?rjSffii^'-'^en volkshuisvestingsamsomDakbedekkingenDERBIGUM dakbedekkinggemodificeerde bitumen in de kwaliteit:-- ""SP" speciaal polyester voor dakendik 3, 4 en 5 mm; rolien resp 14, 11 en 8 m^;1.10 m. breed-- "GC" voor parkeergarages en kunstwerkendik 5 mm, 8 m^ per rolin Nederland reeds ca. 10 miljoen m^ toegepastDERBIGUM IS U.V -bestendigDERBIGUM is vliegvuurbestendigShingles IMPERDEK en TOISITEmet dubbele glasvlieswapeningDHENACLITE - DHENATHERMhoutwolcement- en sandwich-h.w c platen.DHENAPROFIL o.a. voor industriehallen, zelfdra-gend systeem voor dak- en wandconstructies,h.w.c of sandwich-h.w.c. platen gevat in een ijzerenprofiel, dik 7,5 of 10 cm;overspanning tot 5 meterISOL-GOMMA rubberschilfers gebonden metlatexhars op bitumenvilt voor zwevende vioeren;rolien van 5 X 1 meterE. M. van de Pol'sHandelsonderneming B.V.Mauritskade 3Postbus 1522501 CD DEN HAAGTel. 070-605935Telex 32760?S***^rietdekkersbedrijfM. StoelBrandwijkGijbelandsedijk 80Tel. 01844- 1491Wijk en AalburgGrote Kerkstraat 47Tel. 04164- 1787i-dekluyverdakbedekking rhoon b.v.Ons bedrijf heeft zich toegelegd op hetgebied vanRENOVATIE- enONDERHOUDSWERKHebben reeds vela malen in opdrachtvan de overheid gewerktWij specialiseren ons op het adviserenbij isolatieproblemenAmbachtsweg 7, 3161 RhoonTelefoon 01890- 6044VAN IJSdakbedekkingsbedrijf b.v.? DAKISOLATIE? DAKBEDEKKINGo.a. voor Nieuwbouwen Renovatie voorrijksgebouwendienst,provincie, diversegemeentes, woningbouw-verenigingen, enz.in Friesland, Groningenen Drente.Wij beschikken over moderne machines voorhet wegzuigen en aanbrengen van grot grind enhet spuiten van alle soorten kleefstoffen.Lorentzkade 5, 8912AZ Leeuwarden.Tel 058-126789Filiaal De Giek 7, 9206 AS Drachten.Tel. 05120-13141Bouw- en aannemingAANNEMINGSBEDRIJF? Nieuwbouw? Verbouw? Onderhoudswerken? Renovatiewerken? Agrarische gebouwenTricht 03455-2605Zeist 03404-50517Asperen 03451-6273Op ons kunt u bouwenH.Oosterhout BVBeton- en UtiliteitsbouwPostbus 18, 6600AA Wijchen,Nieuweweg 1 72,Telefoon 08894- 15744Eengezinswoningenvan Fort houdendegasrekeninglaageengezinswonmgFort Bouw BV, Hoge Maasdijk 1-5,4285 XB Woudrichem, telex 26731 fort nl.TRAN8VERKO B.V.[ Aannemings- en Trans port bed rijfGrondwerkzaamhedenSloopwerkzaamhedenDrainagewerkDamwandRioleringswerkVuilcontainers en magazijncontainersRecycling van huisvuilLevering alle wegenbouw en bouwmaterialenPostadres: Jan Thyssenweg 14, 2289 AB RijswijkKantoor en werkplaats: Cruquiusstraat 15, Den Haag. Tel. 88 02 00Bouw- en aannemingUhuntmet PALSveelkantenopnieuwbouw, utiliteits- enwoningbouw, renovatie,tegels en keukens.Bouwbedrijf BVA. PALSAntwerpsestraat 57, Postbus 1464920 AC Made. Tel. 01 626-3385BVAANNEMINGS-BEDRIJFP.H.vanderVELDEN? UTILITEITSBOUW? RENOVATIEWERKEN? TIMMERWERKEN? ONDERHOUD? VERBOUWINGENo 077-31343077-32264BERGSTRAAT385931 CD TEGELENHAannemersbedrijfGebr. van de Nostrum b.v.NIEUWBOUWVERBOUWRENOVATIERESTAURATIE van alle soortenbouwwerkenMachinale timmerwerken onderKomo-keurOHOPftHolleneind 3, 5076 NG HaarenTelefoon 04242-8 34 31ALLES ONDER EEN DAK BIJ(m JOHN B.v.-- Het ontwerpen en uitvoeren van Bouw- en Timmer-projekten.-- Het kompleet isoleren en aftimmeren van scheeps-koelruimen.-- Het geheel begroten en uitvoeren van Isolatie-projekten (warmte-, koude- en geluidsisolatie) tenbehoeve van o.a. Industrie, Scheepsbouw enBouwprojekten.-- Het opmeten, prefabriceren en monteren vanIsolatiebeplatingen.-- Het leveren van een kompleet materialenpakket,waaronder Isolatiematerialen, Bevestigings-middelen, Isolatieafwerkingen, Bouw- en Aftimmer-materialen.-- Het uitbrengen van deskundig advies metbetrekking tot Isolatieprojekten en/ofBouwprojekten.Compressorstraat 9, 1033 ND AmsterdamTel. 020 - 316446Telex 12097Tevens vestigingen in Hilversum, Hoorn en Groningen.IIBouw- en aannemingBOUWBEDRIJF VANKIJCKERWEG 1 1 7 - DE LIER - TELEFOON: 01 745-3750-5763NIEUWBOUW VERBOUW BINNENBOUW-W"Steenhouwerij IDe Kuijper1Het adres voor zowelBOUWWERK als GRAFWERKWat het bouwwerk betreft leveren wijnatuursteen voor- UTILITEITSBOUW- BUNGALOWS- RESTAURATIEWERKNieuwstraat 264331 JL MiddelburgTelefoonOIISO- 12579-iKKfok schoonsch9> met vuileshcrtenenteneinen.? zuigend- en mechanisch opnemende veegmachines? aanhangveegmachines en veegunits voor diversedoeleinden? complete hydraulische voorspanveegrollen voorsneeuwruimen? borstelunits voor waterzuiveringsinstallaties? tegeluitwasmachines voor de betonindustrie? transportwagens met diverse opbouwmogelijktieden? verplaatsbaar wegbakeningsmateriaalHOFMANSHofmans BVMachinefabriek enKonstruktiebedrijf5374 ZG SchaijkPostbus 23Telefoon 08866-1686Betonboringsbedrijf KokBetonboren SloopwerkBetonzagen hak- en freeswerkVerhuur van compressorenBongerd 150, 8212 BH Leiystad. Telefoon 03200-27642IIIBouw- en aannemingBouwbedrijfLardinois bvNIEUWBOUW - RENOVATIESgespecialiseerd in alle voorkomendetimmerwerkzaamheden alsookmetselwerkDAKDEKKERSWERKdakgoten, alle soorten pannendaken,leien daken, bitumineuze dakbedekking,aanbrengen van dakbeschot- en dak-isolatieALLES VOOR:NIEUWBOUW EN RESTAURATIE-WERKZAAMHEDENDe Koumen 74, 6433 KE HoensbroekTelefoon 045-210333BOUWERS VAN:ScholenWoningenBungalows ;BetonwerkenUtiliteitsbouwVerbouwingenRenovatie-projektenaannemersbedrijfgebrs. bisscheroux b.v.Hoofdstaat 5296372 EH SCHAERSBERGtel. 045-313838Timmer en houtwarenfabriek "Hercules"B.V. v.h. Fa.Kampinga & ZonenNieuwe PekelaVoor het leveren van:Kozijnen, ramen, deuren, trappen,en binnen betimmeringenexclusieve bouw.Zoals kantoren, bibliotheken,scholen, bungalows, ziekenhuizen,verpleegtehuizen e.d.J.R. Stuutstraat F 609663 SH Nieuwe PekelaTel. 05978- 5275*RASINGBouw- en Aannemingsbedrijf BVCulemborgNieuwbouwRenovatieRestauratieVerbouwOnderhoudMachinalehoutbewerking''*eouw??Kantoor, werkplaats en magazijn:Plantijnweg 10,4104 BB CulemborgTel. 03450-16866, 12983, 17645IVBouw- en aannemingIBETONRENOVATIE Beton/voegafdichtingen Balkon- en galerijvloeren Douchevloeren etc.RIOLERINGSWERKEN Riool-ontstoppingen Riool-vernieuwingen Riool-onderhoudMet moderne hogedruk-apparatuurTevens alle voorkomende onderhoudswerkenvakwerk en garantievoor huis en bedrijf0njacbbsrBOUWSPECIALiSTEN030-71627703403-1917J.v.d.Borchstraat 47-47 bis UtrechtKoningin Emmaweg 53 HoutenJAJA~WBOUWBEDRIJFVD WOUDE WOLVEGA BVRENOVATIEVERBOUWWONINGBOUWUTILITEITSBOUWHOUTSKELETBOUWPostbus 83, 8470 AB WOLVEGAMetaalstraat 1, tel. 05610-5115Ook voor UWINTERSdejuistebouwteampartnerWinters Bouwbedrijf bvPrins Hendrikstraat 214835 PJ Bredatelefoon 076-65 32 50Renovatie! Verbouwingen!Nieuwbouw!Facopa is al jaren de vakman voorisolatieglas, zonreflecterend glas,absorberend glas, geluidsisolerendglas, figuurglas, gehard glas, kogelvrijglas, brandvertragend glas eninbraakwerend glas.Ook is Facopa specialist inspouwmuurisolatie en alle soortendeuren en ramen in aluminium(alcan-profiel), kunststof(trocal-profiel) en alle soorten hard hout.Facopa levert en plaatst alle bekendemerken. Vraag vrijblijvend eenprijsopgave.Stel hot niet uit. Doe hot nu.acopaGraafschapHornelaan196, 6004 HT WEERT,tel. 04950-36276Bouw- en aanneming%xaonnemer/bedryfH. Uloning & ZonenVoor grond\Aferkenrioleringenbestratingentaludverdedigenoeverbeschermingverhuur shovelsSim Nicolaasdijk 99, 8264 AE Kampentel. 05202-14778/14886A.deJONGs-GRAVENZANDEalle soortenklinker- en tegelbestratingengrondwerkenrioleringswerkenhet leggen van bedrijfsvloerplatenbet verrichten vanbijbehorende werkzaamhedenNaaldwijkseweg 140a2691 RL 's-GravenzandeTelefoon 01748-2956=1C=IC=II=1CZ11--II--II--II--ircum litacziB.V. BOUWBEDRIJFW. van den Hof &ZnNieuwbouwwoningen voor verkoop.Bungalows-herenhuizen etc. voor verkoop.Bouwen van premie A en B woningen voor ver-koop.Aannemingen van utiliteitsbouw.Woningen-bungalows en renovaties.Grote en kleine verbouwingen, zoais keukens-bad-kamers en alle voorkomende reparaties aan gebou-wen.Levering en montage van Het Energiebesparende Superraam van Hoff Va-riotherm voor renovatie en nieuw-bouw, in diverse uitvoeringen, ookmet rolluik.Verder leveren en monteren van Wes-tone rolluiken in aluminium ofkunststof.6545 AG NIJMEGENDE VLOTKAMPWEG 12TELEFOON 080-773944aannemingsbedrijfVERBO? Verbouwingen? Renovatie? Onderhoudswerk? Stukwerk? Betegeling? Electra? SchilderwerkBel eens voor een deskundig adviesvan Diemenstraat 2192518 VB Den Haags 070 - 63 60 46VIBouw- en aanneming1 1bouwbedrijf 1MESTEMAKEROPEN EINDE 1 - POSTBUS 19, 9580 AA MUSSELKANAAL - TELEFOON (05994) - 3672onderhoudswerken nieuwbouwrenovatie woningbouwverbouwingen utiliteitsbouw1 II 11 ir II 11 H 11 1VIoerleggersbedrijfB. de L'or B.V.Het adres voor:cementvloerencarborundumvloerenzweefvloerenwoningbouwutiliteitsbouwDe Vutter 1 35221 BD 's-HertogenboschTelefoon 073-216302Weg- en waterbouwPOOLBOUW BVWONINGBOUWUTILITEITSWERKENONDERHOUDSWERKEN ETC.B. Boermalaan 229765 AP PATERSWOLDETEL.05907-1867@[l?