Stedenbouw en Ruimtelijke Ordening | 04 2011Uitgave vanEngEstadMiddenklassemaaktdestad,interviewDominicSchrijer>Desecuritiseringvandestad:parkofjungle?>Iedereeeuwzijneigentuigdorp>Ogen?nhandenopdestraat>De virtuele werkelijkheid in planvorming >Ontbrekende orde >Glimpen van de toekomst >De luchthavenstad bestaat >StedenbouwenRuimtelijkeOrdening|042011SKINTNorth Sea Skills Integration and New TechnologiesSpeaking a mulitidisciplinary language to integrate theworlds of spatial planning and water management.Encouraging the implementation of innovative technicaland sustainable solutions which have already provedto be successful.WWW.SKINTWATER.EUSKINT IS PARTNER VANDE DAG VAN DE RUIMTE 2011'DOE HET ZELF'10 NOVEMBER 2011Stedenbouw + Ruimtelijke Ordening, 92e jaargang, nummer4, augustus 2011.S+RO is een onafhankelijk tijdschrift vooriedereen die actief is in het veldvan de stedenbouw en ruimtelijke ordening. Het blad verschijnt zes keerperjaar.Redactie: Lianne van Duinen, recensieredacteurlianne.vanduinen@rli.nlArjan Harbers, arjan@topotronic.nl,Jaap Modder, hoofdredacteurmodder@destadsregio.nlWies Sanders, wies@urbanunlimited.nlMaurits Schaafsma, schaafsma_m@schiphol.nlDeniseVrolijk, eindredacteurvrolijk@nirov.nlHelen van Kan-Kokshoorn, redactiesecretariaat kan@nirov.nlOntwerp en art direction: KismanVerhaak, AmsterdamRichtlijnen voor auteurs: Deredactieontvangtgraagkopij,zievoorrichtlijnen: www.s-ro.nlUitgever: Nederlands Instituut voorRuimtelijkeOrdening enVolkshuisvesting (Nirov)Redactieadres: Postbus 30833, 2500GV Den Haag,T +31 (0)70 302 84 48, E sro@nirov.nl, www.s-ro.nlAbonnement: Kosten 90,-- perjaar, studenten betalen 45,-- perjaar. Losse nummers zijnvia www.s-ro.nl te bestellen voor 21,50 ( 16,50 Nirov-leden). Alle prijzen zijn excl. 6% BTW.Abonnementen worden automatisch verlengd, opzegging schriftelijk tot uiterlijk 1 decembervanhet lopende abonnementsjaar. www.nirov.nl/aboAbonnementenadministratie: Annemiek Nieuwenhuis,T +31 (0)70 302 84 18, E info@nirov.nlAdvertenties: Nirov, Martin de Heer,T +31 (0)70 302 84 49, E heer@nirov.nlDrukwerkproductie: Platform P, RotterdamAuteurs- en beeldrechten: Aan deze uitgave is de uiterste zorg besteed; vooronvolledige/onjuisteinformatie aanvaarden auteur(s), redactie en uitgevergeen aansprakelijkheid.Overname van artikelen is toegestaan, mits voorzien van bronvermelding. ISSN-1384-6531INTRO3 HoofdredactioneelJaap Modder4 NabeeldJan Kadijk6 ColumnGeen HOOFDSTADLucasVerweij8 Q+AMarc Manders,The Nexxt StepDe virtuele werkelijkheidin planvormingAnne Luijten10 ColumnHelp ik ben een Vlaming!Steven DucatteeuwTHEMA: ENGE STAD12 Enge stadWies Sanders14 De securitisering van destad: park of jungle?Marc Schuilenburg20 Hoeders van de stadSander van der Ham24 Middenklasse maaktde stadInterview metDominic SchrijerRita Brons28 Ogen ?n handenop de straatRondetafelgesprek overontwerpen aan socialeveiligheidDenise Vrolijk34 Achter de postcodes1012 en 3081Wies Sanders38 Iedere eeuw zijneigen `tuigdorp'PeterTimmerHET VELD42 Ontbrekende ordeHuub Droogh48 Publieke financieringvoor gebiedsont-wikkeling?Edwin Buitelaar enJan Schuur52 Glimpen van de toekomst:Amsterdam ? NewYorkLuc Vrolijks56 De luchthavenstadbestaatMaurits SchaafsmaRECENSIES61 Europa verklaard,dubbelrecensieWouter van der HeijdeAtlas of the conflictIsrael-PalestineKarel MartensDrawing the GroundKelly ShannonPositiesAnne LuijtenStedelijke regio'sFrank Soeterbroek68 Bovenste PlankLianne van DuinenNIROV70 Nirov Agenda72 Nirov Nieuws76 Het NetwerkAdviseurs in ruimtelijkeontwikkeling en omgevings-kwaliteitHet Stimuleringsfonds voor Architectuurondersteunt culturele projecten op het gebiedvan architectuur, stedenbouw en ruimtelijkeordening in en buiten Nederlandwww.architectuurfonds.nlSluitingsdata 2011 Architectuur / Onderzoek en Ontwerp: 15 oktInternationale Projecten: 7 okt Stedenbouw: 7 oktSubsidie aanvragen?SfaS&RO180x125aug11.indd 1 27-07-11 10:03urbanism weekSo, you are an Urbanist ?!26-30 sept 2011@ Faculty of ArchitectureTU DelftProfessional ticket 1205 tickets for 500More speakers & ticket atUrbanismWeek.nlWith international keynote speakersand discussions betweenstudents & professionals...Adriaan Geuze // West 8Alexander D'Hooghe // MITAlfredo Brillembourg // Urban Think-TankMaarten Hajer // PBLEdward Soja // UCLASPEAKERS ...P O L I SS+RO 2011/04 3IntroHoofdredactioneelJaap ModderHoofdredacteur S+ROHenk en IngridEen ladder voor de duurzame verstedelijking, een triovoor de versnelling van projecten en de zoveelste in-dicator voor de bereikbaarheid. Slechts drie modieuzeeendagsvlinders in de nieuwe Structuurvisie Infra-structuur en Ruimte. Verder is het back to basics. En ja,`Ruimte voor Nederland!' De `gedoogsteun' moet zicher ook in kunnen herkennen. Melanie Schultz geeftmet haar slogan de ruimte terug aan de Nederlanders!Aan Henk en Ingrid.Gelukkig is er ook nuchterheid en gezond verstand.In een land met krimp hier en groei daar past geenrijksformat voor de hele natie. En wat is er tegen hethalveren van procedures en het overboord kieperenvan hobbyhoekjes als rijksbufferzones? Inzettenop beter gebruik van weg en spoor. Jammer dat deTweede Kamer beprijzing naar de prullenbak verwees.Er zijn New Kids on the Block. Brainport Avenue, Eind-hoven staat stevig op de kaart. Het woord Randstadis nauwelijks meer te vinden in deze nota. We lezennu over de metropoolregio Amsterdam. Na een halveeeuw Randstadfixatie ziet Den Haag `de nieuwerealiteit': een handjevol stedelijke regio's, verspreidover het land en allang niet meer beperkt tot hetWesten van het land. Rotterdam-Zuid wordt erkendals nationale probleemzone.De analyse is niet slecht. `Uniek aan Nederland is deruimtelijke structuur met een netwerk van compactesteden in stedelijke regio's omringd door een onder-scheidend open en natuurlijk landelijk gebied.' Schultzlegt het accent in haar voornemens expliciet op eeninternationaal concurrerend vestigingsmilieu ?n opbereikbaarheid. Goede keuzes in een snel veranderen-de wereld. Wat ongelukkig dat ze vervolgens helemaalin de fout gaat. Alle economen, die van het CentraalPlanbureau voorop, laten ons zien dat in deze eeuwde kenniseconomie in de steden zit. Dat de toekomstvan de stad de polycentrische stedelijke regio is, hetschaalniveau waarop de eenentwintigste-eeuwseinwoner van dit land zich beweegt. Het concurrerendevestigingsmilieu van die stedelijke regio vraagt om eenvibrant centrumstedelijk milieu met een hoge massaen idem agglomeratievermogen. Het vraagt om eenperfect openbaarvervoersysteem op regionale schaal.En om een hoog niveau van (culturele) voorzieningen,we weten wat dit doet met grondprijzen en economi-sche aantrekkelijkheid. De polycentrische stedelijkeregio Amsterdam ligt in de periferie van Europa.Hoe maken we er een `hub' van in het HSL-netwerk?Waar is het HSL-plan 2025 voor nieuwe lijnen naarEindhoven en Hamburg? Hoe willen we overlevenin een exploderende wereldeconomie en welke rolwillen we spelen in ??n Europa? Niet alleen containers,doorvoer en logistiek maar ook kennis en cultuur. E?nding is zeker, het gebeurt in steden. Dat vraagt omrechtstreekse bestuurlijke lijnen tussen Rijk en steden.Dat vraagt om steden en regio's die in staat zijn huneigen broek op te houden. Net als elders in de wereldmet een eigen belastinggebied dat investeringskeuzesop dat schaalniveau mogelijk maakt.Deze minister ziet het wel maar doet het niet. Nietsvan dit alles! De urgentie van een concurrerend en be-ter bereikbaar land wordt gezien, maar de bestuurlijkeen investeringsconsequenties worden niet getrokken.Het ontbreekt in deze Structuurvisie aan structurelecondities voor een internationaal concurrerend vesti-gingsmilieu. Dat men zich voor de bestuurlijke vorm-geving baseert op een staatsman uit de negentiendeeeuw in een landje dat 160 jaar later totaal veranderdis, is een gotspe. Dat gaat niet werken. De leefwereldvan de Nederlander, onze economie, het sluit allangniet meer aan op de schaal van de provincies. Bestuur-lijk alle kaarten zetten op de provincies als regisseursen bestuurlijke co?rdinatoren? Ziet u het voor u, hoede metropoolregio Amsterdam straks van alle kantengeco?rdineerd moet worden door de provincie Noord-Holland?