespoor, want onder omstandigheden,waarbij de materie schaars is (en wan-neer is dat niet het geval ?) zal menmoecen trachten, door voorzichtige toe-passing van de beschreven integratiesmeer efficient te gaan werken, waarbija.h.w. een stuk materie door ,,verhou-dingen-materiaal", door geest als menwil, vervangen kan wonden. In dit ka-der moet men o.a. zien de voorstellentot een soepeler toepas&ing van mini-ma, zoals deze in ? 9 (toepassingen)onder punt 2 aan de orde zullen ko-men. Analoog aan de beschreven ver-minderende geldigheid van het getalbij integratle, laat zich ook denken eenverminderende toepasbaarheid van deuitgangspunten van de theorecische lo-gica, waardoor ook op dit gebied hetintegratieproces zou kunnen leiden toteen logica, meer gericht op het object,welliaht vaak meer menselijk. Ook hierpasse men natuurlijk op: de ,,logica"van de mysticus is niet meer overdraag-baar, laat staan operationeel.Bezien we in dit kader de aanpak vaneen probleem in 't algemeen. In ? 2was aan de orde de methode van uit-splitsing in homogene {of ge-homo-ge-niseerde) onderdelen, die later weersamengevoegd worden. Voor het ma-ken van een simpel werktuig is dit deaangewezen werkwijze. Het samenvoe-gen In idit proces is niet zo maar op-tellen, maar gestructureerd optellen,vorm geven dus; de onderdelen zijntrouwens met dit doel gehomogeni-seerd. Wil men eohter vat krijgen opmeer gecompliceerde gehelen, dan zalmen moeten trachten, het ,,verhoudin-gen-materiaal" al zo vroeg mogelijkbij te mengen. Dit zal bijvoorbeeldvaak mogelijk zijn, door het betref-femde probleem-object niet op te split-sen in te sterk homogeen materiaal,maar door ook in de onderdelen eenbeperkte menging te behouden, en hetprobleemobjeot op te splitsen in delen,die zelf nog structuur hebben. Demens als dood iding (probleem voorde doodgraver) bestaat uit x "/o water,y "/o phosphor, enz.; de mens als me-chanisoh functionerend wezen bestaatuit ibotten en spieren; de mens als voe-lend wezen is weer anders opgebouwd,kortom: Voor het begrijpen (dus inzekere zin ook opsplitsen) van eenprobleem moet men per geval de re-levante probleemcel zoeken en zo mo-gelijk weer relevante groepen van pro-bleemcellen etc. Bij levende dingenheeft zo'n probleemcel steeds een rela-tieve eigen afronding.Is nu onze omgeving een continue tritsvan onbenoemde getallen tot de nietmeer te beschrijven emotie in een con-creet geval ? In hoofdlljnen imderdaad,maar ook hier geldt de algemene wet,dat met de grootte het wezen veran-dert. Bij de getalbasis \s integratle eenondubbelzlnnige handeling, maar in derichting van de geestelijke bovenbouwbeginnen andere wetten te gelden. Ookis onze opbouw bewust pragmatischopgezet, zodat wij ons niet verstouten,het werkelijkheidskarakter van onzeomgeving als zulver philosophisch pro-bleem te benaderen.? 4 Het prognoseren van dood en le-vend materiaalDe wetenschap zoekt naar wetmatig-heden^tot-nu-toe. Deze geven dan aan-leiding, toekomstige procesafwikkelin-gen en toestanden te gaan voorspellen.Als dit voorspellen hoofddoel wordtmet als voorwerp mensen en menselijkeartefacten, dan noemt men dit prog-noseren. De studie hiervan \s een hulp-wetenschap bij de soclale geographie,de stedebouwkunde en vele anderekengebieden. Statlsch gezien betref-fen deze kengebieden ruimtelijke struc-turen, integraal gezien gaat het om deverandering daarvan in de tijd, d.w.z.om processen. Deze processen kunnenwij in directe zIn aanvoelen met onzeintuitie tijdens de afwikkeling ervan,maar dit is slechts emotioneel over-draagibaar en dat meestal niet ,,op af-roep". Daarom poogt men, lets vandeze processen wel overdraagbaar temaken, a.h.w., in te blikken; dat wildan zaggen statisdh maken, los van detijdfactor. Dit (proto) typisch weten-sohappelijk procede zou men kunnenbeschrijven naar het wiskundig anolo-gon: ,,partieel differentieren", d.w.z.het onderzoeken van een wetmatlg-heid bij verandering van slechts eenfactor. Het resultaat is, wat men zouverwaohten: een van-tijd-gedraineerde,wat uitgedroogde, afgeleide werkelijk-held. Zoals bij de produktie, de splits-praducten weer worden samengevoegd,zo gaat het ook hier: de tijdfactor15ruimtelijke ordeningwordt weer aan de gedraineerde wet-matigheid te