[Alo [I3(o:^riJlltD@[KlSLOOPWERKEIM B.V.HAARLEMAannemers van sloop- en grondwerkenVerhuur van draglines, dieplepels, kippers en compressorenHendrik Figeeweg (Waarderpolder)Postbus 605, 2003 RP HAARLEM telefoon 023 - 32 05 85 b.g.g. 02521 - 1 62 63VIIBouwmaterialen- VAN HELVOIRT LEIDINGWERKEN B.V.Gas-, Water-, en Persleidingen, Grondboringen, Riolering en Bestrating.- VAN HELVOIRT KABELWERKEN B.V.Kabel- en montagewerken.- VAN HELVOIRT BOORMAATSCHAPPIJ B.V.Spoelboringen onder wegen, rivieren en kanalen.Sassenheimseweg 8, 5228 HL Berlicum. Telefoon 04103-1227/2258Postbus 16, 5258ZG Berlicumleaders mconstructiontechnologySEGHERS BETON betekent:25 jaar ervaring gericht op de toekomstBetontechnologie vanaf de conceptie totde afwerkingArchitektonische bouwelementenSegherscem, het revolutionaire glasvezel-sterkte cement (G.V.C.)Komposiet-elementen, de meest kompletebouwelementen.?SEGHERS BETONBrug Zuid 29 - Belgium - 9880 AalterTel: 091 -74 29 41Telex SEBE 11 380 Bvan enckevortgroothandel bvMEER DAN 75JAAR EEN BEGRIPIN DE REGIO OP HET GEBIED VAN:? BOUWBESLAG? HANG- EN SLUITWERK? GEREEDSCHAPPEN? IJZERWAREN? LAND- ENTUINBOUWARTIKELENverkoop groothandeltel. 077-20666*verkoop bouw enindustrieservicetel. 077-26044*horsterwegSIpostbus 117blerlck-venioSNEL LEVEREN?Doornenbal doet het!SCHERPE PRIJZENKwaliteit is gegarandeerd doorvakmanschap en een modern in-gerichte werkplaatsVoor al uw ramen, deuren,kozijnen en trappen.CCPOORIIEnB^ILValleistraat170,3902 ZD Veenendaal,Tel: 08385-21314.Werkplaats Munnikenweg 38, 3905 MJ VeenendaalTelefoon 08385-22603VIIIBouwmaterialenSuselbeek b.v.MachinaaltimmerbedrijfDeuren van diverse houtsoortenzoals: vurenhoutmerantimerbaumahonieteakEr kan op verzoek zowel van de model-len als van de standaard maten afgewe-ken worden.Suselbeek schuren zijn uitermate ge-schikt voor nieuwbouw en renovatie, enworden geleverd als Prefabelementen.Postbus 21, 7050 AA VarsseveldTelefoon 08352-2541OTTENHEIJMinterieurbouwWij zijn gespecialiseerd in het maken vanspeciaal timmer- en meubelwerk op het ge-bied van:Horeca:bars, buffetten, counters, lambrizeringen enplafonds.Musea en tentoonstellingen:afscheidings- en expositiewanden, vitrinesen speciale expositie-onderdelen.Kantoren:receptie- en ontvangstbalies, pantry's, direk-tiekamers en speciaal meubilair,Utiliteitsbouw:balie's, speciaal meubilair en aangepast tim-merwerk.Alles gemaakt volgens aangeleverde tekenin-gen van architekten en instanties of op eigenontwerp.Ottenheym InterieurbouwWevestraat 60, 5708 AH Helmond,tel: 04920-36148opgericht 1922B.V. Nederlandse Schuurpapieren Schuurlinnen Industrie"ZILVER-BLANK'-VRIEZENVEENUw partner in schuurmateriaalxVlTEXSCHUURPAPIER enSCHUURLINNENSCHUURBANDEN enSCHUURSCHIJVENAlle kwaliteiten, formaten, modellen enuitvoeringen met zeer korte levertijdenen veelal uit voorraad leverbaar.Postbus 66, 7670 AB VriezenveenTel. 05499-1543/2275Telex 36607SPECIALISTEN IN MODERNE BEVESTIGINGSMETHQDENnungonylon pluggenMollyH W gipsplaatankernartoboorhamers?)MurbaI ^ geluiddempende pluggennachtleveillgheidsankersxr.m\INTERESSANT? Stuur dan nog vandaag de bon op in eenongefrankeerde envelop, of bel BORGH ALMERE, tel. 03240-12114.r- ------^^--^ ----^^^ --^^--' ------1I BONi Stuurt u mi] s.v.p. informatie 'I Naam 'I Adres 'I Pleats Postcode II t.a.v Tel II bonongefrankeerdsturenaan: BorghbvAntw.Nr. 1278,1300VB Almere IIXBouwmaterialenIAlle voorkomendetimmerwerkenzoals:KozijnenRamenDeurenKomplete gevelsB.V. DrachtsterStoomtimmerfabriek en houthandelH.B.S.-straat29201 KS DrachtenTel. 05120-13144GESPECIALISEERD IN GIPSKARTONSCHEIDINGSWANDEN EN SYSTEEMPLAFONDS, eventueel met stukwerk. Hogebrandwerendheid )4-3 uur en eengeluidsisolatie van 36 tot 58 D.B.Tevens plaatsing en levering van Kozijnen,Raampartijen, Deuren enz.Ervaring in:Renovatie Woningbouw,Monumentenpanden,Ziekenhuizen enNieuwbouw.Annbachtstraat 3b3861 RH NijkerkTelefoon: 03494-58850AANNEMINGSBEDRIJFG. van Duijn & Zbnen IMLKATWUK AAN ZEE^ grond-, weg- en waterbouw?r aanleg gas- en waterleidingen-?r aanleg rioleringen^ renovatie riool-huis-aansluitingen-?r verhuur grondverzetmachinesa-^fS^SAmbachtsweg 222222 AL KATWUK aan/zeeTelefoon: 01718-2253401718-13557TegelzettersbedrijfC.L. VERSTEEG b.v.Wij leveren en plaatsen alle soortenkeramische wand- en vloertegels,alle soorten hard- en natuurstenen,vensterbanken travertin als ook andermateriaal.Volledige natuursteenwerken,diverse soorten lijmen, kitten voegvul-ling etc.Mesdaglaan 75161 VB Sprang-CapelleTel.: 04167 - 74169Orgaan van hetNederlands InstituutvoorRuimtelijke Ordeningen VolkshuisvestingEl stedebouw en volkshuisvesting64e jaargang april 1983Redactie:Ir. R.M.Th. AdriaansensDrs. H.J.M. van AlphenDrs. A.J. van der BurgDr. H. van der CammenDrs. A. EvertsDrs. L. GerrichhauzenIr. J. HeelingIr. K.R. de PoelProf. J. RothuizenMr. A.M. Schaap-DubbelboerDrs. J. VerhoefRecensieredacteur:Drs. H.J.M. van AlphenTelefoon 070-469652Redactie, administratie enpublikaties ter recensie:Van Speykstraat 252518 EVDenHaagTelefoon 070-469652Postgironummer 29080Richtlijnen voor auteursAuteurs van artikelen enboekbesprekingen kunnendesgewenst op het redactie-secretariaat een exemplaar van de'Richtlijnen voor auteurs'aanvragen.Uitgave vanSamsom Uitgeverij bvAlphen aan den RijnAdvertentie-acquisitie:voor personeelsadvertenties:Postbus 42400 MA Alphen aan den Rijntelefoon 01720-62191voor produkt-advertenties:Postbus 4642400 AL Alphen aan den Rijntelefoon 01720-75257Opdrachten en materiaal wordenvoor de lOe van de maand,voorafgaande aan de maand vanverschijning, ingewacht.Ix>sse numniers f 11,50ISSN 0039-0879InhoudDenkraani140 Bij het vertrek van de secretaris-directeur van het NIROV,drs. A. Everts, mr. Ph.J.I.M. HoubenArtikelen142 Ruimtelijke ontwikkeling en ordening in Groot-Kopenhagen,J.J. Harts en H.F.L. Ottens153 25 jaar binnenstads-ontwikkeling in Assen, ing. W. ter Braakeen ir. M.A. Klawer163 Moeilijkheden en mogelijkheden voor stedebouwkundigebureaus, ir. J.C. Vogelij169 Dienstverlening in beweging, drs. A.L.M. Potters177 In Planologenland, H. van der Cammen179 AROB-trends, de praktische konsekwenties van dejurisprudentie, mr. dr. A.H.A. LuttersIngezonden184 Methodisch geleide planvorming - discussiebijdrage. A. Faludi184 Reactie, L.P.W. van der Meer185 Nieuwe publikaties188 Mededelingen NIROV189 AankondigingenIn dit nummerop de plaats van het Denkraam een afscheidswoord gericht totde Secretaris-Directeur van het NIROV, drs. A. Everts, die perI mei 1983 is benoemd tot Directeur-van de PPD te Utrecht.De heer Everts is gedurende de bijna 11 jaar die hij bij hetNIROV werkzaam was door zijn voorzitterschap van de Redac-tie van Stedebouw en Volkshuisvesting zeer intensief bij alleaspecten van het tijdschrift betrokken geweest. De redactie zalhem node missen.Van de daarop volgende artikelen heeft het eerste betrekkingop de ruimtelijke ontwikkeling en de wettelijke instrumententer sturing daarvan in Denemarken m.n. in de regio Groot-Kopenhagen.De binnenstadsontwikkeling in Assen en de uitvoering van eenexperimenteel woningbouwproject in die binnenstad wordenbeschreven in het volgende artikel.Huidige positie van en toekomstverwachtingen voor stedebouw-kundige bureaus zijn onderwerp van de derde beschouwing.De laatste bijdrage bevat de resultaten van een onderzoek naarde verplaatsing van dienstverlenende werkgelegenheid vanuitde vier grote steden over de periode 1975-1980.Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983 139Bij het vertrekvan desecretaris-directeurvan het N.I.R.O.V.,drs. A. EvertsToen ik de heer Everts zo'n zesjaar geleden voor het eerst trof in een hotelletje op hetmarktplein van Sneek, ten behoeve van de voorbereiding van een studiedag van hetN.I.R.O.V., was het mij al spoedig duidehjk.Hier was een man aan het werk, die - met kennis van zaken - wist wat hij wilde enanderen daar nog enthousiast voor kon maken ook!Die stijl van leiding geven, coordineren en stimuleren hebben de tien jaren vanzijn verbondenheid aan het N.I.R.O.V.-instituut, in functie van secretaris-directeur,gemarkeerd. Een teamleider die andermans talenten wist aan te boren en zelf - in dehjn van zijn professie - meer ruimte gaf dan ruimte vroeg! Z6 kon het N.I.R.O.V. inde jaren zeventig zich ontwikkelen tot wat het nu is: een hechte denk-tank voorruimteUjke ordening en volkshuisvesting in Nederland. Voorts een instituut datdoor de betrokken inzet van zeer velen de (t)huismarkt van Nederland in ruimtelijken volkshuisvestingsperspectief duidelijk mee richting geeft. Dat vereist kwaliteitvan inbreng en een goed lopende organisatie. Voor de behartiging van beideaspecten was Arthur Everts in zijn spil-functie de man. Bescheiden genoeg als hij iszal hij - en voor een deel ook terecht - de waardering hiervoor koppelen endoorzwaaien naar zijn team van medewerkers. Toch laat dat onverlet dat zijnpersoonUjk stempel op het N.I.R.O.V. - uiteraard in een goed werkende teamver-band - herkenbaar is, "gezien" en dus benoemd mag worden.Om een paar dwarsstraten te noemen (want ook een afscheidsgroet moet in zijnbeperking leuk blijven!), heeft de heer Everts een belangrijk aandeel gehad in hetaanpassen van de organisatie-structuur van het N.I.R.O.V.In plaats van de traditionele ad-hoc werkgroepen en commissies, opererendonder het bestuur, heeft er in de afgelopen jaren een accentverschuiving plaatsge-vonden naar een bundeling van de meest actieve leden van het N.I.R.O.V. (1000 vande 3000 leden) in drie min of meer autonome secties: sectie planologische onder-zoekers, sectie planologische juristen en sectie volkshuisvesting.Daarvoor contacten leggen om dejuiste mensen erbij te betrekken, op zoek naar140 Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983afscheid drs. A. Evertseen breed draagvlak, coordineren en inspireren was de heer Everts op zijn huidgeschreven. Groei van ledental en aktiviteiten, zorg voor een goede werksfeer, hetopbouwen van een solide financiele basis, het mee-bedenken en organiseren vanstudiedagen en congressen, het entameren van wetenschappehjk onderzoek en watniet meer komt kijken als je "gangmaker" bent van mensen en ideeen op eenspecifiek terrein: Arthur Everts stond ervoor in zijn functie van secretaris-directeur:inspirerend stimulator, beleidsmaker en uitvoerder tegelijk!Waar juist ook dit blad - Stedebouw en Volkshuisvesting - een spreekbuis- ensmaakmakersfunctie moet vervullen voor wat aan processen, ideeen, onderzoek,plannen en praktijkervaring op het brede terrein van de ruimtelijke ordening envolkshuisvesting speelt, heeft de heer Everts als voorzitter van de redactie veelvruchtbare stimulansen gegeven om zowel de spreekbuisfunctie van het blad teverbreden als de toegankelijkheid voor zijn lezers te vergroten. In het besef dat dittijdschrift een "goed-ogend" communicatiemiddel moet zijn, deskundig vaninbreng en toch bruikbaar voor de praktijk van alledag. Kortom het gezicht van hetN.I.R.O.V. naar buiten in belangrijke mate bepalend.Apart van dat alles - nogmaals zonder volledig te kunnen of te willen zijn -verdient zijn inzet vermelding voor de ontwikkehng van vakgericht onderwijs opalle niveaus van ruimtelijke ordening en volkshuisvesting. Praktijkgerichte cursus-sen op nieuwe leest geschoeid was op zijn initiatief een veelvuldig terugkerend puntop de agenda van het bestuur.Een bestuur dat hij steeds voedde met nota's, overzichten, rapporten, krabbels,hartekreten, visies, concepten, kortom met alle beschikbare informatie waardoorzakelijke oordelen en hoofdlijnen van beleid verantwoord snel en degelijk te gevenwaren.In "zijn" periode stimuleerde het N.I.R.O.V. ook aktiviteiten (en voerde daarvanhet secretariaat), die inmiddels tot zelfstandige organisaties zijn uitgegroeid, aan deontwikkehng waarvan ook de heer Everts belangrijke impulsen heeft gegeven. In ditverband te noemen: het Landelijk Overleg Bijzondere Huisvesting, het Geoplan(postacademisch onderwijs) en het Programmeringsoverleg Ruimtelijke Orde-ning.Ook de eigen huisvesting van het N.I.R.O.V.-instituut kon in de afgelopenjarenruimschoots verbeterd worden, waarbij twee aaneengesloten functionele pandenaan de Van Speykstraat in Den Haag de directeur-secretaris en de staf van vijftienmedewerkers thans volop ruimte geeft.Het zorgvuldig in het oog houden van personele belangen en het verbeteren vanpersoneelsvoorzieningen was de heer Everts ook toevertrouwd.De grote waardering en dank voor dat alles is ook in deze afscheidsgroet niet tepersen.Tallozen met het N.I.R.O.V. verbonden, zullen op de afscheidsreceptie door hetbestuur hem op 27 april a.s. aan te bieden, hun eigen waardering en dank persoonlijk"inkleuren". Op dit moment volsta ik met vast te stellen dat het N.I.R.O.V. de heerA. Everts met spijt in het hart, maar met veel vreugde voor hem en de provincieUtrecht, naar zijn nieuwe functie als directeur van de P.P.D. in Utrecht ziet ver-trekken.Daarbij laat hij geen "bestoft", maar een springlevend en "goedgeordend"N.I.R.O.V. achter.Zoals hijzelf is: denk-krachtig en ruim-hartig!Bedankt Arthur, je was een goeie!mr. Ph.J.I.M. Houbenvoorzitter van het bestuurvan het N.I.R.O.V.Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983 141Ruimtelijke ontwikkeling enordening in Groot-KopenhagenJ.J. Harts*H.F.L. Ottens*InleidingRuimtelijke ordening is een betrekkelijknieuw terrein van nationale een regio-nale overheidszorg in Denemarken. Dein 1938 effektief geworden Wet op destadsplanning legde vrijwel alle verant-woordelijkheden op het gemeentelijkenivo. De feitelijke nadruk lag op de (wo-ning-)bouwplannen, waardoor een ver-spreide stedelijke ontwikkeling moge-lijk werd. De toetsing van hogere in-stanties was primair bouwtechnisch vanaard. Na de oorlog kwam, via een aantaltussenstappen, het thans vigerenderuimtelijke planningsstelsel tot stand.De belangrijkste tussenstap was het Zo-neringsplan uit 1962. Hierin werd hethele land opgedeeld in:- bestaande stedelijk-industriele ge-bieden,- mogelijke toekomstige stedelijk-in-dustriele gebieden,- landelijke gebieden met een belang-rijke funktie voor de natuur- en land-schapsbescherming,* Geografisch Instituut, RijksuniversiteitUtrecht.Het is tienjaar geleden dat in dit tijdschrift aandacht werd besteed aan de inhoudelijkeaspekten van de ruimtelijke ordening in Denemarken. Sinds die tijd is er eenbestuurlijke lierindeling doorgevoerd en is een nieuwe wetgeving in werking getreden.In dit artikel wordt ingegaan op de procedure en de inhoud van de gewestelijkeplannen, in het bijzonder die voor Groot-Kopenhagen, waarvan zowel de plannen alsde werkeUjke ruimtelijke ontwikkeUng besproken worden.Een vergeUjking met ons land is nuttig, omdat in Denemarken een aantal bestuurlijkeproblemen zijn vermeden en de effekten van de ekonomische teruggang al langermerkbaar zijn.