`Ruimte voor Nederland' is ruimte voor de kenniseco-nomie, de stad en stedelijke regio. Dat is meer danlogistiek, dat is alfa, b?ta, gamma. Dat vraagt om eenandere kijkrichting, een andere investeringspolitiek,om andere bestuurlijke verhoudingen en vooral omsteden die hun eigen verantwoordelijkheid kunnennemen. `Ruimte voor Nederland' vraagt om ruimtevoor de stad van de eenentwintigste eeuw. Voor destad van Melanie en Maxime.Jaap Modder4 2011/04 S+ROIntroNabeeldJan KadijkNirovkadijk@nirov.nlStructuurviSie infraStructuur en ruimte:ambitie en beleidSruimteDe ontwerp-Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) is dezemaand in inspraak: van 3 augustus tot en met 14 september 2011. HetNirov wil het debat over de Structuurvisie via de kaartbeelden eenzetje geven en nodigt u uit tot nadere kaartanalyse op www.nirov.nl/svirkaarten. Enkele vakgenoten lieten daar al hun comments achter op??n of meer van de 23 kaarten. Wie volgt?ambitie nederland 2040De kaart `Ambitie Nederland 2040' geeft de hoofddoelen van deontwerp-Structuurvisie weer: Nederland concurrerend, bereikbaar,leefbaar en veilig. De kaart roept associaties op met de befaamde blok-jeskaart uit de Tweede Nota, maar is abstracter en beduidend minder`gevuld'. Het schrappen van een aantal rijksbelangen maakt dat deovergebleven ambities ruimschoots in het kaartbeeld te vatten zijn.Bron: Ontwerp-Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte, ministerie vanInfrastructuur en Milieu, Den Haag, 2011.Ambitie NederlandConcurrerendExcellent vestigingsklimaat instedelijke regio met topsectorenMainport SchipholMainport RotterdamBrainport Zuidoost NederlandGreenportEconomisch centrum in het buitenlandRobuust energienetwerkBereikbaarWegSpoorVaarwegMultimodaal knooppunt enketenmobiliteitLee baar en veiligVeilige en gezonde woon- en werkom-geving, zoetwater in droge perioden,behoud van biodiversiteit enenergietransitieWaterveiligheidWerelderfgoedS+RO 2011/04 5IntroNabeeldverSchilkaart beleidSruimte nota ruimte enStructuurviSie infraStructuur en ruimteBij kaarten gaat het vooral ook om wat er niet opstaat. In het kader van een ex-ante evaluatievan de Structuurvisie heeft het Planbureauvoor de Leefomgeving (PBL) de nieuwe be-leidsruimte voor de `mede-overheden'in kaart gebracht. De verschilkaarttoont de wegvallende beleidscate-gorie?n (ten opzichte van de NotaRuimte). Naast de restricties vanuitdeze nota's geeft de kaart ook derestricties aan vanuit sectorbeleid(zoals de geluidscontouren langs in-frastructuur). In dit beleid is met deStructuurvisie geen veranderinggekomen.Bron: Kuiper, R. en Evers, D.(red.), Ruimtelijke opgavenin beeld, Achtergrondrap-port bij de Ex-ante eva-luatie StructuurvisieInfrastructuur enRuimte, Planbureauvoor de Leefom-geving, DenHaag,2011.Zowel bij bestaand (nr) alsbij nieuw (Svir) beleidHarde restrictiesZachte restrictiesBij nieuw beleidUNESCO Werelderf-goed (voorgedragen)Vervallen beleidRijksbufferzones,groen om de stadTe herijken EHSNationaleLandschappenBundelingsgebiedenVerdichtingHOOFDSTADHOOFDSTADHOOFDSTADHOOFDSTADHOOFDSTADHOOFDSTADHOOFDSTADDE HOOFDSTAD(De hoofdstad)(Provinciestad)(Regeringsstad)(Spoorstad)(Havenstad)(Geboortedorp)(Vliegveldstad)(Consulaatstad)6 2011/04 S+ROIntroColumnIllustratie: KV, Max KismanS+RO 2011/04 7IntroColumnToen mij in de vierde klas de Hoofdstad uitgelegd werd, wildeik er wonen. Ik zag de naam ervan op een landkaart in vettekapitalen en onderstreept geschreven: AMSTERDAM. De plaats-aanduiding was een ster in plaats van een kleine zwarte cirkel.Ik wist meteen: daar moet ik bij zijn. Als het leven er niet beterzou zijn, dan was het er zeker betekenisvoller. Ik woonde toenslechts in een open zwart puntje. Ik deelde de obsessie metmijn vader, want of ik nou in Roermond, Utrecht of Rotterdamwoonde, hij nam me regelmatig mee naar de hoofdstad. `Daargebeurt het allemaal,' zei hij zonder twijfel. Op de hoofdstad-trips belandden we in het Stedelijk Museum, de Rosse buurt ofhet Olympisch Stadion. We aten in Surinaamse restaurants endronken in `Koekebier' met mannen die over Mokum spraken.Allemaal dingen die je in Roermond niet had. Misschien is hetzijn liefde die ervoor zorgde dat mijn broer er al een kwarteeuw woont. Ik sleet er uiteindelijk maar een paar jaar als be-woner en forens. Nu ben ik een andere hoofdstad aangekomen:Berlijn. Maar in mijn hoofdstadromantiek is iets geknakt: nochBerlijn noch Amsterdam zijn eigenlijk echte hoofdsteden.nederlandHet grootste defect van de hoofdstad is dat de regeringer niet zetelt. De uitgeplaatste regering is een rariteit dieverder alleen in Bolivia en Maleisi? voorkomt. Op sommigekaarten van Nederland zijn dan ook twee hoofdstedengetekend: Den Haag ?n Amsterdam. Maar er knaagt meer:de stad is ook geen provinciehoofdstad en heeft dus geenenkele bovenlokale macht aan boord. Men kan er nauwelijksiets bestemmen dat voorbij de gemeentegrenzen gaat.Er zijn in Amsterdam talrijke consulaten maar geen ambas-sades. Met alle respect, maar consulaten zitten tegenwoor-dig ook in Zwolle en in mijn geboortedorp St-Michielsgestel.Ook de houding van het koningshuis ten opzichte van dehoofdstad is halfslachtig. Beatrix ontvangt regelmatig gas-ten in haar Paleis op de Dam en de staatsbezoeken wordener voor een belangrijk deel afgewikkeld. En ook al trouwdezoonlief er, de familie woont er niet. Het lijkt erop alsof devan Oranjes Amsterdam `leuk' vinden (zoals veel mensen)maar ze committeren zich niet aan de hoofdstad. Dat deedJuliana al niet, en dat gaat Willem de Vierde ook niet doen.`Geen lekkere stad om met een gezinnetje te leven,' zie jehem denken.Daarnaast heeft Amsterdam geen internationale politiekeorganisaties in huis, zoals Europol, Strafhof, NAVO. Het heeftnoch een diplomatiek, noch een ambtelijk apparaat, noch eenGeen HOOFDSTADhofhouding, noch een grote mediasector. Op de spoorkaartis Amsterdam niet veel belangrijker dan Zwolle (hoofdstadis daar Utrecht) en economisch is het maar de vraag of erinmiddels meer verdiend wordt dan in de havenstad Rotter-dam. Kortom een gemankeerde, vooral culturele hoofdstad.Als ik nu door Berlijn fiets zie ik soms de smakelijke details vaneen hoofdstad: grote, donkere BMW's, op diplomatiek kente-ken die, onder politiebewaking, te hard rijden. Onverklaarbare,tijdelijke wegversperringen met gewapende politie of douane-personeel in speciale kleding. Demonstraties van protestbewe-gingen waarvan je het bestaan niet wist. In een echte hoofd-stad voel je een politiek belang dat de regio ver overstijgt. InPankow wordt verbouwd aan de ambassade van Kazachstan,die er al zat ten tijde van de DDR. Er is een Lidl om de hoek.duitSlandDoor het halfslachtige besluit (met een 338/320 meerder-heid) om Berlijn hoofdstad te maken en vijf ministeries inBonn te achter te laten is pijnlijk gebleken dat een stad naarhoofdstad moet groeien. De politiek kan het wel aanwijzen,maar hoofdstadvorming kost decennia. In de speculatiegolfna de Hauptstadtwahl zijn miljarden euro's verdampt. Ergebeurde eigenlijk helemaal niets, terwijl iedereen dacht datstad zou gaan gieren.Maar na twintig jaar groeit Berlijn gestaag in zijn hoofd-stadrol. In het najaar wordt er weer een ministerie ver-huisd. Weer tienduizenden ambtenaren erbij, weer een wijk(Chaussestrasse) op z'n kop. Ook komen er steeds meer lob-byclubs naar de stad. En de betekenis van de stad neemt toemet elke lobbyclub, elke galerie, elk ministerie en elk grootsportevenement. In M?nchen en D?sseldorf is het telkensweer een onderwerp op kunstborrels: de leegloop richtingBerlijn.Als Frankrijk, Albani? of Belarus het songfestival wint, wetenwe zeker van waaruit het jaar daarna opgestraald zal worden.Vanuit hun onomstotelijke hoofdsteden Parijs,Tirana en Minsk.De trotse symbolen van de Natie. Maar als hetzelfde Nederlandof Duitsland overkomt, blijft het gissen. De laatste keer dat hetgebeurde werden het in elk geval niet hun `hoofdsteden'.Ik vrees dat ik nog steeds nooit in een stad heb gewoond dieterecht onderstreept is en in kapitalen geschreven is.Misschien moet ik terug naar ST. MICHIELSGESTEL.Lucas VerweijJournalist en initiator in Design &Architectureltverweij@gmail.com8 2011/04 S+ROIntroQ+AAnne LuijtenStudio-ROanne.luijten@studio-ro.nlboven: Marc MandersFoto:The Nexxt Steponder: Rotterdam CS in 2015Bron:The Nexxt StepMarc Manders, eigenaar-developer The Nexxt StepMet een virtuele wandeling doorhet toekomstige Centraal Station inRotterdam won The Nexxt Step depublieksprijs van het project Rotterdam3d. Eigenaar-developer Marc Manders isovertuigd van de toekomstmogelijkhedenvan de driedimensionale virtuelewerkelijkheid voor planners, ontwerpers,projectontwikkelaars ?n consumenten.De virtuele werkelijkheid in planvormingS+RO 2011/04 9IntroQ+AWat is het bijzondere van uwapplicatie?