Olympic citiesBarcelona twintig jaar later >Vergeten reis, vergeten verleden >Occupying the Olympics >Geen onnozele iconen >Bottom-up stad >De nieuwe ruimtelijke planningsdoctrine >Leren van de Gouden Eeuw, interview Frits van Dongen >Omgevingswet: kans voor vernieuwing >Uitgave vanStedenbouw en Ruimtelijke Ordening | 01 2012ONS IDEEWij geloven niet in het sprookje van een idee dat uithet niets komt. Een goed idee kiemt en groeit uit eenvruchtbare voedingsbodem. Deze kun je maken. Door tedoen, te proberen en vooral door te delen met anderen.Wij zijn op zoek naarOndernemende en creatieve mensen die met ons idee?nwillen ontwikkelen, uitwerken, uitproberen en uitvoeren.Innovatieve idee?n die zorgen voor een betere leefomgeving,nu en in de toekomst.Meer weten?Kijk op www.beeckk.nl onder activiteitenof scan de QR-code met je SmartphoneGEZOCHTOnze plek is het Klokgebouw in Eindhoven, een creatieve en inspirerende omgevinguw vacature onder de aandacht van professionalsbinnen de vakgebieden RO, bouwen en wonenwww.nirov.nl/vacaturewijzerde Nirov-vacaturewijzercarrierewijzeralles voor je carriere in RO, bouwen en wonencursuswijzer vacaturewijzerStedenbouw + Ruimtelijke Ordening, 93e jaargang, nummer1, februari 2012.S+RO is een onafhankelijk tijdschrift vooriedereen die actief is in het veldvan de stedenbouw en ruimtelijke ordening. Het blad verschijnt zes keerperjaar.Redactie: Lianne van Duinen, recensieredacteurlianne.vanduinen@rli.nlArjan Harbers, arjan@topotronic.nl,Jaap Modder, hoofdredacteurmodder@destadsregio.nlWies Sanders, wies@urbanunlimited.nlMaurits Schaafsma, schaafsma_m@schiphol.nlIris Schutten, info@irisschutten.netDeniseVrolijk, eindredacteurvrolijk@nirov.nlHelen van Kan-Kokshoorn, redactiesecretariaat kan@nirov.nlOntwerp en art direction: KismanVerhaak, AmsterdamRichtlijnen voor auteurs: Deredactieontvangtgraagkopij,zievoorrichtlijnen: www.s-ro.nlUitgever: Nederlands Instituut voorRuimtelijkeOrdening enVolkshuisvesting (Nirov)Redactieadres: Postbus 30833, 2500GV Den Haag,T +31 (0)70 302 84 48, E sro@nirov.nl,www.s-ro.nl, http://www.twitter.com/SROtweetAbonnement: Kosten 91,80 perjaar, studenten betalen 45,90 perjaar. Losse nummers zijnvia www.s-ro.nl te bestellen voor 21,50 ( 16,50 Nirov-leden). Alle prijzen zijn excl. 6% BTW.Abonnementen worden automatisch verlengd, opzegging schriftelijk tot uiterlijk 1 decembervanhet lopende abonnementsjaar. www.nirov.nl/abonnementsroAbonnementenadministratie: Annemiek Nieuwenhuis,T +31 (0)70 302 84 18, E info@nirov.nlAdvertenties: Nirov, Martin de Heer,T +31 (0)70 302 84 49, E heer@nirov.nlDrukwerkproductie: Platform P, RotterdamAuteurs- en beeldrechten: Aan deze uitgave is de uiterste zorg besteed; vooronvolledige/onjuisteinformatie aanvaarden auteur(s), redactie en uitgevergeen aansprakelijkheid.Overname van artikelen is toegestaan, mits voorzien van bronvermelding. ISSN-1384-6531INTRO3 HoofdredactioneelJaap Modder4 NabeeldTime mapsVincent Meertens6 ColumnBottum-up stadMichelle Provoost8 Q+ALeren van de GoudenEeuw. Frits van DongenAnne Luijten enJaap Modder12 ColumnWil de echte ministerRuimte opstaan?Willem SaletTHEMA:Olympic Cities14 Olympic CitiesWies Sanders16 Barcelonatwintig jaar laterEric Luiten20 Mega-evenementen inhistorisch perspectiefWies Sanders23 Vergeten reis, vergetenverledenBenz Kotzen en G?lenG?ler28 Ruimte voor sportVincent Kompier enDaniel Casas Valle32 Occupying the OlympicsAndy Miah38 Geen onnozele