- landelijke gebieden met primair eenagrarische funktie.Dit plan werd uitgebouwd tot de Wetop de stedelijke en landelijke zones(1969). Daarna verschenen de Wet opde nationale en regionale planning(1974), de Wet op de regionale planningvoor Groot-Kopenhagen (1974) en deWet op de gemeentelijke planning(1977). Het belangrijkste aspekt van ditnieuwe planningsstelsel was de intro-duktie van een instrumentarium vooreen krachtige - en via de ruimte geinte-greerde - planning op gewestelijkeschaal (Puister, 1972 en Byplan,1973).Mede op basis van ervaringen vanplanningspioniers als Groot-Brittannieen Nederland zag men in, dat een aan dehuidige omstandigheden aangepastebestuurlijke indehng een noodzakelijkevoorwaarde voor een effektieve plan-ning vormt. In 1970, dus nog voor hetvan kracht worden van de nieuwe plan-ningswetten, vond een bestuurlijke ter-ritorial herindeling plaats. Men gingterug van 1389 naar 227 gemeenten envan 23 naar 14 gewesten (zie figuur 1).Tabel 1 geeft een indruk van de nieuweDeense bestuurlijke indehng in verhou-ding tot de Nederlandse.De planningswetten regelden de ver-Tabel 1. Bestuurlijke territoriale indeling per 1.1.1979gewesten/provincies gemeentenDenemarken Nederland Denemarken Nederlandaantal 151) 11 275 817gem. bevolkingsomvang 340.769 1.271.412 18.587 17.118gem. oppervlakte 2.872 km2 3.082 km2 156,6 km2 38,9 km2laagste inwonertal 47.605 344.388 2.878 278hoogste inwonertal 629.925 3.063.625 505.982 718.577kleinste oppervlak 96,5 km2 1.794,5 km2 8,8 km2 0,44 km2grootste oppervlak 6.172,3 km2 5.010,3 km2 536,6 km2 465,9 km2Bron: DS, CBS'). de niet gewestelijk ingedeelde gemeenten Kopenhagen en Frederiksberg zijn als eengewest beschouwd142 Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983ruimtelijke ontwikkeling Groot-KopenhagenGemeentegrenzen voor 1970Gemeentegrenzen na 1970Figuur I. Gemeentelijke herindeling 1970Figuur 2. Ruimtelijk planningsstelsel in DenemarkenMilieuministeriePlanningsdienstadmmistratieonderzoek-- koordinatieafkeurjngsmogelijkheid --- mogeljjkheid tot verplichting tot goedkeunngzoneringsplan wjjzjgingen in zonemdelinghoudingen tussen de verschillende be-stuurlijke nivo's. De planningsbevoegd-heden van elke bestuurslaag werden erin vastgelegd. Het bestuurlijke stelsel inDenemarken is van oudsher wat sterkergedecentraliseerd dan in Nederland. Degewesten nemen er een belangrijkerplaats in dan onze provincies.In de regio Groot-Kopenhagen, hetnoordoosten van het eiland Zeeland, isde ruimtelijke problematiek het nij-pendst. Hier werden dan ook al plan-ningsinitiatieven genomen voor er vanwetteUjke regelingen op dit gebied spra-ke was. Het wereldbekende Vingerplan(1947) werd door een partikuhere instel-ling ontwikkeld en verwierf nooit eenwettelijke status (Schaap, 1968). Heteerste officiele ruimtelijke plan voor hetgewest Kopenhagen kwam in 1973 ge-reed. Het was gebaseerd op een struk-tuurplan van eenjaar eerder. Inmiddelszijn de gemeenten druk doende methun, op het Regionale Plan gebaseerde,gemeentelijke struktuurplannen. Bo-vendien wordt het Regionale Plan zelfopnieuw bezien.In het vervolg van dit artikel zal, naeen korte schematische uiteenzettingvan het bestuurlijke en juridische kadervoor de regionale ruimtelijke planningin Denemarken, ingegaan worden op deinhoud van de nieuwe plannen voor deKopenhaagse regio, op de feitelijke so-ciaal-geografische ontwikkelingen diezich daar voordoen en op de herbezin-ning op de planningsstrategie voor dezeregio.Wettelijk en bestuurlijk kaderDoor middel van een schema (figuur 2)zal getracht worden een globaal inzichtte geven in het ruimtelijke plannings-stelsel in Denemarken (Lorenzo, 1981).De ruimtelijke ordening in Denemar-ken valt sinds 1973 onder het Milieumi-nisterie. Dit ministerie behandelt ookbeleidsterreinen als landschapsbescher-ming, monumentenzorg, milieuhygiene.Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983 143ruimtelijke ontwikkeling Groot-Kopenhagenbosbouw en warenkeuring. Er is eennationale planningsdienst (daar werkenzo'n 150 personen) die eenjaarlijks rap-port uitbrengt aan het parlement. In ditbeknopte rapport wordt aandachtbesteed aan enkele ruimtelijke ontwik-kelingen in Denemarken en aan destand van zaken met betrekking tot deruimtelijk relevante sektorplanning ende regionale plannen. Daar de ruimte-lijke ordening in Denemarken vrij sterkgedecentraliseerd is heeft de plannings-dienst maar een beperkt aantal taken.De voornaamste zijn: de besluitvor-ming over bijstellingen van het zone-ringsplan (waarbij, zoals al is opge-merkt, het land in stedelijke gebieden,landelijke gebieden en zomerhuisgebie-den is opgedeeld), het geven van in-strukties, aanwijzingen en richtlijnenaan lagere overheden (voornamelijkruimtelijke konsekwenties van sektoraleplannen, zoals het reserveren van ruim-te voor kerncentrales en rijkswegen) enhet goedkeuren van regionale plan-nen. Het zwaartepunt van bestuur enplanning ligt op het gewestelijke nivo.Naast ruimtelijke ordening behoren totde bevoegdheden van de Deense gewes-ten: regionale wegen, regionaal open-baar vervoer, ziekenhuizen, voortgezetonderwijs, drink- en afvalwater, milieu-,natuur- en landschapsbescherming,grondstoffenwinning. De integratie vande verschillende beleidsterreinen vindtplaats binnen de ruimtelijke planningen wordt vastgelegd in het regionaleplan.Een Deens regionaal plan komt opeen wat andere wijze tot stand dan eenNederlands streekplan (Act, 1973). Elkegewestraad in Denemarken moet eenregionaal plan opstellen. De drie gewes-ten in de regio Groot-Kopenhagen ende twee niet gewestelijk ingedeelde ge-meenten Kopenhagen en Frederiksbergmaken samen een plan. In het plan moe-ten richtlijnen staan over de toekomsti-ge verstedelijking, de ruimtelijk-funk-tionele verzorgingsstruktuur, de bouwvan hoofdwegen en nutsbedrijven, delokatie van hinderlijke aktiviteiten, deontgrondingen en de lokatie van rekre-atiewoningen en -terreinen. Ook moeteen gefaseerd uitvoeringsschema opge-nomen worden.De planprocedure begint met een in-formatienota, op te stellen door hetgewest, waarin gegevens over de lopen-de sektorale en gemeentelijke plannenen de uitgegeven konsessies samenge-bracht worden. De nota wordt ter be-schikking gesteld aan de gemeenten, dievervolgens een notitie aan het gewestmoeten zenden, waarin is aangegevenwelke richtlijnen over het ruimtege-bruik in de betreffende gemeente in hetregionale plan opgenomen zouden moe-ten worden. Vervolgens wordt, in over-leg met de gemeenten door het gewesteen alternatievennota voor het regio-nale plan opgesteld. Deze nota wordttoegezonden aan het MiUeuministerie,de gemeenten en de geraadpleegde in-formanten (konsessiehouders e.d.). Zo-wel de gemeenten als het gewest dienenvervolgens, een zes maanden durende,inspraakkampagne te organiseren.Hierna wordt, weer in overleg met degemeenten, de definitieve versie van hetregionale plan opgesteld en volgt devaststelling door de gewestraad.Het vastgestelde plan gaat naar de-zelfde instanties als de alternatievenno-ta en deze kunnen binnen vier maandenbezwaren en kommentaren indienen bijde gewestraad. Plan en bezwaren gaanvervolgens naar de minister die het plan,geheel of gedeeltelijk, goed kan keuren.Ook kan de minister wijzigingen aan-brengen uit een oogpunt van nationaleplanning. Het goedgekeurde plan wordttenslotte door het gewest gepubli-ceerd.De burger kan alleen participeren inde inspraakfase en geen bezwaren indie-nen tegen het definitieve plan. Gemeen-ten en konsessiehouders kunnen welbezwaren indienen en daar beslist deminister over.De gemeentelijke uitwerking van hetregionale beleid krijgt vorm in struk-tuurplannen (kommuneplan) en lokaleplannen (lokalplan). Deze plannen zijnFiguur 3. De drie plannivo'senigszins vergelijkbaar met onze ge-meentelijke struktuurplannen respek-tievelijk bestemmingsplannen. De in-spraak voor de struktuurplannen vindtplaats aan de hand van een verplichteorienteringsversie van het plan. De defi-nitieve plannen worden door de ge-meenteraden vastgesteld en behoevengeen goedkeuring door de gewesten. Zemogen echter niet strijdig zijn met hetregionale plan en de gewesten kunnentegen (delen van) een struktuurplan eenveto uitspreken. Uiteindelijk kan deminister uitspraak doen over zo'n ge-schil tussen gemeente en gewest. Deburger heeft inspraak in het regionale enhet struktuurplan, maar kan geen be-roep aantekenen tegen de definitieveversies van die plannen. Uitsluitend deFiguur 4. Het vingerplan (1947)144 Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983ruimtelijke ontwikkeling Groot-Kopenhagenbestemmingsplannen binden de burgerdirekt en deze kennen even ingewikkel-de schade-, beroeps- en afwijkingsregelsals in Nederland. Figuur drie geeft eenDeense schets van de drie plannivo's.De feitelijke uitvoering van de plan-nen, met name op het gebied van wo-ningbouwprojekten, is voor een belang-rijk deel een gemeentelijke zaak.Evenals in de Nederlandse plan-ningspraktijk vormt ook in Denemar-ken de kombinatie van horizontale af-stemming tussen beleidssektoren envertikale afstemming tussen overheids-nivo's een moeilijk probleem. Doordatechter, ook sektoraal, van een belang-rijke bestuurlijke decentralisatie naarhet gewestelijke nivo sprake is en omdatde Deense gewesten goede afspiegelin-gen zijn van funktionele regie's, is ditplanningsprobleem beter aan te vattendan in Nederland het geval is. In hetgebied van Groot-Kopenhagen vergt deverwevenheid