`Wij combineren een 3D-applicatie meteen gamesapplicatie. Daarmee krijg jeniet alleen een visuele weergave vangebouwen en omgevingen die er nogniet zijn, maar kun je er ook doorheenlopen. Dit interactieve element is hetverschil met augmented reality, waarbijeen nieuwe laag op een andere laagwordt gelegd, wordt toegevoegd alshet ware. Dat blijft tweedimensionaalen is bovendien niet interactief. Bijons kun je door je toekomstige nieuwehuis lopen, zelf beslissen welke kamerje binnengaat, het bubbelbad aanzet-ten, enzovoort. De applicatie geeft eenheel gedetailleerde weergave van detoekomstige situatie, tot en met dedieptewerking van de kozijnen en hetuitzicht vanuit de slaapkamer. Je kijktrond, je beslist of het je bevalt en of jemeer informatie wilt. Desgewenst kande makelaar in virtuele zin met je mee-lopen, doordat je vragen kunt stellen.'Dat biedt mogelijkheden bij de ver-koop van woningen, maar kun je ookverder gaan en de techniek inzettenbij het door de klant zelf ontwerpen ofsamenstellen van de woning?`Je kunt zo ver gaan als je zelf wilt,technisch gezien is alles mogelijk.Je kunt een woonwijk die pas overtwee jaar is gerealiseerd al helemaaldoorlopen. Je kunt zien hoe de wijk er`s nachts uitziet, of in de winter. Watde afstand is tot het sportcentrum ende winkels. Nu is het zo dat mensen opbasis van technische tekeningen en watartists impressions moeten beslissenover een aankoop van vier of vijf ton.Maar je kunt nog veel meer doen. Jekunt mensen ook verschillende optiesin de woning laten zien, zodat ze daarhun keuzes voor indeling of afwerkingop kunnen baseren. Deze applicatiebetekent feitelijk een verandering vooriedereen in de bouwketen. Keukenfabri-kanten kunnen hun keukens laten zien,landschapsarchitecten hun ontwerpvoor de tuin. Gemeenten, projectont-wikkelaars, ontwerpers en leverancierszouden hieraan in een vroeg stadiummoeten gaan samenwerken, het levertvoor iedereen voordeel op.'Ik kan me voorstellen dat deze techniekook van invloed kan zijn op de plan-vorming in gebiedsontwikkeling. Nietalleen voor nieuwe wijken, maar ook inde binnenstedelijke transformatieop-gave, waarin imagoverandering vaakeen grote rol speelt.`Voor onze applicatie van het CentraalStation in Rotterdam lieten we de si-tuatie zien van het station en omgevingin 1970 en de toekomstige situatie in2015. Dat geeft een heel goed beeld vanhoe het gebied gaat worden, je kunt erdoorheen lopen, ?n je kunt het vergelij-ken met hoe het was. Mensen wordenheel enthousiast van hoe het stations-gebied eruit gaat zien. Nu is het gebiednog ??n grote bouwput, maar mensenworden positiever als ze weten hoehet gaat worden. Dan accepteren ze dehuidige situatie ook beter. De applicatiekan dus inderdaad helpen om een nieuwimago van een gebied neer te zetten ?nom draagvlak te cre?ren voor de trans-formatiefase zelf.'Jullie techniek gaat verder dan deaugmented reality waarmee het nainu verleden, heden en toekomst vansteden in kaart brengt. Het lijkt verge-lijkbaar met Second Life, maar dat wasuiteindelijk toch niet zo'n succes?`Second Life zit technisch heel anders inelkaar en is daardoor veel minder toe-gankelijk. Je moet een speciale playerdownloaden, het duurt lang voordatde beelden zijn geladen, de beelden zijnvrij globaal, kortom het is veel mindergebruiksvriendelijk. Onze applicatiewerkt gewoon via internet thuis ofmet je mobiel, met iedere browser en jehoeft alleen maar op pijltjes te klikken.Of Second Life wel of niet succesvol is,is maar hoe je het bekijkt. Er zitten w?liedere avond zestigduizend mensen op.Wat met name niet is gelukt met Se-cond Life is het introduceren van de be-drijfswereld. Mensen gaan naar SecondLife om te gamen, dat is een heel andereingang dan dat ze er zaken komen doen.Bij ons is de ingang heel specifiek, men-sen komen omdat ze informatie willenover bijvoorbeeld de nieuwe badkamer.Vervolgens willen ze de beleving vaneen showroom, toegespitst op huneigen informatiebehoefte.'Hoe ver is de toepassing van de virtue-le toekomst al gevorderd in Nederland?`Die staat nog in de kinderschoenen, netals in het buitenland overigens. We zijnmet de BNA in gesprek over het realise-ren van een platform waar architectenhun werk kunnen laten zien, zodatconsumenten en andere opdrachtge-vers zich kunnen ori?nteren op de stijlvan een architect. We zijn nu vooralbezig om partijen te laten zien welkevoordelen de applicatie biedt, wat erallemaal mogelijk is.'Hoe groot is uw bedrijf?`In Nederland zijn we met drie man, enwe werken samen met twaalf bedrijvenover de hele wereld. Samen hebben weeen groep gevormd, waardoor we inprincipe elk werk aan kunnen. Het is erggespecialiseerd werk, daar vind je nietzomaar mensen voor.'10 2011/04 S+ROIntroColumnVlamingen leven in hun viergevelwoning of in een woonlint.Exponent van de aangeboren baksteen in hun maag en hetresultaat van een heel individuele expressie. Tot zover declich?s. Wetende dat het globale woningareaal ? rato van??n procent per jaar wordt vernieuwd, zegt dit echter weinigover hoe vandaag in Vlaanderen wordt gebouwd.Opdrachtgevers voor nieuwbouw zijn veelal privaat. Deoverheid, in de eerste plaats sociale huisvestingsmaatschap-pijen, staat in voor minder dan tien procent. Zestig procentvan de nieuw gebouwde woningen is gestapeld, grondgebon-den woningen hebben in de regel een beperkt grondaandeel.De voorbije vijftien jaar heeft er, als gevolg van een ? nietgezochte maar wel re?le ? coalitie tussen structuurplanningen de markt, dan ook een ware trendbreuk plaatsgevonden.Minder grond per woning laat immers toe `een goedkoperproduct in de markt te zetten'. Nieuwe appartementenkomen in de centra van Vlaamse steden en gemeenten,meestal op onderbenutte gronden of door afbraak van wo-ningen of industri?le panden. Bij benadering de helft van denieuwe grondgebonden woningen wordt als groepswonin-gen gerealiseerd op uitleg- of inbreidingslocaties. Gemiddeldbestaan deze projecten uit vijf tot vijftig eenheden. Grofweggeschat vertegenwoordigt particulier opdrachtgeverschapvandaag ongeveer twintig procent van alle nieuw gebouwdewoningen. Deze komen in de plaats van een andere woningof op een onbebouwd perceel. In dit laatste geval koopt departiculier in de regel zijn perceel in een grondverkaveling.Het is overduidelijk: het aandeel van het particulier op-drachtgeverschap is in Vlaanderen het voorbije decenniumsterk verminderd en deze tendens zal zich in de toekomstenkel maar voortzetten.En nu naar Nederland. Tijdens een excursie naar Almereblijkt dat zelfs particulier opdrachtgeverschap hier regelsals uniforme nokhoogte en gemeenschappelijke rooilijnennodig heeft. Ook de materiaalkeuze kon beter, net zoals hetvakmanschap rond het afwerken van de gemeenschappelijkemuren. Niet abnormaal voor wat ons een lokaal experimentleek. Wetende dat Nederland op het vlak van ruimtelijkeordening ons gidsland is, waren wij dan ook verbaasd toenparticulier opdrachtgeverschap naar Belgisch voorbeeld opde nationale agenda kwam. Na te zijn bekomen van de eersteverbazing deed ik wat onderzoek hoe het zover kon komen.Het minste wat je kan zeggen is dat de Nederlandse woning-markt voor een enorme uitdaging staat. Op het risico hieren daar wat te kort door de bocht te gaan of niet volledig tezijn toch een aantal idee?n in deze discussie. Zie het als deknuppel in het hoenderhok. Dat heb ik alvast gemeen metminister Schultz...Waar en hoe mensen willen wonen is een vrije keuze diegerespecteerd moet worden: koop en huur; de stad, periferieof het dorp; nieuwbouw of bestaande woning; appartementof grondgebonden woning. Klinkt logisch, maar ontwerpersvan het ruimtelijk woonbeleid hebben het daar verdomdlastig mee. Een beleidskader dat geen rekening houdt metdeze individuele