iconenTheo Hauben44 OHS versus EHS, wat isbeter voor Nederland?Wies SandersHET VELD48 De nieuwe ruimtelijkeplanningsdoctrineHugo Priemus51 Grondwaarde enverstedelijkingsbeleidWouter Vermeulen enCoenTeulings54 Omgevingsrecht in depraktijkNiels Sorel en EdwinBuitelaar58 Omgevingswet: kansvoor vernieuwingLianne van Duinen enTim ZwanikkenRECENSIES62 Caleidoscoop versuspleidooi (dubbelrecensie)Beata LabuhnBESTNETEllen LastdragerThe tradition of making:Polder CitiesCor WagenaarDe eindeloze trapHans BroessDe derde generatieenergielandschappenAnton van Hoorn70 Bovenste plankLianne van DuinenNirov72 Nirov Agenda73 Het NetwerkAdviseurs in ruimtelijkeontwikkeling en omge-vingskwaliteitASRE/Nirov opleidingStedelijke herontwikkelingStrategie en tactiek in de praktijk van vandaag | 27 maart t/m 26 juni 2012Inventiviteit en integrale blik Deze opleiding biedt professionalshandvatten bij het werken aan de steeds complexer wordendestedelijke herontwikkeling. Doordat er structureel minder(traditionele) middelen beschikbaar zijn, worden veel ruimtelijkeontwikkelingen vertraagd of stilgelegd. Vraagstukken alsleegstand en herbestemming vragen om kennis, inventiviteiten een integrale blik.Kennis en ervaring De ASRE brengt haar financieel- en ruimtelijk-economische kennis in en het NIROV verzorgt o.a. de drie loca-tiebezoeken naar binnenstedelijke herontwikkelingsgebieden.Meer weten?www.asre.nl/stedelijkeherontwikkeling | 020 668 11 29|p.tempelman@asre.nl | 070 302 84 70 | niemans@nirov.nlSamenwerking ASRE &Nirov biedt nieuw kadervoor denken en doenin de bestaande stadWe moetenminder polderenIn Nederland verstaan we dekunst van het inpolderen, wat inde loop der jaren verbasterd istot `polderen'. Jammer. Want inhet oorspronkelijke `inpolderen',schuilt het geheim van succes-vol samenwerken. Voor we hetland verdelen, gaan we de hoe-veelheid land eerst vergroten.Ofwel: voor we na alle onder-handelingsessies de koek ver-delen, gaan we de koek eerstvergroten. Zodat alle partijenmeer resultaten kunnen binnenhalen. De adviseurs en mana-gers van Twynstra Gudde zijnbetrokken bij talloze samenwer-kingstrajecten in Nederland. Bijfusies, overnames, de uitbrei-ding van de Tweede Maasvlakte,de verlenging van de A4 en de ver-breding van de ring bij Utrecht.Wilt u profiteren van onzekennis en ervaringen? Kijk opwww.twynstragudde.nl of belvoor een inspirerend gesprek,033 467 77 77.S+RO 2012/01 3IntroHoofdredactioneelJaap ModderHoofdredacteur S+ROShake-outIn een recent artikel in The Economist maaktde redactie zich zorgen over de toekomst vanLonden, meer specifiek over het financi?le hartvan deze metropool. De eurocrisis, de Europeseregelgeving (Basel/Brussel) maar ook de belas-tingdruk in relatie tot andere financi?le centra ende opkomst van de Aziatische tijgers worden alsforse bedreigingen gezien. Tja, vergeleken met desituatie aan de overkant van de Noordzee is ditnatuurlijk allemaal luxepraat. Londen `boomt' alsnooit tevoren. Het ene vastgoedproject na hetandere wordt uit de grond gestampt. En voor dekomende jaren staat al een indrukwekkende rijnieuwe hoogbouw klaar. Niet alleen in the Citymaar vooral ook daarbuiten, de zuidoever van deThames, de omgeving van St Pancras/King's Crossen niet te vergeten Oost-Londen.De Olympische Spelen komen eraan. Behalve invastgoed is in Oost-Londen enorm ge?nvesteerdin infrastructuur, mede om de komende Spelentot een succes te maken. Stratford City is met 