van de ruimteUjke pro-blematiek een aparte aanpak. Daarin isdan ook via een speciale planningswetvoor deze regio voorzien. De planningvoor de drie gewesten en twee gemeen-ten in dit gebied (met 1,75 miljoen inwo-ners) is bij een bovengewestelijk orgaan,de Hovedstadsraadet, gelegd.Planvorming voor Groot-KopenhagenZoals reeds is aangegeven vormt hetVingerplan de eerste aanzet tot inhou-delijke ruimtehjke planning in de regioKopenhagen. Het plan (figuur 4) voor-zag in vijf vingervormige zones van ste-delijke groei, gebaseerd op een radiaalvervoersstelsel van treinlijnen en auto-wegen. Bij de inplanting van de vingersin de handpalm zouden nieuwe verzor-gings- en werkgelegenheidscentra totontwikkeling gebracht moeten worden.Op de vingers werden buurtcentra ge-dacht. Het Vingerplan kreeg nooit eenofficiele status en funktioneerde slechtsals een vrijblijvende richtlijn bij de,voornamelijk gemeentelijke, planningin het gewest. De spontane groei vanvele suburbane gemeenten in land-schappelijk aantrekkelijke gebieden tennoorden van Kopenhagen en de massa-motorisering van de bevolking door-kruisten het zo sterk tot de verbeeldingsprekende Vingerplan.In 1960 werd een tweede plan uitge-bracht, de Voorlopige Struktuurschets(Principskitsen,) (figuur 5). Aan de ont-wikkelingen ten noorden van Kopenha-gen werd op papier een halt toegeroepenen de stedelijke uitbouw zou gekoncen-treerd moeten worden in een westelijkeen een zuidwestelijke radiaal (de Roskil-de- en de Kogevinger). In deze beidevingers zouden nieuwe autowegen entreinverbindingen aangelegd en grotecentra tot ontwikkeling gebracht moe-ten worden. Ook dit plan heeft slechtseen beperkte indikatieve funktie gehad.Figuur 5. Het voorlopig struktuurplan(1960)Figuur 6. Struktuurplan 1972800 000Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983 145ruimtelijke ontwikkeling Groot-Kopenhagente meer omdat men het niet eens konworden over het aantal nieuwe stedelij-ke gebieden. Er verschenen nog tweealternatieve schetsplannen en in 1963een eerste fase-plan. Van de VoorlopigeStruktuurschets kwamen in uitvoering:de nieuwe centra (Lyngby en Taastrup)en de uitbouw van de Roskilde- enK0ge-vingers. Zo verrezen bekendenieuwe stadsdelen als: Albertslund enBrondbystrand. Voor de uitbouw vande K0ge-vinger werden een aparte weten een speciaal deelplan gemaakt.Het derde plan in de reeks was deStruktuurschets uit 1972 (Struktur-plan). Dit plan, dat vooraf werd gegaandoor een studierapport, leidde tot hetRegionale Plan van 1973 (Regionplan).Dit Regionale Plan werd ontwikkelddoor de nieuwe bovengewestelijke plan-ningsdienst voor Groot-Kopenhagen enkreeg, als eerste gewestplan voor ditgebied, een wettelijke status. Op 4 fe-bruari 1976 keurde de miheuministerhet plan, na een uitgebreide overlegron-de, goed.Het Regionale Plan van 1973De Struktuurschets 1972 gaf degeplande ruimtelijke hoofdstruktuurweer (figuur 6). Het meest opvallendenieuwe plan-element is de hoofdver-voersas ten westen van Kopenhagen.Een tweede vervoersas, ten zuiden vande Kopenhaagse binnenstad, moet deverbinding tussen West-Denemarkenen Zuid-Zweden gaan vormen. Eenbrug en/of tunnel over en/of onder deSont en een nieuwe Internationaleluchthaven op het Sont-eiland Saltholmmaken deel uit van deze oost-west as.De assen moeten auto- en spoorwegenomvatten, maar ook water- en energie-lijnen krijgen er een plaats. In de zoge-noemde A-zones, direkt om de assengelegen, is plaats gereserveerd voor ver-keersaantrekkende funkties: grootscha-lige Industrie, handel, dienstverleningen rekreatie. De tussen de assen liggen-de gebieden zijn ingedeeld als: stedelijkgroeigebied, rekreatiegebied of be-staand stedelijk gebied (vingerstadge-bied) (Engsplanraadet, 1973).Het in 1973 gepubliceerde RegionalePlan vormt een ruimtelijke uitwerkingvan de zojuist behandelde Struktuur-schets. Het heeft betrekking op het ge-west Groot-Kopenhagen, een gebiedvan 2.852 km^ en ca. 1,75 miljoen inwo-ners. In het plan wordt niet ingegaan opuitvoeringsproblemen zoals fasering enfinanciering.Als belangrijkste nieuwe ruimtelijkedoelstellingen van het plan kunnen ge-noemd worden:1. Het ontlasten van de Kopenhaagseagglomeratie van doorgaand verkeerdoor nieuwe transportassen.2. Het ontlasten van het Kopenhaagsestadscentrum door nieuwe nevencen-tra.3. Het koncentreren van de woning-nieuwbouw in het gebied rond K0ge opde zuidelijke vinger.4. Het ontwikkelen van groengebieden(m.n. voor rekreatie) tussen de zuidelij-ke vingers.5. Het volledig stoppen van de verste-delijking in de noordelijke en oostelijkeFiguur 7-11. Regionale Plan 1973Figuur 7. Vervoerskorridoors en nieuwecentradelen van de regioHet Regionale Plan kan uiteengezetworden aan de hand van een vijftalkaartjes (figuur 7 t/m 11). Het eerstekaartje geeft de vervoers- en centrum-struktuur weer. Op de noord-zuid kor-ridoor zijn een viertal grote centra voor-zien, waarbij Hoje Taastrup (City 2) ophet kruispunt van de beide korridoorsligt. De centra krijgen zowel een verz0f-gings- als een werkgelegenheidsfunktie.In de nieuwe centra is 2.200 ha. be-drijfsterrein voorzien, waar 85.000 per-sonen werk kunnen vinden. Daarnaastworden er 52.000 nieuwe arbeidsplaat-sen in de woongebieden en de bestaandecentra verwacht. De groenstruktuur (fi-guur 8) voorziet in rekreatievoorzienin-gen in de korridoors, bufferzones tussende vingers en groenzones om het nieuwestedelijke gebied bij Koge. De stedelijkegroeigebieden zijn in figuur 9 weergege-ven met het aantal er te bouwen wonin-gen. Het hele plan voorziet in de nieuw-bouw van 130.000 woningen in gebie-den die van landelijke naar stedelijkezone overgaan. Daarnaast is er in alvoor 1973 aangewezen stedelijke zonesruimte voor de bouw van 120.000 wo-ningen en is een vemieuwbouw vanFiguur 8. Groenstruktuur146 Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983ruimtelijke ontwikkeling Groot-Kopenhagen30.000 woningen voorzien. De verkeers-infrastruktuur staat afgebeeld in de fi-guren 10 en 11. Deze verkeersplanninghoudt een belangrijke uitbreiding vanhet openbaar vervoersnet in (verlengingvan bestaande stadsspoorbanen en eennieuwe lijn in de noord-zuid-korridoor)en een verdere uitbouw van het auto-wegennet. Uit de Struktuurschets is deverplaatsing van de luchthaven naarSaltholm overgenomen en ook zijn debeide vaste oeververbindingen metZweden gehandhaafd. Er is geen nieuweruimte voor zomerhuisjes gereserveerd.Bestaande zomerhuisgebieden blijvenbestaan, maar voor nieuwe gebieden ismen aangewezen op lokaties buiten deregio.Over het ontwerpplan werd tussen1975 en 1976 overleg gevoerd met hetMilieuministerie. Dit overleg resulteer-de in een bijstelling van de aanwijzingvan uitbreidingen die opgenomen wor-den in het zoneringsplan. De ruimtevoor nieuwbouw in deze nieuwe stede-lijke gebieden werd teruggebracht tot86.000 woningen. Dit ging ten koste vanhet hele plan voor West-Amager bijKopenhagen (25.000) en van een deelvan de plannen bij Koge (19.000 wonin-gen minder). Deze reduktie geldt voorde periode 1975-2000. Voorts werd be-paald dat in het stedelijk uitbreidings-gebied tot 2000 ten hoogste 60.000 wo-ningen gebouwd mogen worden. Hier-door zal in 2000 een reserve voor ten-minste 26.000 woningen in het plan aan-wezig zijn.Plannen en werkelijkheidHet is interessant om de hiervoor be-handelde reeks van plannen eens tegen-over de feitelijke ontwikkelingen teplaatsen. De planning is immers be-doeld om spontane ontwikkelingen bijte sturen, maar ze dient ook - om haarrealiteitswaarde te behouden - voortdu-rend bijgesteld te worden aan de handvan de in de werkelijkheid plaatsvin-dende ontwikkelingen.Een sociaal-geografische analyse vande recente ontwikkeling van de regioGroot-Kopenhagen is sterk afhankelijkvan de beschikbaarheid van ambtelijkstatistisch materiaal. Over bevolking enwoningbouw zijn vrij veel gegevensvoorhanden, maar de werkgelegenheiden het forensisme worden in de Deensestatistieken stiefmoederlijk bedeeld.Bij de analyse wordt telkens zoveelmogelijk uitgegaan van een vaste vier-deling van de regio (zie tabel 2 en figuur12), met de oude stad, het stadsrandge-bied (met zowel oude als nieuwe subur-bane ontwikkelingen), het landschappe-lijk aantrekkelijke noordelijke gewest(met van oorsprong meer spontanesuburbane groei) en