woonwens loopt echter vroeg of laat tegende lamp. Zelf vind ik de meeste Vinex-locaties die ik zagstedenbouwkundig interessant en goed gepland, en toch wilik er niet wonen omdat ze te grootschalig en monotoon zijn.Uiteraard is dat een uiterst individuele mening, maar daargaat het net om.Niet in het minst door de budgettaire beperkingen van dewoonconsument wordt deze keuze serieus beknot. In eengoede woonmarkt zijn echter zowel in aantal als soortvoldoende woonproducten beschikbaar die toch aan dezeverwachtingen voldoen. Zo bouwen ontwikkelaars diewoningen waarvan zij denken dat ze zullen beantwoordenaan de interesse van klanten die dit soort huizen ook kunnenbetalen. In deze markt speelt de bestaande bouw een heelbelangrijke rol, niet in het minst omdat bestaande woningenvaak goedkoper zijn.Ik zie de Nederlandse uitdaging heel wat ruimer dan het fa-ciliteren van particulier opdrachtgeverschap; dat is immershet cre?ren van een echte woonmarkt met voldoende keuzeen aanbod. Per woonregio keuze uit koop of huur; bestaandof nieuwbouw; appartement of grondgebonden woning;stad, dorp of rand; klein of groot; modern of klassiek. Ideali-ter worden deze verschillende woonproducten aangebodendoor verschillende partijen, evenals een overheid die haarsteun afhankelijk stelt van wie deze woningen bewoonten niet wie deze bouwt. En ruimtelijke planners? Die staanvoor de uitdaging een kwalitatief ruimtelijk kader te cre?renwaar plaats is voor deze markt en de bijhorende individueleverlangens, evenals een technisch instrumentarium rond deverschijningsvorm van deze nieuwe woningen. Zonder ditkader en regels komt Nederland terecht in het Vlaanderenvan de vorige eeuw, en dat is nu ook weer niet de bedoeling.Helpik ben een Vlaming!Steven DucatteeuwMatexi/VRPSteven.Ducatteeuw@matexi.beS+RO 2011/04 11IntroColumnBrussel 2004. De oude volksbuurt langshet Zuidstation is bijna helemaal ver-dwenen ten gunste van nieuwe kan-toorcomplexen. Foto:Tim Dirven/HHEnge stadWies SandersRedacteur S+ROwies@urbanunlimited.nl12 2011/04 S+ROThema Enge StadIntroductieAl sinds Mike Davis' Ecology of fear1is het duidelijk dat er verschillendecontroledomeinen in de stad bestaanwaar groeperingen het voor het zeggenhebben. Hierover is veel gepubliceerd,meestal vanuit het perspectief van deangstige burger die in een gated com-munity2 woont en zich beweegt doorrisicovrije `openbare' ruimten.3 Maarruim tien jaar na het verschijnen vanEcology of fear, is er een turbulente ont-wikkeling geweest rond ICT, terroris-mepreventie en crisisbestrijding.In hoeverre is de territoriale indelingdie Davis introduceerde anno 2011 noggeldig? Op veel plekken allang niet meer.Als het gaat om zware criminaliteit enantisociaal gedrag, dan blijkt zich dataf te spelen in precies dezelfde wijken,winkelcentra en clubs waar u en ik onsbegeven. Witwassers, mensenhande-laars, pedofielen, fraudeurs en drugs-bendes handelen niet in speciale wijkenof achterstraten, zij hebben mondialeroutes en routines die zich subtiel metde `bovenwereld' verweven en zich ookprima binnen wijken met buurtpreven-tie of camerage?nfecteerde stratenbegeven.4 Recherche en politie passenal langere tijd hun blik en werkwijze aandeze intelligente dynamische zwartepaden door de stad aan; het is een kat-en muisspel dat steeds complexerevormen aanneemt.5 Waar raakt dit destedenbouw en wat kan de ruimtelijkeordenaar daar eigenlijk aan doen?De stedenbouwer is geen urban FBIagent, maar er wordt wel in toene-mende mate een gevoeligheid van hemverlangd voor besluiten en ontwikke-lingen die het daadwerkelijke gebruikvan de geordende ruimte be?nvloedenen waarbij de juridische context waarinde stedenbouwer maatregelen planttamelijk complex is. Het onlangs gepu-bliceerde onderzoek `Emergo'6 geeftaan hoe verfijnd die zwarte paden inde stad verweven zijn en hoe misdadenonder de radar van het reguliere beheervliegen. De ongeorganiseerde overheidblijkt een slappe tegenstander voor delerende en georganiseerde criminaliteit.Hoe lastig het is beleid aan uitvoeringte verbinden wordt duidelijk in de inter-views met de onlangs afgetreden Rot-terdamse wethouder Dominic Schrijeren de wijkmanager van de RotterdamseTarwewijk Johan Geraerts. Er is zelfseen wet naar die stad vernoemd, maarof dat de stedelingen naar de wet toe-brengt, dat is de vraag.Een stad veiliger maken zit in deportefeuille van de burgemeester, die? Nederland en Zweden uitgezonderd ?hiermee ook stemmen moet winnen. Detop tien van burgemeesters, verzamelddoor Sander van der Ham toont hoe diebazen van de stad de criminaliteit opcreatieve wijze te lijf gaan. Een zo af entoe weer opstekende politieke discussiedaarbij is de roep om `tuigdorpen'. Die isop dit moment door premier Rutte ge-sust met de nogal boude stelling dat `alser al tuigdorpen zijn, dat gevangenissenzijn.'7 Maar zodra een asociaal gezineen buurt gaat terroriseren ? en nietin de gevangenis terechtkomt ? zullende populistische media dit stokpaardjeongetwijfeld weer van stal halen. Tochhebben we in Nederland al eeuwenlangervaring met het ruimtelijk isolerenvan asocialen, zo geeft het historischperspectief van Peter Timmer aan.In welk isolement dan ook, anno 2011 iser meer aan de hand dan een rechttoe-rechtaan fysieke afzondering van hetvermeende tuig van de al even ver-meende brave burger. Ontwikkelingenin de ICT en technologie (camera's)leggen een nieuwe laag van `securitise-ring' over de stad. Marc Schuilenburgschetst die ongemakkelijke samenle-ving waarin een deel van de bevolkingop basis van specifieke kenmerkensystematisch uitgesloten kan wordenvan bepaalde winkels, leveranciers ofpublieke domeinen. `Eens een dief, nooitmeer iets kopen,' zo klinkt het nieuweadagium. Aan de andere kant van ditsysteemtechnisch uitsluiten staat deaandacht voor sociale veiligheid metogen op de straat en een informelewijze van samenleven. Toen het onder-werp in de jaren tachtig door de politieen de vrouwenbeweging op de agendawerd gezet, veranderde de focus vancriminaliteit naar onveiligheidsge-voel en van dader naar slachtoffer. Destedelijke armetierigheid van de jarenzeventig is voorbij, mede dankzij degulle aandacht van ontwikkelaars enontwerpers. Dertig jaar investerin-gen in de nieuwe stedelijke omgevingheeft inderdaad geleid tot schoonheid,beheersbaarheid, rijkdom en veiligheidmaar, zo blijkt uit het rondetafelge-sprek met experts op dit vlak, is ook ?in meerdere opzichten ? eng.Noten1 Davis, M., Ecology of Fear, Los Angeles andthe Imagination of Disaster, MetropolitanBooks, NewYork, 1998 (eerste druk).2 Bijvoorbeeld: Dam, R. van; Eshuis, J.; Aarts,N. en During, R., Closed Communities,Wageningen UR, Wageningen, 2005;of: Hamers, D. e.a., Afgeschermdewoondomeinen in Nederland, NAiUitgevers i.s.m. Ruimtelijk Planbureau, DenHaag, 2008.3 Schuilenburg, M., `Architectuur enveiligheid', in: Justiti?le Verkenningen,nummer 5, 2010.4 Emergo, de gezamenlijke aanpak van dezware (georganiseerde) misdaad in hethart van Amsterdam, Amsterdam, 2011.5 Rotterdam heeft een gebiedsgerichteaanpak van veiligheid, eenpersoonsgerichte aanpak en eenfenomeengerichte aanpak. Die laatstevolgt het pad van een specifiek criminelelijn zoals mensenhandel of drugshandel.6 Emergo, de gezamenlijke aanpak van dezware (georganiseerde) misdaad in hethart van Amsterdam, Amsterdam, 2011.7 NOS, 11 februari 2011.S+RO 2011/04 13Thema Enge StadIntroductieIllustratie: Max KismanDesecuritisering van14 2011/04 S+ROThema Enge StadPark of jungle?Rotterdam, 2009. Bewakingscamera'sBeursplein/Koopgoot.Foto: Peter Hilz/HHde stad: park of jungle?De veiligheidspolitiek heeft groteinvloed op de ordening van de ste-delijke ruimte. Dagelijks begevenwe ons van veilige naar niet-veiligedomeinen. We checken in met onzeov-chipkaart, ons gezicht wordtherkend in de supermarkt. Dit soort`veiligheidsbellen' werkt op eenopvallende manier door in het ruim-telijk domein. Gaat deze jungle aanordeningen de stedelijke ruimte nietteveel overwoekeren, vraagt MarcSchuilenburg zich af.S+RO 2011/04 15Thema Enge StadPark of jungle?Marc SchuilenburgVrije Universiteit, Criminologiem.b.schuilenburg@vu.nlwww.marcschuilenburg.nlVeel mensen zijn trots op de stadwaarin ze wonen. In het beste gevalsluit de inrichting van de stad aan bij decultuur