73hectare `one of the most extensive exercises inurban regeneration.' De synergie met de OlympicVillage is perfect. Natuurlijk wacht de stad eenverkeersinfarct, maar veel meer zal er niet misgaan. In dit nummer zijn de Olympische Spelenaanleiding voor een aantal kritische en realisti-sche analyses van de interactie tussen sport enstad en vooral ook de effecten van de Spelen. EricLuiten laat aan de hand van Barcelona zien dat jeook slachtoffer van je eigen succes kunt worden.In ons land dromen we intussen van de Olympi-sche Hoofdstructuur die we klaar willen zettenvoor de Spelen over zestien jaar, in 2028. Veel vande ambtenaren die daar nu mee bezig zijn, lopentegen die tijd achter een rollator. Er is natuurlijkniks mis met een beetje toekomstdenken, maarhet lijkt toch iets teveel op een vlucht vooruit.Anders dan in Londen anno 2012 sluit te onzentaannemer Heijmans het vorig jaar af met veertigmiljoen verlies, moet zelfs Bouwfonds een kleinehonderd medewerkers ontslaan en is woning-corporatie Vestia zenuwachtig op zoek naar eenborg voor een paar miljard aan leningen. En datna een rampjaar 2011 waarin al vele tientallenondernemingen in de branche hun deuren defini-tief konden sluiten. En dit jaar gaat de shake-outonverminderd voort. Hoe komen we de winterdoor? Door deze kleine ijstijd?In ieder geval nieuwe liedjes leren. Herbestem-ming is de mantra van de nieuwe rijksbouwmees-ter. Zie daarvoor het interview dat Anne Luijtenen Jaap Modder hadden met Frits van Dongen. Enals uitgevers in ons vakgebied nog wat willen ver-dienen dan moet het gaan over de spontane stad,kleinschalige gebiedsontwikkeling en herontwik-keling en herbenutting van stad, land, infrastruc-tuur en gebouwen. Lees onze recensierubriekmet drie nieuwe uitgaven in deze nichemarkt dieover een paar jaar volgens sommige weerkun-digen mainstream zal zijn geworden. Vraag isof we het hierbij moeten laten. Tuinieren is leuken hoeft niet onder te doen voor het grootse enmeeslepende werk van weleer maar kunnen weonze welvaart alleen maar op peil houden mettuinkabouters? Het Centraal Planbureau (CPB)vindt van niet en houdt ons, net als Europa datdoet, voor dat we moeten investeren in polynu-clear urban regions. Hugo Priemus ging op zoeknaar de nieuwe ruimtelijke planningsdoctrine envond hem bij de netwerkstad, tegenwoordig ookwel de metropoolregio genoemd. De CPB-studie`The Netherlands of 2040' laat zien dat onze wel-vaart naast de onvermijdelijke nieuwe tuinkabou-tereconomie vooral afhangt van de biotoop die destedelijke ruimte moet bieden aan de kenniseco-nomie, de innovatie en research en de zakelijkedienstverlening.Wie de laatste Haagse nota over ruimtelijkeontwikkeling heeft gelezen ziet dat men dit snaptmaar in het beleid is er niets van te merken. Wil-lem Salet zet zijn kaarten op het ministerie vanBZK. Grotere provincies zullen leiden tot beterfunctionerende stedelijke regio's. Ook in over-heidsland zitten we midden in een kleine ijstijdals het om ruimtelijke ordening gaat. Elders trektde karavaan verder. Niet alleen in Londen zijn hethigh times. Onze nieuwe columniste MichelleProvoost was in Shenzhen, een Almere in Chinawaar in dertig jaar een stad van tien miljoeninwoners verrees. En dat doet men daar andersdan elders in China. Met ultralichte organischestedenbouw en particulier opdrachtgeverschap.Net als in Almere. Dit zou wel eens een blijvertjekunnen worden in de Nederlandse ruimtelijke