het vlakke gebiedvan het zuidwestelijke gewest (met eenmeer planmatige stedelijke uitgroei).Bevolking en woningbouwMeer dan eenderde van de Deense be-volking woont in Groot-Kopenhagen.In de jaren zestig nam dit aandeel nogtoe dankzij een geboorte-overschot van100.000 en positief migratiesaldo van50.000 personen. Bij het opstellen vanhet Regionale Plan van 1973 hield mendan ook rekening met een verdere groeivan 100.000 personen in 15 jaar en eenbehoefte aan 400.000 nieuw te bouwenwoningen, waarvan 110.000 ter vervan-ging van bestaande woningen en de ove-rige voor opvang van de verminderendewoningbezetting en het migratiesur-plus. De nieuwbouw moest plaatsvin-Figuur 9. Stedelijk uitbreidingsplan(X 1000 woningen) Figuur 10. Spoorwegen Figuurll. AutowegenStedebouw en Volkshuisvesting, april 1983 147ruimtelijke ontwikkeling Groot-Kopenhagendoor toename van het gebruik. Doorgunstige tarieven heeft men veel auto-mobilisten de trein ingelokt. Intensievekontakten tussen het noorden en hetzuidwesten van het gebied blijken erniet te zijn. De belangrijkste vervoers-stromen zijn radiaal met Kopenhagenals middelpunt. De verkeersinfrastruk-tuur laat dat ook duideUjk zien.Segregatie in Groot-KopenhagenNaast de binnenstedelijke geleding, diein Kopenhagen haast modelmatig aan-wezig is, kan ook op groter schaalnivovan stadsgewestelijke geleding gespro-ken worden. Enerzijds is er dan detegenstelling tussen de bewoners van decentrale stad en de woongebieden daar-buiten en anderzijds tegenstellingentussen de suburbane woongebieden.Vanouds woonden de welgestelden inde landschappelijk aantrekkelijke ge-bieden ten noorden van de stad, in dejaren zestig gevolgd door de nieuwekategorieen suburbanisanten. De stads-ontwikkeUng in westelijke en zuidwes-telijke richting (de Roskilde- en Koge-vinger) is van meer geplande aard metgrote komplexen sociale woningbouw.Veel mensen uit stadsvemieuwings-buurten vonden hier een plaats. Dien-tengevolge is een noord-zuid tegenstel-ling tussen de bevolkingsgroepen inGroot-Kopenhagen aanwijsbaar, naastde reeds genoemde tegenstelling centra-le stad - omliggende woongebieden. Inlabel 8 zijn een aantal indikatoren ver-zameld. Helaas is de groepering van hetmateriaal niet geheel adekwaat om denoord-zuidtegenstelling tot uiting tedoen komen, omdat het Randgebiedzowel delen van de zuidwest- en weste-lijke vinger als de eerste stukken van denoordelijke vingers omvat. De uitbouwvan de vingers in het zuidwestelijk deelis pas recentelijk op gang gekomen.Niettemin blijkt het noorden het dui-delijkst de kenmerken van een welge-stelde, suburbane bevolking te verto-Tabel 8. Segregatie in Groot-Kopenhagenalleenstaanden buitenlandersleeftijd 1979 en samenw. 1976 1979percentages pet. van alle pet. van0-19jr. 20-35jr. 60-Hjr. huishoudens bevolkingKopenhagen 20 25 31 71 5,0Randgebied 29 23 15 55 3,3Noord 33 24 13 51 3,1Zuidwest 35 25 13 49 1,9bijstandontvangendehoofden van huis-beroepsnivo 1976 werklozen 1979 houden 1978pet. ber bev. -Hi6 jaar') pet. van ber. pet. van alle huis-hoog middel laag bevolking houdensKopenhagen 24 48 28 6,9 13,0Randgebied 33 49 18 3,8 10,5Noord 36 44 20 4,0 10,8Zuidwest 29 48 23 3,7 10,7Bron: DS1). personen met bekend beroep (hoog = direkteuren, leidinggevende employe's; middel= overige employe's en geschoolde arbeiders; laag = ongeschoolde arbeiders)nen. Het duidelijkst onderscheidt zichechter de stad zelf van de andere gebie-den: veel ouderen, jonge alleenstaan-den, meer werklozen en bijstandstrek-kers en lagere beroepsnivo's. Ook Dene-marken kent de uitdaging om aan deproblematiek van ongelijkheid in stede-lijke gebieden, onder een ekonomischminder gelukkig gesternte, het hoofd temoeten bieden.Uitvoering en bijstelling van deplannenDe Deense ruimtelijke planning heeft tekampen met belangrijke planuitvoe-rings- en bijstellingsproblemen. Watdat betreft zijn de planningservaringenvergelijkbaar met die in Nederland.Omdat het Deense bouwwerk van ruim-telijke plannen thans zijn voltooiing na-dert, komen nu pas de problemen voorhet eerst duidelijk aan de oppervlakteen vermindert het planningsoptimisme.De knelpunten van de ruimtelijke plan-ning in Kopenhagen hangen vooral sa-men met de veranderende sociaal-eko-nomische omstandigheden, de afstem-ming tussen regionale en gemeentelijkeplanning en de diskrepantie tussengeplande en werkelijke ontwikkeling.De uitwerking en uitvoering van hetRegionale Plan vindt plaats doormiddelvan de opstelling van plannen per uit-voeringsfase en van sektorale deelplan-nen. Zowel faseplannen als sektorplan-nen behoren tot het Regionale Plan enmoeten ter goedkeuring aan het minis-terie voorgelegd worden. Het RegionalePlan voor Groot-Kopenhagen is mindergefaseerd en integraal dan de wet voor-schrijft (het was het eerste dergelijkeplan in Denemarken!), waardoor dezeaanvullende plannen noodzakelijkzijn.Na een diskussie-rapport met fase-ringsalternatieven werd in 1978 het de-finitieve plan voor de eerste uitvoerings-fase opgesteld. Het ministerie gaf in1979 zijn fiat. Het plan bevat de defini-tieve taakstellingen per gemeente voorde periode 1977-1992. Deze bindenderichtlijnen hebben betrekking op de re-servering van bouwterreinen voor wo-ningbouw en bedrijvigheid en voor deaanleg van verkeersinfrastruktuur.150 Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983ruimtelijke ontwikkeling Groot-KopenhagenDaarnaast worden globale aanwijzin-gen gegeven over het beheer van hetlandschap. De ruimtereserveringen zijngeografisch vastgelegd op plankaartenmet schaal 1:100.000 (Hovedstadsraa-det, 1978).Naast het Eerste faseplan wordt ge-werkt aan sektorale deelplannen overstadsvernieuwing, ziekenhuizen, ver-keers- en centrumvoorzieningen, drink-en afvalwater e.d.Een regionaal plan dient volgens dewet elke vier jaar herzien te worden.Daarnaast moet tussen twee herzienin-gen over de voortgang van de planninggerapporteerd worden. Voor de ge-meentelijke struktuurplannen wordteens per vierjaar bezien of bijstelling ofvernieuwing noodzakelijk is. Bij deplanning wordt een afstemming met depolitieke kalender nagestreefd.Een aantal belangrijke veranderingenin de omstandigheden waarmee bij deruimtelijke planning rekening gehou-den moet worden is aangegeven in tabel9.Een vertraging van de bevolkings-groei, een inzakking van de ekonomi-sche groei en een drastrische reduktievan de woningnieuwbouw geven, zekerals het meer strukturele ontwikkelingenzou betreffen, zeker aanleiding het Re-gionale Plan van 1973 inhoudelijk op-nieuw te bezien. Voorlopig ziet het erechter naar uit, dat de ruimtelijkehoofdstuktuur van het plan onaangetastblijft. Wei wordt een vertraagde uit-voering van het plan doorgevoerd. Ditblijkt uit een vergelijking tussen hetRegionale Plan (1973) en het Eerstefaseplan (1978) met betrekking tot dewoningbouw (tabel 10). De potentieleuitbreiding van stedelijk gebied zal tot1992 maar zeer ten dele benut worden.De vertraging gaat vooral ten koste vande uitbreidingen rond Koge. Zou hetplan echter inhoudelijk herzien worden,dan zouden ook de richtlijnen voor degemeenten aangepast moeten worden.Dit laatste zou de gemeentelijke plan-procedures volledig ontwrichten omdatmen thans, na uitgebreide inspraak- enoverlegprocedures, bezig is de ontwerp-struktuurplannen op te stellen.Een tweede uitvoeringsprobleemvoor het Regionale Plan ligt in de af-stemming met de struktuurplannen.Deze afstemming vormt een tussenstaptussen de planvorming op gewestelijknivo en de feitelijke uitvoering in devorm van bouwprojekten. De gemeen-ten in het gebied van Groot-Kopenha-gen startten in 1979 met hun struktuur-plannen. Toen waren de gemeentelijkerichtlijnen uit het Eerste faseplan for-med van kracht geworden. Vrijwel allegemeenten hadden in de zomer van1981 de orienteringsversie van die plan-nen gereed en de helft van de gemeentenwas toen gevorderd tot het ontwerp-struktuurplan.Bij de afstemming tussen het Regio-nale Plan en de struktuurplannen doenzich een aantal frikties voor. Zo wenstde gemeente Skovbo bij Koge, waar eenbouwprogramma van 4800 woningentot 1992 voorzien was, niet te groeien.Aan de andere kant heeft de gemeenteFarum, ten noordwesten van Kopenha-gen, zijn bouwprogramma tot 1992 (600woningen) al vrijwel voltooid en wenstverder uit te breiden. Hoewel