van de stedelingen. Maar destad is ook een ontmoetingsplaats oftrefpunt van vele verschillende mensenen culturen. Regels moeten hetsamenleven mogelijk maken enconflicten voorkomen. Zonder regelsveranderen delen van de stad in eenjungle waar het recht van de sterksteheerst. Maar als meerdere partijenregels gaan opleggen ontstaat er eenwoud aan regels; een nieuwe vorm vanjungle. Winkeliers, beveiligingsbedrij-ven, woningbouwverenigingen,buurtwachten, energiemaatschappijen:zij bedenken allemaal regels enstraffen. De gedachtegang is dat zemet de nieuwste veiligheidstechniekendiezelfde regels kunnen afdwingen enstraffen opleggen. Of deze vorm vantoezicht de veiligheid ook werkelijkvergroot, blijft de vraag. Wel treden erexterne effecten op met betrekking tothet gebruik van de stedelijke ruimte.E?n van de gevolgen is dat er nieuweordeningen in de stad ontstaan. Ditroept drie vragen op. Ten eerste: Hoeziet de stad er traditioneel uit? >>16 2011/04 S+ROThema Enge StadPark of jungle?midden: Leiden, 2008. Poortjes voorOV-chipkaart op Centraal Station.Foto: GerardTil/HHrechts/onder: Rotterdam, 2011. Sup-portersbrug bij voetbalstadion Feye-noord moet supportersstromen in goe-de banen leiden en ongeregeldhedenvoorkomen. Foto: Jannes Linderslinks: Den Haag, 2007. Biometri-sche gezichtsherkenningscamera's(circa 150) in en rond het nieuwevoetbalstadion van ADO Den Haag.Uitzonderlijke maatregelen om van-dalisme tegen te gaan en hooliganste weren (stadionverbod). Toegangs-poortjes herkennen supporters doorTen tweede: Tot welk proces is dehuidige veiligheidspolitiek te herleiden?En ten derde: Welke nieuwe ordeningenkun je onderscheiden?Harde lijnenHoe de stad er traditioneel uitziet is hetbeste te bekijken vanuit een vogelper-spectief. Dan zie je al snel dat drie hardelijnen het stedelijk leven consistentie,samenhang en richting geven.1 Dezelijnen omsluiten de burgers en hebbeneen eigen geschiedenis. Door deinvoeging ervan in de stad wordenbewoners opgedeeld in afgebakendegebieden en ontstaan er collectieveactiviteiten. Dikwijls zijn deze strikteopdelingen politiek-economischbepaald en ideologisch onderbouwd.Zijn ze eenmaal getrokken, danproduceren ze specifieke effecten endienen ze een bepaald nut.Er zijn binaire opposities zoals `stad-platteland' en `natuur-cultuur'. Langgeleden zorgden deze opdelingenervoor dat stedelingen zich beschermden beschut voelden tegen gevaren diebuiten hun invloedsfeer lagen. In destad was je bijvoorbeeld veilig voor degevaren van de natuur. Door deoprukkende verstedelijking hebbenbeide opdelingen aan kracht verloren.Duale categorie?n als `centrum'tegenover `periferie' en `natuur'tegenover `stad' zijn achterhaald. Zelfsop het platteland is een stadslevenmogelijk. Andere opposities zijndaarvoor in de plaats gekomen. Hetonderscheid `publiek-privaat' is hier eengoed voorbeeld van. In het priv?domeinmoet de overheid het individu met rustlaten. Achter de drempel van de woningkan eenieder zijn persoonlijke verlan-gens en opvattingen erop nahouden.Daarentegen is de publieke ruimte eenplaats waar iedereen elkaar vrij kanontmoeten en waar een gezamenlijkewereld ontstaat. In deze ruimte vindthet in vrijheid denken, spreken,oordelen en overtuigen van anderepersonen plaats en zet ieder individuzijn verlangens en opvattingen evenopzij voor het algemeen belang.Daarnaast is de stad opgedeeld insteeds groter wordende cirkels. Ditbegint met het bed, de kamer, vervol-gens het huis, dan de straat, de wijk,deelgemeente, stad ? en zo verder. Ditis de tweede harde lijn. Deze cirkelrede-nering breidt zich steeds verder uit endaardoor ook de omgeving waarin jeleeft en beweegt. Elke cirkel herbergt??n of meer andere cirkels in zich. Deverruimingen komen tot stand doordatelementen uit een kleine cirkel door eengrotere cirkel worden opgenomen. Decirkel verandert dan van aard zodradeze elementen worden gekoppeld aanandere elementen of oude elementeneruit verdwijnen. Hoe groter de cirkel is,hoe gecompliceerder de socialestructuur en verhoudingen tussen destedelingen zijn in deze binnenwereld.Tot slot zijn er lineaire opdelingen. Indat geval is er sprake van verschillendeperiodes of fases in het leven die elkaarchronologisch opvolgen: baarmoeder,gezin, school, werk, pensioen, kerkhof.Wat men `volwassen worden' noemt,zijn de verschuivingen in deze fasen.Enerzijds kenmerkt deze derde lijn zichdoordat iedere fase een eigen functie-gebonden plaats heeft. Elke plaats ?een biometrische scan. `Spotshots',beweegbare fotocamera's met eenkrachtige zoomlens, fotograferen detoeschouwers tijdens de wedstrijdzo'n negentig keer. Boven de tribuneshangen microfoons om spreekkorenen vuurwerkmisbruik te lokaliseren.Foto: Inge van Mill/HHS+RO 2011/04 17Thema Enge StadPark of jungle?onder: Rotterdam, 1999.Voetbalsupporters wachten bijFeyenoord-stadion, paarden leiden demassa in goede banen.Foto: Otto Snoek/HHwoning, school, kantoor, bejaardente-huis ? heeft een specifieke maniervan `doen en zeggen', dat wil zeggen,eigen fysieke, sociale en symbolischekenmerken. Anderzijds wordt elkefase afgesloten zodra een volgendezijn intrede doet. Op school hoor jedat je niet meer thuis bent. Opkantoor vertellen ze je: `Je zit nietmeer op school.'2 Zo ontstaat er eenopeenvolging van fasen en ruimten,waarbij je van punt naar puntbeweegt alsof er steeds iets nieuwskan worden toegevoegd aan hetleven van alledag.Veel is er nagedacht en geschrevenover deze drie harde lijnen. Historischonderzoek laat zien dat iedere lijn eeneigen dynamiek heeft die niet altijdnaadloos aansluit op de andere tweelijnen. Hoewel deze klassieke opdelin-gen op zichzelf waardevol zijn, doenze echter weinig recht aan deopkomst van allerlei onzichtbareveiligheidsregimes waar we onsdagelijks doorheen bewegen. Dezeregimes breken met de klassieketegenstellingen en modernistischeidee?n van de stedelijke ruimte. Zelopen dwars door de hier beschrevenopdelingen heen. Om de effectendaarvan duidelijk te maken, moeteerst iets worden opgehelderd overhet proces dat hiervoor heeftgezorgd.SecuritiseringSinds lange tijd is veiligheid een vastonderdeel van de ordening van de ste-delijke ruimte. Zo worden steedsmeer gebieden gedefinieerd vanuithet begrip `veiligheid' en veiligheids-technieken ook op steeds ruimereschaal toegepast. Deze technieken? herkenningscamera's, poortjessys-temen, rfid-chips ? hebben tot doelde toekomst veilig en zeker te stellen.Dit proces heb ik eerder `de securi(ti)-sering van de samenleving' genoemd.3Securiteit is afgeleid van het Franses?curit?. Dat woord verwijst naar >>boven: Rotterdam, 2011. Synagogemet een woud aan paaltjes voorde deur, ter bescherming tegenmogelijke aanslagen. Foto: JannesLindersde betekenis van `veiligheid', maar isetymologisch ook verwant met hetwoord `zekerheid' (pensioen, verzeke-ring). Relevant is dat het proces vansecuritisering gebaseerd is op eenmedisch model van preventie, norme-ring en risico. Dit model gaat terug opde bestrijding van de ziekte `pokken' inde negentiende eeuw. Aan de hand vanmedische campagnes en inentingsprak-tijken werd het probleem van pokkenaangepakt. Dit ging niet alleen gepaardmet het aanleggen van uitgebreiderapporten en verslagen van de ziektedie de mogelijkheid had uit te groeientot een epidemie, ook werden onge-zonde plekken in de stad gelokaliseerden, indien nodig, vernietigd. Daarbijwerden alle bewoners preventiefinge?nt en kon uit statistische gege-vens worden afgeleid wat een `normaal'sterftecijfer was.4De systematische en succesvolleaanpak van pokken zal nu tot weinigvragen meer leiden, maar opvallend isdat de modaliteiten ervan ? preventie,normering, bevolking en risico ? zijnverplaatst naar een veelomvattendemanier van besturen van mensen. Jezou ook kunnen zeggen dat de bestrij-ding van pokken het paradigma is vande huidige veiligheidspolitiek. E?n vande consequenties is dat praktijken alshuisvesting, welzijnswerk, openbaarvervoer en onderwijs heringerichtworden volgens de logica van hetsecuriteitsdenken. Zo leidt het tegen-gaan van de groeiende criminaliteitonder jongeren ertoe dat scholen, insamenwerking met gemeente, politieen justitie, reglementen opstellen opgrond waarvan leraren hun leerlingenkunnen fouilleren wanneer ze vermoe-den dat ze