or-dening. Kleinschalig en grootschalig, slim gecom-bineerd. Desnoods met tuinkabouters.Jaap Modder4 2012/01 S+ROIntroNabeeldDe kaarten zijn gemaakt door VincentMeertens, Grap(s)ic Design.www.timemaps.nlVincent MeertensGrap(s)ic Designinfo@graphsic.comKoog ZaandijkHarderwijkSoest ZuidHollandsche RadingAlmere OostvaardersLelystad centrumHoek van Holland StrandDen DolderBilthovenKropswoldeDriebergen-ZeistSneekAmsterdam AmstelLeeuwardenDeinumMantgumBoxmeerHoek van Holland HavenCuijkKampenZoetermeer OostKapelle BiezelingeKruiningen YersekeKerkrade CentrumWeespAlmere MuziekwijkAlmere CentrumTilburg UniversiteitOisterwijkWormerveerUsquertEygelshovenUithuizermeedenTilburg ReeshofHilversum NoordLeeuwarden CamminghaburenAbcoudeSusterenGilze RijenRoodeschoolNuthReuverRuurloLichtenvoorde GroenloVordenHilversumUitgeestVlissingen SouburgVlissingenSchiedam CentrumHelmond BrandevoortDe VinkHoutenUtrecht LunettenBunnikLage ZwaluweUithuizenBreda PrinsenbeekBussum ZuidHeerlen De KisselHemmen DodewaardPurmerend WeidevenneFranekerHarlingenKrabbendijkeHeerenveenBlerickHelmondTiel PassewaaijHilversum SportparkHouten CastellumValkenburgZevenaarDidamBeek ElslooUtrecht OvervechtArnemuidenWeertHeilooMari?nbergGoesAssenAlphen aan den RijnHurdegarypBarneveld CentrumHardenbergNieuw AmsterdamDeventer ColmschateRijssenNijverdalRaalteHeinoWehlLandgraafDoetinchem-de HuetDoetinchemCastricumEmmen ZuidEchtWorkumSneek NoordDelft ZuidHelmond t HoutZoetermeerHoltenNijmegen DukenburgZaltbommelDeurneKoog BloemwijkTwelloOssWinsumBafloWezepAmsterdam HolendrechtAmsterdam Bijlmer ArenAVelpWoerdenSwalmenZevenbergenOudenboschVughtVriezenveenDaarlerveenVroomshoopOss WestRosmalens-Hertogenbosch OostWijchenVlaardingen CentrumEde WageningenTegelenWolfhezeBovenkarspel GrootebroekBovenkarspel FloraObdamSchagenDordrecht StadspoldersPurmerendKrommenie AssendelftHarlingen HavenDelfzijl WestTielZetten AndelstDen Haag MariahoeveAaltenMiddelburgWar umHoornHoorn KersenboogerdHoogkarspelZwijndrechtBarendrechtRotterdam LombardijenGaanderenBoskoopMaarnVeenendaal-De KlompSappemeer OostApeldoornWinterswijk WestVoorschotenZaandam KogerveldBredaRhenenMaassluis WestVoorst-EmpeErmeloDuivenBaarnHoofddorpSchipholNaarden BussumEtten LeurVlaardingen WestZwaagwesteindeBuitenpostGrijpskerkBeilenVeenendaal WestVeenendaal CentrumWijheOlstWierdenZuidbroekScheemdaNieuweschansGroningen NoordBedumAlmere BuitenPurmerend OverwhereRhedenApeldoorn OsseveldTerborgHindeloopenVenloSteenwijkDalfsenMeppelEmmenApeldoorn de MatenTilburgEindhovenDeventerHeerlenZaandamKesterenAlmere ParkwijkDordrecht ZuidRilland BathDriehuisBeverwijkZwolleGramsbergenChevremontEygelshoven MarktRoosendaals-HertogenboschVarsseveldBergen op ZoomHoensbroekStedumHillegomDen Haag Laan van NOIHorst SevenumAlmeloDelfzijlRotterdam ZuidRotterdam Blaakt HardeKlarenbeekNijmegenHengelo OostBeesdHoogezand MartenshoekHoogezand SappemeerGeldropHeezeMaarheezeGeldermalsenCulemborgGouda GoverwelleDordrechtZuidhornVeenwoudenGroningen EuropaparkHarenGroningenNunspeetWinschotenSauwerdLoppersumHoogeveenAmersfoortGorinchemArkelAppingedamLeerdamHeemstede AerdenhoutHaarlemBloemendaalSantpoort ZuidSantpoort NoordDen Haag MoerwijkDen Haag HSDen Haag CentraalAnna PaulownaSittardDiemen ZuidAmsterdam ZuidAmsterdam RAIDuivendrechtAlkmaarOmmenDelftDierenBrummenZutphenIJlstOpheusdenHeemskerkVierlingsbeekEnkhuizenOverveenSchinnenZandvoort aan ZeeMaastricht RandwyckCoevordenDalenGeleen LutteradeBreukelenMaarssenUtrecht