de ge-meenten formed op de richtlijnen uithet Regionale Plan vastgelegd kunnenworden, leidt het overleg met de ge-meenten in de praktijk tot ambtdijke ofpohtieke kompromissen, die de planin-houd aantasten. De "natuurlijke" stads-uitbreidingsrichting, naar het aantrek-kelijke noorden, krijgt zo toch weermeer ruimte in de plannen dan in debedoding lag.Na de vastlegging van de gewensteruimtelijke struktuur in gemeentelijkestruktuurplannen is de volgende uitvoe-ringsfase het opstdlen van lokale plan-nen (bestemmingsplannen) en bouw-plannen. Wijken de struktuurplannen alenigszins af van het Regionale Plan, defeitelijke bouwaktiviteiten en de soci-Tabel 9. Wijzigende sociaal-ekonomische omstandigheden in Denemarkenjaarlijkse verandering in pet. aantalbevolking bnpi) part, kons.') werklozen^)nieuwbouw van woningenDenemarken Gr. Kopenh.1970-1973 -H0,7 +4,5 +3,2 1970 23.884 50.582 19.0911973-1976 +0,4 +2,1 +3,8 1973 20.141 55.566 18.7661976-1978 +0,3 + 1,5 -0,2 1976 107.135 39.218 10.7391979 161.845 31.064 7.667Bron: DS'). konstante marktprijzen^). met volledige dagtaakTabel 10. Woningbouwplannen voor Groot-KopenhagenRegionaal Planzonder planperiodeEerste uitvoerings-fase 1977-1992Ruimte voor nieuwbouw in bestaandestedelijke zones 120.000 90.000Ruimte voor nieuwbouw in stedelijkuitbreidingsgebied 130.0001) 21.000Vernieuwbouw 30.000 25.000TotaalReserveruimte in stedelijke zonesin 1992Bouwprogramma 1977-1992280.000 136.00018.000118.000Bron: Hovedstadsraadet, 1978'). na overleg met Milieuministerie teruggebracht tot 86.000 voor de periode 1975-2000,waarvan er tot 2000 ten hoogste 60.000 gebouwd mogen worden.Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983 151ruimtelijke ontwikkeling Groot-Kopenhagenaal-ruimtelijke ontwikkelingen die dezeoproepen zullen een verdere afwijkinglaten zien. Dit temeer omdat de "spon-tane" trends duidelijk van de plannenafwijken. Hoe dichter men bij de uit-voering van de plannen komt hoe moei-lijker het wordt de inhoud van de regio-nale plannen voUedig te handhaven. Zozal de luchthaven op Saltholm niet ge-bouwd worden, maar wordt de bestaan-de luchthaven Kastrup gemodemi-seerd. Ook zijn de transportassen nogniet in de uitvoeringsfase gekomen. Degemeenten zijn erg temghoudend op ditgebied. Wei wordt het belangrijkste ne-vencentrum Hoje-Taastrup verder uit-gebouwd, nadat al een overdekt winkel-centrum is gerealiseerd. De plannenvoor een nieuw station met kantoren,onderwijsvoorzieningen e.d. zijn in eenvergevorderd stadium.KonklusiesEen bestudering van de ruimtelijke ont-wikkeling en planning in Kopenhagengeeft, wanneer een vergelijking met deNederlandse situatie gemaakt wordt,aanleiding tot het trekken van een aan-tal konklusies. Wat in de eerste plaatsopvalt is het sterk kwantitatieve en ma-terieel-ruimtelijke karakter van de Ko-penhaagse regionale plannen. Maat-schappelijke doelsteUingen en kwaUta-tieve uitspraken over woon- en produk-tiemilieus krijgen minder nadruk. Deruimtelijke planning in Denemarkenwordt dan ook, minder dan in Neder-land, door sociaal-wetenschappelijk on-derzoek onderbouwd. Dit is voorname-lijk een kwestie van traditie. Ook in deplanningswetgeving wordt onderzoekniet expUciet verplicht gesteld.Een duidelijk pluspunt voor de Deensplanning is de veel betere bestuurlijketerritorial indeUng en taakverdeling.Zo kan men beter tot intregrale plan-ning komen en kunnen de gewesten zelfeen belangrijk deel van de planuitvoe-ring ter hand nemen.Wat de Deense planning met de Ne-derlandse gemeen heeft is de dreigendeverzelfstandiging van het planningsstel-sel. De planning wordt doel op zich,groeit autonoom en komt te veel los testaan van de politieke besluitvormingen de feitelijke bouwprocessen en soci-aal-ruimtelijke ontwikkeUngen. Hetsysteem van zonering in stedelijke enlandelijke gebieden, de inbreng van degemeenten in de regionale planning, deduidelijke richtlijnen van hogerhandvoor gewesten en gemeenten en de af-stemming in de tijd van de planning inalle gemeenten binnen een gewest envan plan- en bestuursperioden, zijn ech-ter interessante uitvoeringsaspektenvan de Deense ruimtelijke ordening.Ook de speciale "bovenregionale" sta-tus van de planning in de regio Groot-Kopenhagen (de Deense "Randstad")verdient de aandacht.Dit artikel werd geschreven tijdens een stu-dieverblijf bij de planningsdienst van hetgewest Kopenhagen (Hovedstadraadet).Onze dank gaat met name uit naar CarloDraeger, Niels Thougaard, Niels Felding,Jan Engell, Ole Damsgaard Hansen, Per-nille Pontoppidon, Margrete Beck, AnneDan en PaulJorgen Nielsen voor hun hulp engastvrijheid.De figuren werden vervaardigd door hetKartografisch Laboratorium van het Geo-grafisch Instituut in Utrecht.LiteratuurAct on National and Regional Planning(1973), Copenhagen, Ministry of Hous-ing.Byplan (1963), Town planning guide.Kebenhagen: Dansk Byplanlaboratori-um.Danmarks Statistik (1970-'76), Befolk-ningens bevaegelser, Kebenhavn.Danmarks Statistik (1973-'80), StatistiskAarbog, Kebenhavn.Engsplanraadet (1973), Strukturplan1972 for Hovedstadsregionen, K0ben-havn.Engsplanraadet (1974), Regionplan1973 for Hovedstadsregionen, hovedstruk-tur og byvaekst; Hovedstadsraadet,Keibenhavn.Engsplanraadets Planlaegningsafdeling(1971), Regionplanlaegning 1970-1985, fo-rudsaetninger; Hovedstadsraadet, K0ben-havn.Hovedstadsraadet (1977-'80), Statistikfor Hovedstadsregionen, Statistik Aarbog,1980.Hovedstadsraadet (1978), Regionpla-nens 1, etape 1977-1992. Kobenhavn.Hovedstadsraadet (1975), Befolknings-prognose 1975, planlaegningsrapport nr. 3,Kobenhavn.Jonge, mr. J.A.C. de (1976), Streekplan-nen naar Deense snit, in: Stedebouw enVolkshuisvesting, 57, 9, biz. 331-334.Kobenhavn kommune (1980), Koben-havn - Debatoplaeg om kommuneplanen.Lorenzo, V. (1981), Pianificazione delterritorio e dell'ambiente, in: Parametro,93, biz. 15-37.Puister, T.E. (1972), Ruimtelijke orde-ning in Denemarken in het algemeen envan Kopenhagen in het bijzonder, in: Ste-debouw en Volkshuisvesting, 53, 7, biz.363-373.Schaap, H.J.A. (1968), Denemarken ende ruimtelijke problematiek rond Kopen-hagen, in: Stedebouw en Volkshuisvesting, j49, 4, biz. 124-133. |152 Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983Bouw- en aannemingGL^nOS teqelBebRijf B.V.Voor alletegelwerkzaamheden zoals:Hardsteen -- marmer --kunststeen -- keramischewand- en vioertegels,mozaiek, gevelbekleding,trapbekleding.Groenstraat 6b5071 EC UdenhoutTel. 04241-2433Telex 52579 eland NLBOUWBEDRIJFP. DUBBELDAM B.V.BARENDRECHTvoor ^ NIEUWBOUW^ VERBOUW^ ONDERHOUD^ RENOVATIEBedrijfsterrein Ziedewij 502991 LB BarendrechtTelefoon 01806 - 7444Bouwbedrijf P. de VosEen jonge, energieke ploeg, Bouwt vakkundig,kalkuleert scherp,Voor verbouw- onderhoud, renovatie en nieuwbouw.Bel voor een vrijblijvende offerte.Bouwbedrijf P, de VosNoorderdwarsvaart 109 9201 KH Drachten Tel. 05120 -12783^NVDlBtPBIlFAANNEMINGSMAATSCHAPPIJP. A. WIERSMA B.V.POSTBUS 4038901 BE LEEUWARDENBETONWERKENUTILITEITSWERKENONDERHOUDSWERKEIMRESTAURATIEWERKENREN OVATI EWER KENVERBOUW etc.Telefoon 058-124901XIKonstruktiebedrijvenAlta is al meer dan 40 jaar specialist in stalen enaluminium ramen, deuren en gevel-elementen. Voornieuwbouw, verbouw of renovatie.Alta levert het en 5 jaargegarandeerde kwaliteit Volgensindividuele konstruktie-eisen engeintegreerd in elk ontwerp.Vraag vrijblijvend onzedokumentatiefolder of bel vooreen afspraak.Metaienramenfabriek Alta, Binckhorstlaan 3012516 BC Den Haag, Tel. 070-474831, Telex 34086 Alta nlgespecialiseerd ingelijmde houtkonstruktiesbijv.voetgangersbruggenlijmhout bvindustrielaan 10, 5405 ABpostbus 31, 5400 AAuden, tel: 04132-65051*telex 50438STAAL- EN ALUMINIUMINDUSTRIEIndustrieweg 1 9Telefoon 04930-45025753 PB DeurneTelex 59137?STAALKONSTRUKTIES:voor fabrieksgebouwen, scholen, sporthallen, installa-ties, silo's, trappen en hekwerken* ALUMINIUM RAMEN EN DEUREN:voor utiliteitswerken, nieuwbouw en renovatie; geiso-leerd en ongei'soleerd* KUNSTSTOF RAMEN EN DEUREN:volledig onderhoudsvrije massieve ramen in diversekleurenkombinaties; met perfecte isolatie en afdich-ting* STALEN RAMEN EN DEUREN:voor bedrijfsgebouwen en technische ruimtes* STALEN DAK- EN WANDBEPLATING:compleet gemonteerd in geisoleerde of ongeTsoleerdeuitvoering en voorzien van diverse coatings