wapens of drugs op zakhebben. Tegelijkertijd is de handhavingvan zaken als vernieling en diefstal inhanden gelegd van de winkeliers (enniet de politie). Inmiddels kunnenwinkeliers overtreders een winkelont-zegging opleggen voor de periode vaneen jaar tot alle winkels die meedoenaan deze maatregel. In de kranten leesje dat beleidsmakers plannen hebbenom soortgelijke straffen ook toe tepassen op andere delen van de stad,bijvoorbeeld door middel van eentram- en bioscoopverbod.Kortom, niet alleen is de notie van`veiligheid' de drijvende kracht achterde stedelijke planning (van krachtwijktot gated community), in uiteenlopendepraktijken zijn de technologie?n,praktijken en metaforen van hetveiligheidsdenken ook meer aanwezigdan ooit tevoren.5 Een dergelijkevervlechting van staat en maatschappijmaakt de klassieke wijze van denkenover de relatie tussen stad en veiligheidondoorzichtig. Nu waren staat enmaatschappij altijd al sterker metelkaar verbonden dan in klassiekliberale discussies wordt erkend, maarde securitisering van de samenlevingleidt ertoe dat de scheiding tussenpubliek en privaat steeds minderscherp is te trekken. Er ontstaat eengrijze zone of hybride gebied tussenpubliek en privaat. Het meanderendeproces van securitisering leidt zo toteen uitermate complexe organisatie enuitvoering van de veiligheidszorg. Maarhet brengt ook een nieuwe sociale enruimtelijke segregatie met zich mee.VeiligheidsbellenDe kans dat je in je dagelijkse bewegin-gen door de stedelijke ruimte wordtbekeken, is de afgelopen jaren flinktoegenomen. Steeds meer mensen enobjecten zijn in realtime te volgen. Deruime toepassing van veiligheidstech-nieken draagt daaraan bij. Maar ook hetfeit dat burgers in toenemende mateworden gecontroleerd door zowelparticulieren en bedrijven als deoverheid. Zo worden `politieachtige'taken steeds meer uitgevoerd door opcommercie gerichte actoren, zoals debewaking van semipublieke gebiedenals winkelcentra, vliegvelden enwoonwijken. Beide aspecten komensamen in lokale constellaties vanterritoria, regels en autoriteiten. Deze,wat je kunt noemen, assemblagesvormen ieder op zich een specifiekeruimtelijke-temporele orde met eigenvormen van toegang, informatie,identiteitscontrole, uitsluiting, beheeren surveillance.6 Assemblages hebbende vorm van veiligheidsbellen, dat zijnkortstondige of duurzame structurenvan begrensde holle ruimten waarinzich interacties voltrekken tussen deplaatselijke autoriteiten, juridischearrangementen (protocollen, contrac-ten) en aanwezige stedelingen, dikwijlsin samenhang met het gebruik vandigitale technieken en communicatievenetwerken.De opkomst van dergelijke veiligheids-bellen betekent een nieuwe fase in destedelijke ordening. Dit zie je bijvoor-beeld terug in de Collectieve Winke-lontzegging, een initiatief van winke-liers om op eigen gelegenheid overlasttegen te gaan.7 In Den Haag, bijvoor-beeld, is dit systeem als sinds 2007 inwerking. Wie ongewenst gedragvertoont, wordt de toegang ontzegdtot alle winkels die dat beleid hanteren.Je steelt met andere woorden in deAlbert Heijn een Mars, maar je krijgtRotterdam, 2009. Camerabewakingop Stationsplein Centraal Station.Foto: David Rozing/HH18 2011/04 S+ROThema Enge StadPark of jungle?S+RO 2011/04 19Thema Enge StadPark of jungle?Nijmegen, 2011. De winkelvan juwelier Kamerbeek metantiramkraakpaaltjes en camera's.Foto: Flip Franssen/HHnamens alle winkels in de binnenstadeen winkelverbod. Winkeliers makendaarbij gebruik van technieken alsgezichtsherkenningssystemen ommensen met een ontzegging te werenuit de binnenstad. Hoewel de term`winkelontzegging' suggereert dat hetalleen om winkels gaat, passen ooktheaters, ateliers en galerie?n, hotels,banken, restaurants en zelfs apothe-kers de maatregel toe. Aan de hand vandatabestanden delen deze ondernemin-gen gegevens over de kenmerken vanpersonen (gezicht, adres, naam,enzovoort) met een winkelverbod opzak, met andere woorden: informatieover wie welkom en onwelkom is. Ditgebeurt niet alleen in plaatselijkewinkelstraten (de RotterdamseKoopgoot) of lokale gebieden (winkel-centrum Zuidplein), maar ook metondernemingen in andere steden. Ookelders in Nederland kan je dan detoegang worden geweigerd tot eendeel van de stad.We checken iedere dag in en uit, zowelbewust (poortje voor het openbaar ver-voer) als onbewust (gezichtsherken-ningscamera in de supermarkt). Datmaakt nieuwsgierig naar de differen-tiatie van de stedelijke ruimte. Eeninventarisatie van het aantal veilig-heidsbellen laat zien dat er eenlappendeken is ontstaan aan nieuweordeningen. Deze ordeningen zijndikwijls niet met het blote oog te zien.Daarvoor zijn ze te fijnmazig en tetransparant. Relevant is dat ze brekenmet de klassieke indeling van de drieeerder genoemde harde lijnen. Datheeft vooral te maken met de inzet vandigitale technieken en communicatievenetwerken om de veiligheid te waar-borgen. Zo worden beelden vangezichtsherkenningscamera's viaverschillende netwerken met elkaarsamengevoegd. Met een internetaan-sluiting kun je op ieder moment van dedag een database met winkeldieveninzien. Het gevolg is een uitbreiding vande fysieke ruimte met een andereruimte. De fysieke ruimte ligt in een vir-tuele ruimte die op computernetwer-ken is gebaseerd. Die ruimte bestaatniet in lichamelijke of fysieke zin, maarheeft wel een onmiddellijk effect op deordening van de stad. De eerdergenoemde veiligheidsbellen hebbennamelijk steeds minder een vasteomtrek, dat wil zeggen, ze vallen nietsamen met een afgebakend stuk grondof plaats. Digitale veiligheidstechniekenblazen de bellen steeds verder op. Hungrenzen verschuiven met anderewoorden voortdurend. Het effect is datde stedelijke ruimte continue wordtgeproduceerd en gereproduceerd. Endaarmee steeds weer opnieuw wordtgeconfigureerd.Park of jungle?De veiligheidspolitiek heeft groteinvloed op de ordening van de stedelijkeruimte. Zo staat de stad bol vanbewakingscamera's, detectoren,digitale poortjes en trackingsappara-tuur. Deze technieken moeten conflic-ten en irritaties in de stedelijke ruimteonder controle brengen. Tegelijkertijdmaken ze deel uit van lokale constella-ties met eigen vormen van toegang enuitsluiting. Dit controlenet, als onder-deel van een proces van securitisering,wordt steeds groter terwijl de mazenkleiner worden. Het gevolg is een jungleaan ordeningen die de stedelijke ruimteoverwoekert. Ondanks de groteinwerking op de samenleving vindt hiernauwelijks een debat over plaats. Depolitieke loopgraven zijn betrokken eneen terugkeer naar de oude veiligheids-handhaving is simpelweg niet meermogelijk. Toch lijkt de vraag actuelerdan ooit hoe van de stad weer eenprettig mensenpark te maken.Noten1 Schuilenburg, M., `Het tijdperk vanonzichtbare breuken', in: De Gids, nummer6, 2009, pp. 645-654.2 Deleuze, G., Negotiations 1972-1990,Columbia University Press, NewYork, 1995,p. 177.3 Schuilenburg, M., `De securisering vande samenleving. Over de relatie tussenveiligheidszorg, bestuur en quasi-strafrecht', in: Krisis. Tijdschrift vooractuele filosofie, nummer 3, 2009, pp. 6-23.4 Foucault, M., Security, territory,population. Lectures at the Coll?ge deFrance 1977-1978, Picador, NewYork, 2009.5 Simon, J., Governing through crime. Howthe war on crime transformed Americandemocracy and created a culture of fear,Oxford University Press, Oxford, 2007.6 Schuilenburg, M., `The DislocatingPerspective of Assemblages. Another Lookat the Issue of Security', in: Open. Cahieron art and the public domain, nummer 15,2008, pp. 18-35.7 Schuilenburg, M. en Van Calster, P., `DeCollectieve Winkelontzegging: eenantwoord van willekeur op overlast', in:Omstreden ruimte. Over de organisatievan spontaniteit en veiligheid (Boutellier,H. et al, red.), Van Gennep, Amsterdam,2009, pp. 137-155.20 2011/04 S+ROThema Enge StadCrime fightersrechts: New Orleans, Florida (USA),9 juli 2010. Burgemeester MitchLandrieu (rechts) in gesprek mettwee mannen die de olie van de BP-ramp in de Golf van Mexico moetenopruimen. Foto: David Rae Morris/TheNewYorkTimes/HHlinks: Pollica (Salerno), 10 september2010. Begrafenis van burgemeesterAngelo Vassallo trekt veel pubiek. Opde Torre Angioina een levensgrotefoto van Vassallo. Foto: EmilianoMancuso/contrasto/HHHoeders vanSander van der