ZuilenSoestSoestdijkDen Helder ZuidRijswijkVoorburgDen Haag YpenburgMook MolenhoekNijmegen HeyendaalPuttenBoxtelBestDen HelderAlkmaar NoordHeerhugowaardLochemGoorHengeloGeleen OostSpaubeekRoermondVlaardingen OostWaddinxveenWaddinxveen NoordRavensteinDeldenKoudum MolkwerumStavorenDronrijpOosterbeekEde CentrumLunterenBarneveld NoordVenrayMaastrichtNijmegen LentElstArnhem ZuidWolvegaRotterdam NoordRotterdam AlexanderCapelle SchollevaarNieuwerkerk aan den IJsselSchiedam NieuwlandAmersfoort SchothorstAmersfoort VathorstVleutenUtrecht TerwijdeBodegravenOldenzaalBorneAlmelo de RietAmsterdam CentraalAmsterdam MuiderpoortAmsterdam Science ParkDiemenAkkrumGrou JirnsumMeerssenHouthem Sint GerlachHelmond BrouwhuisLeiden CentraalLeiden LammenschansVoorhoutNieuw VennepNijkerkGeerdijkEnschede DrienerloEnschedeMaassluisRotterdam CentraalSliedrechtHardinxveld GiessendamBundeEindhoven BeukenlaanArnhemArnhem VelperpoortArnhem PresikhaafSchin op GeulKlimmen RansdaalVoerendaalHeerlen WoonboulevardHaarlem Spaarnwoude Amsterdam SloterdijkAmsterdam LelylaanGoudaUtrecht CentraalAMSTERDAMVRIJDAG, 00:004.5 5 5.5 6 6.5 7 7.5 8 8.5 9 9.5 10 10.5 11 11.5 12 uur43.532.521.510.5 ? VINCENT MEERTENSWWW.TIMEMAPS.NLWinterswijk WestPuttenWeespAlmere MuziekwijkMantgumKropswoldeAmsterdam AmstelEindhoven BeukenlaanRijssenArnhem VelperpoortSchin op GeulSusterenAlmere CentrumEygelshovenDoetinchem-de HuetDoetinchemHardenbergNieuw AmsterdamBovenkarspel GrootebroekBovenkarspel FloraHemmen DodewaardBoxmeerHoek van Holland StrandCuijkGeleen OostKoudum MolkwerumKampenZoetermeer OostKerkrade CentrumHollandsche RadingLunterenDen DolderBilthovenSneekKoog ZaandijkFranekerBarneveld NoordNijmegen LentElstMeerssenLeeuwardenDeinumAlmere OostvaardersLelystad centrumOssHoornHarlingenHoorn KersenboogerdBoskoopDelfzijl WestMaassluis WestZuidbroekStedumHeerhugowaardHilversum NoordAbcoudeUithuizermeedenLochemNuthRoodeschoolGilze RijenHilversumUitgeestReuverRuurloVlissingen SouburgVlissingenScheemdaNieuweschansLichtenvoorde GroenloVordenSchiedam CentrumHelmond BrandevoortBussum ZuidHeerlen De KisselDe VinkHoutenUtrecht LunettenBunnikLage ZwaluweUithuizenKlimmen RansdaalUtrecht CentraalTilburg UniversiteitWormerveerUsquertTilburg ReeshofGroningen NoordBedumHillegomHeemstede AerdenhoutBloemendaalSantpoort ZuidDen Haag YpenburgBreda PrinsenbeekOisterwijkAlkmaar NoordEchtWorkumBestGoorOosterbeekAmsterdam CentraalAmsterdam MuiderpoortHouthem Sint GerlachWeertSneek NoordZevenaar DidamHouten CastellumDriebergen-ZeistHoek van Holland HavenUtrecht OvervechtArnemuiden GoesHarderwijkSoest ZuidDeventer ColmschateNijverdalAssenBarneveld CentrumDelft ZuidHelmond t HoutRaalteHeinoAlphen aan den RijnZoetermeerWehlWar umHoogkarspelHurdegarypZevenbergenKapelle BiezelingeDuivenLandgraafCastricumKruiningen YersekeBeek ElslooHeilooOudenboschKrabbendijkeTielZetten AndelstWijheSantpoort NoordMook MolenhoekNijmegen HeyendaalWijchenVlaardingen CentrumEde WageningenWolfhezeDordrecht StadspoldersPurmerend Weidevenne BornePurmerendKrommenie AssendelftHarlingen HavenAlmelo de RietVoorst-EmpeErmeloOlstWierdenVriezenveenDaarlerveenVroomshoopWaddinxveenWaddinxveen NoordRavensteinDeldenVenrayArnhem ZuidRotterdam NoordNijmegen DukenburgRotterdam AlexanderZaltbommelVughtTegelenHoltenGoudaDeurneKoog BloemwijkTwelloWinsumBafloWezepVelpWoerdenSwalmenOss WestCapelle SchollevaarOldenzaalRosmalens-Hertogenbosch OostVeenendaal CentrumRhenenVeenendaal-De