en bedek-kingen* PROJEKTEN;volledige ontwikkeling en realisatie van turn-key objek-tenSTAAL- EN AL U M I N I U M I N DU STR I EIndustrieweg 1 9Telefoon 04930-45025753 PB Deurne. Telex 59137KONSTRUKTIEBEDRIJFSIEM STEUR B.V.KONSTRUKTIEWERKENSTALEN RAMEN, DEUREN EN PUIENSTAALSTRAAL- ENMETALLISEERINRICHTINGPARALLELWEG 7, 1131 DM VOLENDAMTELEFOON (02993163272 EN 63136staalkonstrukties voor:scholen, kerken, sporthallen,tennishallen, zwembaden,fabrieksgebouwen, woonhuizen,gemeenschapsgebouwen enz.traphekken, galerijhekken,leuningen en trappen.stalen deuren en ramenstaalstralen, metaliseren,coatenG.E.B. en P.E.N. staalwerkenvoor de trafo-ruimtenankers en trekstangen voorschoeiingen enz.monteren en vervoerenmet eigen personeelXIINieuwe stedelijkheid" 2025 jaar binnenstads-ontwikkelingin Assenen de uitvoering van een experimenteel woningbouwprojecting. W. ter Braake*ir. M.A. Klawer**InleidingAssen behoort tot de kleinere provincie-hoofdsteden van ons land.Het is geen plaats met een middel-eeuwse structuur met wallen, poortenen grachten en met een roemruchte his-toric zoals bijvoorbeeld Zwolle of Mid-delburg.Assen is een nog vrij jonge stad diepas na de tweede wereldoorlog tot bloeiis gekomen. In de na-oorlogse periodehebben ingrijpende veranderingenplaats gevonden in de binnenstad,waarop nader zal worden ingegaan.Historische ontwikkeling invogelvluchtDe bouw van een klooster in ? 1260betekende een eerste aanzet tot het ont-staan van de nederzetting Assen.De cirkelvormige structuur van dehistorische stadskern is min of meer* Hoofd van de afdeling Stedebouw vande Dienst Gemeentewerken - Assen.** Destijds directeur Architecten- en inge-nieursbureau Sterenberg NV Ter Apel,thans Sterenberg Partners Emmen.Deze aflevering in de reeks nieuwe stedelijkheid omvat twee bijdragen. Ing. TerBraake beschrijft - na een terugblik in de historie - in grote lijnen de opeenvolgendestappen in een ontwikkelingsproces dat aan de binnenstad van Assen in 25 jaar eenander aanzien gaf.Ir. Klawer geeft aan de hand van afbeeldingen een korte beschrijving van een derweinige projecten voor stadsvemieuwing waaraan destijds het predikaat "experimen-teel" is toegekend.bepaald door de vorm van het oorspron-kelijke kloosterterrein, omringd doorwatertjes. De kloostergebouwen werdenomstreeks 1600 in gebruik genomendoor het "landschapsbestuur" (verge-lijkbaar met het huidige provinciebe-stuur).De geschiedenis van Assen van 1260tot 1600 valt samen met die van hetTopografie van Assen omstreeks 1945klooster. Terwijl elders in ons land ster-ke vestings- en handelssteden ontston-den bleef Assen een eenzame klooster-nederzetting met een overwegend agra-rische structuur. Tot aan het begin vande 19e eeuw is de bebouwing van Assenvrijwel uitsluitend gerealiseerd binnende aangegeven grens van het klooster-terrein.[}..^,J^ W^f- 91^ i55?te^.,sl.iitil. ^^'^ ' ^I ?'I./. Drentsche Hoofdvaart 4. Groningerstraat2. Noord-Willemskanaal 5. v.m. Provinciehuis3, Station 6. Gouverneurstuinill 'r .Jj It -*t * * .H**'*!!^^^r Q 50 100 , 200 , 3Q0 , ;l>Alschoalstok maten in metersStedebouw en Volkshuisvesting, april 1983 153binnenstadsontwikkeling in AssenVan groot belang voor de scheep-vaart, maar ook voor de stedebouwkun-dige ontwikkeling van Assen waren deaanleg van de Drentsche Hoofdvaart in1780 en van het Noord Willemskanaalnaar Groningen in 1861. Eveneens be-langrijk was de aanleg van de spoorlijnvan Groningen naar Meppel, die in1870 gereed kwam.In de 19e eeuw ontstond aanvankelijkvoornamelijk woonbebouwing langs deoude uitvalswegen (Groningerstraat,Molenstraat en Venestraat en in deomgeving van de Drentsche Hoofd-vaart).In 1883 werd het oude kloosterge-bouw afgebroken. Daarvoor in deplaats kwam in 1885 een nieuw provin-ciehuis (dat inmiddels sinds 1976 alsmuseum in gebruik is).Verdere uitleg van de stad vond voor-al plaats tegen het einde van de 19e en inhet begin van de 20e eeuw: in zuidwes-telijke richting tot aan het Asserbosvoornamelijk villabouw; tussen destadskern en de spoorlijn meer geslotenbebouwing; en aan de noordzijde, dochbinnen de begrenzing door het Noord-Willemskanaal, een verdichting van debebouwing langs en tussen de uitvals-wegen. ~*Omstreeks 1945 was de meeste be-bouwing nog geconcentreerd binnenhet gebied dat begrensd werd door hetAsser-bos, het Noord-Willemskanaal,de spoorlijn en de Boschbeek en be-droeg het aantal inwoners bijna22.000.Door de aanwezigheid van overwe-gend overheids- en semi-overheids-diensten was de werkgelegenheidsstruc-tuur erg eenzijdig van opbouw.Pas op het eind van dejaren '40 werdhet eerste industrieterrein aangelegd enwerd, door vestiging van handels- enindustriebedrijveri, de werkgelegen-heidsstructuur verbreed.Met de bouw van nieuwe woonwijkenwerd in het begin van de jaren '50begonnen. De grootste uitbouw vondplaats aan de noordzijde direct over hetNoord-Willemskanaal. Voor een zo di-rect mogelijke aansluiting met de be-staande bebouwing werd bewust geko-zen. De toename van het inwonertal ende groei van welvaart en verkeer, gaveneen toenemende druk op de historischestadskern. Hierdoor ontstond de nood-zaak tot vergroting en aandacht voorhet kunnen blijven functioneren van destadskern voor zowel de stad als deregio.Op de doorlopen fasen m.b.t.de ont-wikkeling van de binnenstad, vanaf heteind van de jaren '50, wordt in het kortnader ingegaan.Doorgaand verkeer uit de "kern"Aan het eind van de vijftiger jarenwrong zich het doorgaande verkeer (o.a.Groningen-Meppel) nog door de smallestraten van het Asser centrum.Om hierin verbetering te brengenwerd na jaren van discussie tussen proen contra, in 1958 dez.g.n. "doorbraak"gerealiseerd aan de noord-westzijde vande oude kern. Door deze weg tekendezich de cirkelvormige structuur van dekern nog duidelijker af.Bij de noordelijke stadsuitleg over hetNoord-Willemskanaal werd rekeninggehouden met een nieuwe verbindings-weg naar de stadskern.Vergroting stadscentrumDoor de groei van de stad en detoenemende betekenis als verzorgendcentrum voor de regio, diende het stads-centrum te worden uitgebreid.Door de ligging van het noordelijkegedeelte tussen de historische "kern" ende in gang gezette noordelijke stadsuit-leg, kwam dit gebied onder druk testaan. In het gebied bevonden zich veelslechte woningen en verouderde be-drijfspanden en scholen. Naast de eco-nomische noodzaak tot uitbreiding vanhet stadscentrum, behoorde de krotop-ruiming tot de uitgangspunten van hetbeleid.Situering van het "Plan uitleg kern" en van de geprojecteerde "City-verdeelringweg"0 50 100 150 250schoolstok maten in meters154 Stedebouw en Volkshuisvesting, april 1983binnenstadsontwikkeling in AssertOp basis van een structuurschets voorde ontwikkeling van de binnenstad, op-gesteld in 1957 door Jhr. ir. J. de Ranitzte Rotterdam, werden onder vigeur vande oude wet, in de zestiger jaren stede-bouwicundige plannen ontwikkeld voorhet gebied ten noorden en oosten van dekern.Een centrale gedachte in deze plan-nen was de projectie van een "cityver-deelringweg", aangegeven in eerderge-noemde structuurschets.Deze gedachte werd overgenomen inhet structuurplan 1964. Dit structuur-plan hield rekening met een groei vanhetinwoneraantalvan ? 32.250 naar ?75.000 inwoners.Belangrijk voor de ontwikkeling vande binnenstad was de opname in hetstructuurplan van nieuwe rijkswegen,aan de west- respectievelijk de zuidzijdevan de stad, en de gemeentelijke rond-weg. Hierdoor zou de stad in de toe-komst van het doorgaande verkeer kun-nen worden ontlast. Bovendien werdvoorzien in een omlegging van hetNoord-Willemskanaal aan de noord-westzijde van de stad.In 1962 werd voor een beperkt gebiedten noorden van de kern het "Plan Uit-leg Kern" ontwikkeld, dat voorzag in hettot stand komen van een plein en inuitbreiding van het winkelareaal inclu-sief de nodige parkeervoorzieningen.Aanvankelijk werd het plein, het hui-dige Koopmansplein, ingericht als par-keerterrein, mede t.b.v. de bestaandewinkels in de kern. Er werd echter reedsmet de gedachte gespeeld, dat dit pleinin de toekomst meer een ontmoetings-functie zou moeten gaan vervullen.Voor de uitvoering van het plan washet nodig dat alle bestaande bebouwingwerd afgebroken. Doordat het bestem-mingsplan in een kroonprocedure te-recht kwam en pas in het midden van