HamStiposander.vanderham@stipo.nlHoe graag we ook de uithoekjes vaneen stad afstruinen om `het echteleven' te ervaren en hoe spannend,uitdagend en mysterieus donkeresteegjes ook ogen, we lopen er alleen inwanneer het `echt' veilig is. We willenallemaal wel eens een keer een goeievechtpartij hebben gezien of een dealerop de hoek van de straat, zolang datmaar op gepaste afstand blijft. Want,veiligheid gaat boven alles. Ook in destedelijke ontwikkeling zoeken wemassaal naar instrumenten om deveiligheid te verbeteren. We gebruikende principes van Jane Jacobs om de so-ciale controle en cohesie te vergroten.En we gaan te rade bij sociologen,psychologen en antropologen om demens in zijn sociale context te begrij-pen. Maar in het veiligheidsvraagstuk isuiteindelijk de burgemeester debelangrijke spil. Was hij voorheenvooral de hoeder van de collectieveidentiteit van de lokale gemeenschap,nu is hij steeds meer ook een crimefigh-ter en crisismanager.1 Hij is hetboegbeeld van openbare veiligheid, eenveiligere stad begint hij hem.Het handhaven van de openbareveiligheid gaat over het hele scala aanverkeersveiligheid, crowdcontrol,traceren van jeugdbendes en hetaanpakken van georganiseerdemisdaad, die de stad als toneel voor huncriminele activiteiten gebruiken.Burgemeesters over de hele wereldzoeken naar manieren om op lokaleschaal met deze bedreiging van deopenbare veiligheid om te gaan. Invrijwel alle steden ter wereld profilerengekozen burgemeesters zich zeer actiefnaar de burger om hun visie op de staden de stedelijke veiligheid te motiveren.Slechts enkele slagen in een daadwer-kelijk innovatieve aanpak.Veiligheid gaat boven alles. Zeker in de (grote) stad.Burgemeesters vervullen daarbij een belangrijke rol.Steeds vaker is de burgemeester de spil, het boegbeeld vanopenbare veiligheid. Op zoek naar manieren om op lokaleschaal met die veiligheid om te gaan. Hoe innovatief zijndeze crimefighters? Sander van der Ham belicht de tienmeest aansprekende hoeders van de stad.Tien burgemeesters,boegbeelden vanopenbare veiligheidS+RO 2011/04 21Thema Enge StadCrime fightersrechts: NewYork, NewYork (USA),6 november 2009. Voormalig burge-meester Rudy Giuliani arriveert sa-men met zijn vrouw bij de `ticker-tapeparade' ter ere van het 27e wereld-kampioenschap van baseballclub deYankees. Foto: Andy Kropa/Redux/HHmidden: Amsterdam, 5 mei 2011. Burge-meester Eberhard van der Laan (PvdA)tijdens Bevrijdingsfestival in gesprekmet de Nederlands-Marokkaanse rap-per Salah Edin. Over de film van Edindie laat zien hoe veel Marokkaansejongeren in Amsterdam-West verkeer-de keuzes maken en op het verkeerdepad raken. Foto: Jan Boeve/HHlinks: Tirana (Albani?), 28 januari 2011.Edi Rama (midden met rozen), leidervan de socialistische oppositiepartijen burgemeester van Tirana, tijdenseen demonstratie tegen de zittenderegering. Foto: Vedat Xhymshiti/Polaris/HHde stadCrime fightersHieronder worden tien burgemeestersbeschreven die ieder op een bijzonderemanier voor een veiligere stad vochtenen daarmee bewezen voorbeelden zijnvan daadkracht, passie en leiderschap.Maar vanuit welke positie je de rol vandeze stadsleiders ook bekijkt, ze hande-len allen vanuit een liefde voor hunstad. Deze burgemeesters hebben meerdan alleen een baan, ze zijn hetboegbeeld van hun stad, representantvan hun bevolking, doorgewinterdpoliticus, zakenman, performer,crimefighter en soms martelaar.angelo vaSSallo was burgemeestervan het dorp Pollica in het zuiden vanItali?. Hij vocht tegen vervuiling enstelde extreem hoge boetes in voorgebruikers van illegale vuilstortplaat-sen en voor vervuilers van de strandenen lokale wateren. Tegelijkertijdontwikkelde hij het dorp tot een`slowfood town' door de traditionele,lokale keuken weer op de kaart tezetten. Dit zorgde voor toeristenstro-men en het genereerde belangrijkeinkomsten voor de lokale winkeliers enrestaurants. Ook vocht hij direct tegencriminele activiteiten door verschil-lende meldingen te doen bij de open-baar aanklager. In 2010 betaaldeVassallo hiervoor met zijn leven, hijwerd vermoord, waarschijnlijk door deCamorra. Zijn begrafenis in Pollica, 2500zielen groot, werd bezocht door maarliefst 6000 mensen.mitch landrieu werd in 2010 burge-meester van New Orleans. `State of theCity' (versus `State of the Union') Hijsteunt het `Weed & Seed'-programmavoor de aanpak van criminaliteit.2 Ditprogramma pakt criminaliteit aan doorstrenge wetshandhaving, preventie,interventie en behandeling. Crimineleorganisaties boden vaak beschermingaan hen die daarvoor betalen.3 Deaanpak hiervan betekent ook dat deze`beschermende systemen' wegvallen endat ook het gat van het weggevallensysteem opgevuld moet worden.Landrieu toont deze betrokkenheiddoor ook te `zaaien': de zorg voorgemeenschapsopbouw, herstructure-ring en economische ontwikkeling vanwijken. Het programma is al sinds 1993effectief. Uiteindelijk plukken de staden haar bewoners hier de vruchten van.edi rama werd in 2000 burgemeestervan Tirana, Albani?. Een stad doordron-gen van vijftig jaar Stalinistischdictatorschap en tien jaar vrije markt,met als gevolg veel georganiseerdemisdaad, overbevolking, corruptie vansociale diensten, illegale gebouwen enverloederde straten. Sinds zijn aantre-den vecht hij voor een betere enmooiere stad. Rama opende hiervoorfilmhuizen waar populaire films wordenvertoond, introduceerde het `Return toIdentity Programme' om illegalegebouwen als brandhaarden vancriminaliteit schoon te vegen, lanceerdehet `Cleen and Green Project' om devervuiling van de rivier de Lana tegente gaan en zorgde voor de aanleg vannieuwe groengebieden en duizendenbomen in de stad. Hierdoor daalde dewerkloosheid omdat deze nieuweprojecten banen cre?erden. Niet alleenmaakt hij de stad veiliger en leefbaar-der. Als kunstenaar zet hij zich ook invoor de esthetiek in de stad. Saaiegrijze flats krijgen een `Rama-kleur':groen, violet of geel. `Hiermee laatTirana de best mogelijke indruk achterbij de mensen die de stad graag aan wiltrekken,' aldus Rama.eberhard van der laan gaf alsburgemeester van Amsterdam op-dracht tot de sloop van jongerenhonk`Royal' in de wijk Holendrecht, dethuisbasis van een jeugdbende die allangere tijd voor veel overlast encriminaliteit zorgde. Van der Laanstelde ook `daderregie' in: uitgebreidedossiers over de jonge criminelen, die22 2011/04 S+ROThema Enge StadCrime fightersmidden: Maastricht, 28 juni 2005.Burgemeester Gerd Leers (CDA) ingesprek met stadswachten in hetcentrum van de stad. Foto: Marcel vanden Bergh/HHrechts: Cucuta (Columbia), 5 mei 2010.Antanas Mockus (links), hier op cam-pagnetoer als presidentskandidaatvoor The Green Party, heeft tweetermijnen gediend als populaire bur-gemeester van Bogot?. Foto: MoisesSaman/The NewYorkTimes/HHlinks: Phoenix, Arizona (USA), 25 april2010. Burgemeester Phil Gordon, hiertijdens een verkiezingsbijeenkomst,pleit tegen de nieuwe immigratiewetvan de gouverneur. Foto:Tony Blei/Polaris/HHintensief gestalkt, gespot, aangespro-ken en wekelijks met alle instantiesbesproken worden. Gaan ze de fout indan kunnen ze gelijk terug naar de bak.5Deze aanpak richt zich niet alleen op dedaders maar heeft ook tot doeljongeren ervan te weerhouden eencrimineel pad te kiezen. Ook is onderzijn leiding het project `Emergo'opgeleverd, een uniek onderzoek vanhet postcodegebied 1012, waar degeorganiseerde misdaad ? via drugs,prostitutie en witwaspraktijken in hetvastgoed sterk verankerd is. In ditproject werkten voor het eerst degemeentelijke diensten en politiesamen om de complexe verwevenheidtussen onder- en bovenwereld in kaartte brengen en aan te pakken.rudy giuliani was burgemeester vanNewYork toen hij via een zerotole-rance-aanpak de beruchte `BrokenWindows Theory' introduceerde. Kleineproblemen, zoals een gebroken raam ofafval op straat, zouden mensenuitnodigen tot antisociaal gedrag. Doordeze problemen snel aan te pakkenschrikt het antisociaal gedrag af enwerkt het preventief tegen zwarecriminaliteit.6 Giuliani pakte kleineproblemen zoals graffiti, cannabisbeziten agressiviteit hard aan. Hij gafhiermee het signaal af dat de ordestreng werd gehandhaafd. Via deaanpak van deze lichte criminaliteitmaakte hij NewYork een veiligere enschonere plek. Uit empirisch onderzoekuit Groningen blijkt inderdaad dat ereen relatie is tussen criminaliteit enantisociaal gedrag.7 Maar er blijvenevenwel twijfels bestaan over decausale relatie met de afname vanzware criminaliteit.Phil gordon, burgemeester vanPhoenix, heeft zijn vizier op de binnen-stad gericht. Hij pakt onder andere dezogenaamde `Slumlords' aan. Vastgoed-eigenaren in achterstandsbuurten diein dienst van criminele organisatiesoptreden als `legale eigenaar' en daarbijvaak illegaal gebruikmaken vanoverheidsgelden zoals subsidies voorrenovatie. Gordon richtte de `SlumlordTask Force' op, die zich bezighoudt methet opsporen van verwaarloosdepanden (`slums'), het controleren van debenodigde papieren en het berechtenvan eigenaren die niet optreden tegencriminele activiteiten, zoals prostitutieen drugshandel in hun eigendommen.Van de twintig oorspronkelijke slumsstaan er vijf jaar later nog maar drie opde lijst.8gerd leerS, voormalig burgemeestervan Maastricht, had zijn handen vol aanhet drugstoerisme dat zijn stadaandeed. Hij sprak zich uit tegen hetgedoogbeleid om de verkoop vansoftdrugs wel toe te staan, maar hetverbouwen ervan niet. Dit leidde naarzijn idee alleen maar tot verborgencriminaliteit en overlast.