KlompSappemeer OostApeldoornNaarden BussumMaarnDen Haag MariahoeveAaltenBredaSpaubeekRoermondStavorenZwijndrechtBarendrechtRotterdam LombardijenGaanderenHoofddorpAmsterdam Bijlmer ArenADen Haag HSDen Haag CentraalDronrijpEde CentrumNieuwerkerk aan den IJsselVleutenUtrecht TerwijdeBodegravenAmsterdam Science ParkDiemenAkkrumVoorschotenZaandam KogerveldEtten LeurVlaardingen WestZwaagwesteindeBuitenpostGrijpskerkBeilenVeenendaal WestRilland BathDriehuisHeerlenBeverwijkZaandamPurmerend OverwhereRhedenRoosendaals-HertogenboschTilburgBoxtelHengeloMaastrichtGrou JirnsumApeldoorn de MatenLeiden CentraalLeiden LammenschansZwolleGramsbergenChevremontEygelshoven MarktVarsseveldBergen op ZoomHoensbroekHaarlemDen Haag MoerwijkVoorhoutNieuw VennepVoorburgEnschedeKesterenAlmere ParkwijkVenloSteenwijkDalfsenMeppelEmmenEindhovenDeventerArnhemBlerickHelmondTiel PassewaaijAlmere Buiten Apeldoorn OsseveldTerborgHindeloopenMiddelburgDordrecht ZuidSchipholSliedrechtHardinxveld GiessendamGorinchemArkelLeerdamDordrechtZuidhornVeenwoudenHoogeveenNunspeetWinschotenBeesdSauwerdLoppersumAppingedamGeldermalsenCulemborgGouda GoverwelleGroningen EuropaparkHarenGroningenAmersfoortVlaardingen OostHoogezand MartenshoekDen Haag Laan van NOIHorst SevenumAlmeloDelfzijlRotterdam ZuidRotterdam Blaakt HardeAmersfoort VathorstKlarenbeekNijmegenHengelo OostGeldropHeezeLeeuwarden CamminghaburenMaarheezeHoogezand SappemeerNijkerkGeerdijkEnschede DrienerloRotterdam CentraalArnhem PresikhaafHeemskerkVierlingsbeekSchinnenCoevordenVoerendaalDelftHeerlen WoonboulevardObdamDen HelderWolvegaDalenSchiedam NieuwlandHaarlem SpaarnwoudeAmersfoort SchothorstHelmond BrouwhuisGeleen LutteradeSittardDierenBrummenZutphenIJlstAmsterdam SloterdijkAmsterdam LelylaanHeerenveenHilversum SportparkSchagenAnna PaulownaBreukelenMaarssenUtrecht ZuilenAmsterdam ZuidAmsterdam RAIDuivendrechtValkenburgBaarnDiemen ZuidAmsterdam HolendrechtSoestSoestdijkDen Helder ZuidMaassluisOpheusdenEnkhuizenOverveenAlkmaarRijswijkOmmenMari?nbergEmmen ZuidZandvoort aan ZeeMaastricht RandwyckBundeEINDHOVENVRIJDAG, 01:004.5 5 5.5 6 6.5 7 7.5 8 8.5 9 9.5 10 10.5 11 11.5 12 uur43.532.521.510.5 ? VINCENT MEERTENSWWW.TIMEMAPS.NLKruiningen YersekeKerkrade CentrumKropswoldeDriebergen-ZeistAlphen aan den RijnHurdegarypDeinumMantgumSneek NoordVughtBoxmeerCuijkKampenDen DolderBilthovenSneekWeespAlmere MuziekwijkAlmere CentrumBoxtelBestDen HelderHoek van Holland StrandZetten AndelstDen Haag MoerwijkDen Haag HSAmsterdam AmstelHoek van Holland HavenAlkmaar NoordHeerhugowaardHarderwijkSoest ZuidHollandsche RadingLeeuwardenZoetermeer OostKapelle BiezelingeVlaardingen OostWaddinxveenAbcoudeTiel PassewaaijSusterenGilze RijenKrabbendijkeLage ZwaluweUithuizenBussum Zuid HilversumUitgeestVlissingen SouburgHeerlen De KisselDe VinkVlissingenNuthReuverHoutenUtrecht LunettenBunnikRuurlo Lichtenvoorde GroenloVordenSchiedam CentrumBreda PrinsenbeekOisterwijkHelmond BrandevoortGrou JirnsumMeerssenHouthem Sint GerlachPurmerend WeidevenneFranekerHarlingenEygelshovenUithuizermeedenRoodeschoolHemmen DodewaardLochemGoorHengeloHilversum NoordGeleen OostLeeuwarden CamminghaburenSpaubeekAssenDelft ZuidDeventer ColmschateRijssenNijverdalRaalteHeinoWehlLandgraafDoetinchem-de HuetDoetinchemCastricumHeilooMari?nbergHardenbergNieuw AmsterdamEmmen ZuidEchtRoermondSchin op GeulKlimmen RansdaalVoerendaalHeerlen WoonboulevardHaarlem Spaarnwoude Amsterdam SloterdijkBeek ElslooWeertBarneveld