[NOOT#9] Hijmaakte zich sterk voor door deoverheid gecontroleerde verbouw vancannabis en wilde een `drugsboulevard'aanleggen buiten de stad. Dit zou deoverlast van drugstoeristen aanzienlijkdoen afnemen. Ook pakte hij deillegale- en criminele activiteiten inwoonwagenkamp Vinkenslag aan. Zijndaadkrachtigheid en rechtlijnigheidmaakten hem populair bij het volk en degemeenteraad.antanaS mockuS gelooft in eenandere aanpak van de criminaliteit.Bogot? verkeerde in chaos door geweld,verkeersproblemen, corruptie enbendes van rovende straatkinderen.10Hij gebruikte zijn humor om hetscepticisme van de bevolking tedoorbreken, Mockus was overtuigd vanpositieve sociale mechanismen. Hij zagde stad als een sociaal experiment met6,5 miljoen deelnemers. Zo verkleeddehij zich als `Supercitizen' en huurde 420mimespelers in om verkeersovertre-ders te bespotten. Want `Colombianenkrijgen liever een boete dan dat zij voorgek gezet worden.'11 Mockus maakteslim gebruik van zijn humor en gekte enwist op die manier de mentaliteit vanhet volk te veranderen ? niet via regelsen repressie, maar via humor enhartelijkheid.Jaime lerner besteedde als burge-meester van Curitiba veel aandacht aanhet milieu, de ecologie en het trans-portsysteem van de stad. Hiermee gafhij de stad een economische impuls enmaakte haar bovendien veiliger.Curitiba heeft nu aanzienlijk minderbendegerelateerde criminaliteit dansteden zoals Rio de Janeiro. Om dit tebereiken organiseerde Lerner datbewoners van achterstandswijken eenS+RO 2011/04 23Thema Enge StadCrime fighterslinks: Curitiba (Brazili?), 1 januari2007. Jaime Lerner, twee maal bur-gemeester van Curitiba en twee keergouverneur van de staat Parana, is dehoofdarchitect van het steden-bouwkundig plan voor Curitiba. Hiergefotografeerd in de Jardim Botanico.Foto: Simon Norfolk/nb Pictures/HHrechts: Helmond, 25 januari 2011.De woning van burgemeester FonsJacobs (CDA) wordt opnieuw bewaaktdoor de politie vanwege bedreigingenaan zijn adres. Foto Marcel van denBergh/HHmidden: Helmond, 15 maart 2007.Burgemeester Fons Jacobs (CDA).Foto: Bram Saeys/HHvergoeding in levensmiddelen ofopenbaarvervoerkaartjes kregen vooriedere zak met afval die zij inleverden,vissers kregen een vergoeding voorafval dat zij uit de oceaan haalden. Ooklegde Lerner met federaal geld eenuitgebreid bussysteem aan.12 Hiermeevergrootte hij de mobiliteit van deCuritibanen enorm, waardoor zij verdervan huis werk konden zoeken.Tot nu toe zagen we succesvolle,lokaalgerichte voorbeelden. We ziendat een regionale aanpak en samen-werking aan populariteit wint. Onderandere in Noord-Brabant is dit actueel.De burgemeester van Helmond,fonS JacobS geniet zware bewakingvanwege dreigingen uit het drugscir-cuit. Aan de bekende achterdeur vancoffeeshops, en sinds de versoepelingvan het belastingstelsel rond vastgoed-beheer, is een netwerk van zwarecriminaliteit ontstaan. De vijf burge-meesters van de grote Brabantsesteden gaan daarom een bijzonderesamenwerking aan met het ministerievan Justitie en de Politie om criminali-teit in deze steden te bestrijden. Deregionale informatie- en expertisecen-tra (RIEC's) gaan informatie verzamelenen analyseren om criminelen op tesporen.13 De burgemeesters willen opdeze manier de criminele netwerken opbovenstedelijke schaal blootleggen ende hennepteelt, heling en handel indrugs aanpakken.Noten1 Boogers, M. en Karsten, N. `Burgemeester(en) Veiligheid', in: Lokaal Bestuur,Jaargang 33 nummer 9, september 2009.2 http://www.nola.com/politics/index.ssf/2011/04/new_crime-fighting_strategy_fo.html3 Skaperdas, S., The political economy oforganized crime: providing protectionwhen the state does not, Economics ofGovernance, nummer 2/2001, pp. 173-202.4 http://en.wikipedia.org/wiki/Cory_Booker5 `Herboren Holendrecht', in: NRCHandelsblad, 25 mei 2011.6 http://en.wikipedia.org/wiki/Broken_Windows7 Science december 2008: http://www.sciencemag.org/content/322/5908/1681.abstract8 http://www.dlc.org/print.cfm?contentid=27779 http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/nieuws/article/detail/1082789/2010/01/15/De-burgemeester-is-weg.dhtml10 http://www.news.harvard.edu/gazette/2004/03.11/01-mockus.html11 http://en.wikipedia.org/wiki/Antanas_Mockus12 http://en.wikipedia.org/wiki/Jaime_Lerner13 http://www.tilburg.nl/gemeente/ep/channelView.do?channelId=-14744&programId=17231&pageTypeId=17766&contentTypeId=1001&displayPage=%2Fep%2Fchannel%2Ftl_channel_related_content.jsp&relCntPage=%2Fep%2Fcontent%2Ftl_ed_pr_content.jsp&contentId=3343924 2011/04 S+ROThema Enge StadInterview Dominic SchrijerRotterdam, 9 februari 2010. DominicSchrijer (lijsttrekker PvdA) tijdens eendebat met Marco Pastors (lijsttrek-ker Leefbaar Rotterdam). Foto: ArieKievit/HHMiddenklassemaaktde stadInterviewDominicSchrijerIn het najaar van 2003 gooideDominic Schrijer, toen nog da-gelijks bestuurder in Charlois(PvdA), de knuppel in het hoen-derhok: Rotterdam-Zuid kon deinstroom van kansarme migran-ten niet meer aan, luidde zijnboodschap. De belasting vooronderwijs-, zorg- en welzijnin-stellingen werd te groot. Schrijerpleitte daarom voor het stellenvan een limiet aan het aantalkansarme migranten. Hoe kijktDominic Schrijer terug op de af-gelopen jaren?S+RO 2011/04 25Thema Enge StadInterview Dominic SchrijerRita BronsFreelance onderzoeker stedenbouw enbestuur,gemeenteraadRotterdam(PvdA)rita_brons@hotmail.comIn 2003 waren veel mensen verrastdoor je uitspraken. Stond je alleen in jezorgen over Rotterdam-Zuid?`Op dat moment was er bij de PvdAintern al de conclusie getrokken dat deRotterdamse "oude" stadswijken niet inbalans waren. Dat besef kwam vooraldoor buitenlandse onderzoeken waar-uit bleek dat scholen negatief om kun-nen slaan wanneer er teveel leerlingenzijn met een achterstand. Maximaalkan een school veertig procent leerlin-gen met achterstanden behappen. InRotterdam gingen deze verhoudingen inbepaalde wijken toen al niet meer op.'`Ik deed mijn uitspraak naar aanleidingvan een rapport van het Rotterdamsecentrum voor onderzoek en statistiek(COS) waarin naar voren kwam dat Rot-terdam in de toekomst jonger, armeren kleurrijker zou worden. Ik heb toengezegd, "kleurrijker ok?, jonger is ookgoed, mits we hier specifieke aandachtvoor hebben, maar armer is onaccep-tabel." Als dat het toekomstbeeld is,moeten we de kwetsbare wijken tijde-lijk ontzien om de mensen die er wonentijd en rust te geven om op eigen benente kunnen staan. En dit bleek vooralop te gaan voor bepaalde wijken inRotterdam-Zuid, waar het sociaaleco-nomische milieu gemiddeld ongunstigis: laag opgeleid, taalachterstanden,weinig werk enzovoort. Hierdoor rakeninstellingen overbelast en daarmeeis uiteindelijk niemand geholpen.Daarnaast werd de straatcultuurdominanter, waardoor de veiligheid enhet gevoel van veiligheid aanzienlijkverslechterden.'`In die tijd hadden we de problemenin bijvoorbeeld de Millinxbuurt en deDordtselaan wat meer onder controle,maar er moest meer gebeuren. Het Rot-terdams college, dat destijds bestonduit Leefbaar Rotterdam, VVD en CDA,werkte in die tijd ook aan op