CentrumWorkumZoetermeerHouten CastellumHelmond t HoutZevenaarDidamUtrecht OvervechtArnemuidenGoesVroomshoopKoog BloemwijkPurmerendTwelloAlmere OostvaardersLelystad centrumObdamVelpWoerdenSwalmenHelmondZevenbergenOudenboschZaltbommelSchagenNijmegen DukenburgValkenburgOss WestRosmalens-Hertogenbosch OostWijchenKrommenie AssendelftHarlingen HavenAmsterdam HolendrechtAmsterdam Bijlmer ArenATegelenOssWinsumBafloUsquertTilburg ReeshofVlaardingen CentrumEde WageningenWolfhezeDordrecht StadspoldersHoltenDelfzijl WestWezepAmsterdam LelylaanGoudaHeerenveenTilburg UniversiteitTielBovenkarspel GrootebroekVriezenveenDaarlerveenDeurneBovenkarspel FloraBlerickWormerveerKoog ZaandijkHoofddorpSchipholBarendrechtRotterdam LombardijenHoogkarspelZwijndrechtSappemeer OostApeldoornVoorschotenBredaZaandam KogerveldNaarden BussumBoskoopEtten LeurVlaardingen WestZwaagwesteindeMaassluis WestVoorst-EmpeErmeloWijheOlstWierdenZuidbroekScheemdaNieuweschansGroningen NoordWinterswijk WestBuitenpostGrijpskerkBeilenVeenendaal WestVeenendaal CentrumRhenenGaanderenDen Haag MariahoeveHilversum SportparkAaltenBedumMiddelburgDuivenWar umMaarnVeenendaal-De KlompHoornBaarnHoorn KersenboogerdStedumHillegomDriehuisBeverwijkZwolleGramsbergenEmmenApeldoorn de MatenRoosendaalGeerdijkEnschede Drienerlos-HertogenboschVarsseveldBergen op ZoomChevremontEygelshoven MarktSteenwijkDalfsenMeppelHoensbroekEnschedeMaassluisRotterdam CentraalSliedrechtHardinxveld GiessendamBundeEindhoven BeukenlaanVenloTilburgEindhovenPurmerend OverwhereRhedenKesterenAlmere ParkwijkAlmere BuitenApeldoorn OsseveldTerborgHindeloopenDordrecht ZuidRilland BathDeventerHeerlenZaandamArnhemSantpoort ZuidSantpoort NoordAmersfoortHoogezand SappemeerDen Haag CentraalGeldropHeezeMaarheezeArnhem VelperpoortArnhem PresikhaafKlarenbeekDen Haag Laan van NOIHorst SevenumAlmeloDelfzijlHoogezand MartenshoekBeesdGeldermalsenCulemborgGouda GoverwelleGroningen EuropaparkNunspeetHarenGroningenRotterdam ZuidRotterdam Blaakt HardeHelmond BrouwhuisLeiden CentraalLeiden LammenschansWinschotenSauwerdNijmegenVoorhoutNieuw VennepNijkerkDordrechtLoppersumAppingedamHeemstede AerdenhoutHengelo OostHaarlemGorinchemArkelLeerdamZuidhornVeenwoudenBloemendaalHoogeveenDuivendrechtVoorburgDen Helder ZuidRijswijkEnkhuizenOverveenZandvoort aan ZeeMaastricht RandwyckSittardDiemen ZuidAmsterdam ZuidBreukelenDen Haag YpenburgMook MolenhoekNijmegen HeyendaalMaarssenUtrecht ZuilenGeleen LutteradeDalenSoestSoestdijkAnna PaulownaOpheusdenHeemskerkVierlingsbeekSchinnenCoevordenAlkmaarOmmenDelftDierenBrummenZutphenIJlstAmsterdam RAIArnhem ZuidWolvegaRotterdam NoordRotterdam AlexanderCapelle SchollevaarOldenzaalBorneAlmelo de RietAmsterdam CentraalAmsterdam MuiderpoortAmsterdam Science ParkDiemenAkkrumPuttenWaddinxveen NoordRavensteinDeldenNieuwerkerk aan den IJsselSchiedam NieuwlandAmersfoort SchothorstAmersfoort VathorstVleutenUtrecht TerwijdeBodegravenKoudum MolkwerumStavorenDronrijpOosterbeekEde CentrumLunterenBarneveld NoordVenrayMaastrichtNijmegen LentElstUtrecht CentraalGRONINGENVRIJDAG, 00:004.5 5 5.5 6 6.5 7 7.5 8 8.5 9 9.5 10 10.5 11 11.5 12 uur43.532.521.510.5 ? VINCENT MEERTENSWWW.TIMEMAPS.NLKoog ZaandijkHarderwijkSoest ZuidHollandsche RadingAlmere OostvaardersLelystad centrumHoek van Holland StrandDen DolderBilthovenKropswoldeDriebergen-ZeistSneekAmsterdam AmstelLeeuwardenDeinumMantgumBoxmeerHoek van Holland HavenCuijkKampenZoetermeer OostKapelle BiezelingeKruiningen YersekeKerkrade CentrumWeespAlmere MuziekwijkAlmere CentrumTilburg Universiteit OisterwijkWormerveerUsquertEygelshovenUithuizermeedenTilburg ReeshofHilversum NoordLeeuwarden CamminghaburenAbcoudeSusterenGilze RijenRoodeschoolNuthReuverRuurloLichtenvoorde GroenloVordenHilversumUitgeestVlissingen SouburgVlissingenSchiedam CentrumHelmond BrandevoortDe VinkHoutenUtrecht LunettenBunnikLage ZwaluweUithuizenBreda PrinsenbeekBussum ZuidHeerlen De KisselHemmen DodewaardPurmerend WeidevenneFranekerHarlingenKrabbendijkeHeerenveenBlerickHelmondTiel PassewaaijHilversum SportparkHouten CastellumValkenburgZevenaarDidamBeek ElslooUtrecht OvervechtArnemuidenWeertHeilooMari?nbergGoesAssenAlphen aan den RijnHurdegarypBarneveld CentrumHardenbergNieuw AmsterdamDeventer ColmschateRijssenNijverdalRaalteHeinoWehlLandgraafDoetinchem-de HuetDoetinchemCastricumEmmen ZuidEchtWorkumSneek NoordDelft ZuidHelmond t HoutZoetermeerHoltenNijmegen DukenburgZaltbommelDeurneKoog BloemwijkTwelloOssWinsumBafloWezepAmsterdam HolendrechtAmsterdam Bijlmer ArenAVelpWoerdenSwalmenZevenbergenOudenboschVughtVriezenveenDaarlerveenVroomshoopOss WestRosmalens-Hertogenbosch OostWijchenVlaardingen CentrumEde WageningenTegelenWolfhezeBovenkarspel GrootebroekBovenkarspel FloraObdamSchagenDordrecht StadspoldersPurmerendKrommenie AssendelftHarlingen HavenDelfzijl WestTielZetten AndelstDen Haag MariahoeveAaltenMiddelburgWar umHoornHoorn KersenboogerdHoogkarspelZwijndrechtBarendrechtRotterdam LombardijenGaanderenBoskoopMaarnVeenendaal-De KlompSappemeer OostApeldoornWinterswijk WestVoorschotenZaandam KogerveldBredaRhenenMaassluis WestVoorst-EmpeErmeloDuivenBaarnHoofddorpSchipholNaarden BussumEtten LeurVlaardingen WestZwaagwesteindeBuitenpostGrijpskerkBeilenVeenendaal WestVeenendaal CentrumWijheOlstWierdenZuidbroekScheemdaNieuweschansGroningen NoordBedumAlmere BuitenPurmerend OverwhereRhedenApeldoorn OsseveldTerborgHindeloopenVenloSteenwijkDalfsenMeppelEmmenApeldoorn de MatenTilburgEindhovenDeventerHeerlenZaandamKesterenAlmere ParkwijkDordrecht ZuidRilland BathDriehuisBeverwijkZwolleGramsbergenChevremontEygelshoven MarktRoosendaals-HertogenboschVarsseveldBergen op ZoomHoensbroekStedumHillegomDen Haag Laan van NOIHorst SevenumAlmeloDelfzijlRotterdam ZuidRotterdam Blaakt HardeKlarenbeekNijmegenHengelo OostBeesdHoogezand MartenshoekHoogezand SappemeerGeldropHeezeMaarheezeGeldermalsenCulemborgGouda GoverwelleDordrechtZuidhornVeenwoudenGroningen EuropaparkHarenGroningenNunspeetWinschotenSauwerdLoppersumHoogeveenAmersfoortGorinchemArkelAppingedamLeerdamHeemstede AerdenhoutHaarlemBloemendaalSantpoort ZuidSantpoort NoordDen Haag MoerwijkDen Haag HSDen Haag CentraalAnna PaulownaSittardDiemen ZuidAmsterdam ZuidAmsterdam RAIDuivendrechtAlkmaarOmmenDelftDierenBrummenZutphenIJlstOpheusdenHeemskerkVierlingsbeekEnkhuizenOverveenSchinnenZandvoort aan ZeeMaastricht RandwyckCoevordenDalenGeleen LutteradeBreukelenMaarssenUtrecht ZuilenSoestSoestdijkDen Helder ZuidRijswijkVoorburgDen Haag YpenburgMook MolenhoekNijmegen HeyendaalPuttenBoxtelBestDen HelderAlkmaar NoordHeerhugowaardLochemGoorHengeloGeleen OostSpaubeekRoermondVlaardingen OostWaddinxveenWaddinxveen NoordRavensteinDeldenKoudum MolkwerumStavorenDronrijpOosterbeekEde CentrumLunterenBarneveld NoordVenrayMaastrichtNijmegen LentElstArnhem ZuidWolvegaRotterdam NoordRotterdam AlexanderCapelle SchollevaarNieuwerkerk aan den IJsselSchiedam NieuwlandAmersfoort SchothorstAmersfoort VathorstVleutenUtrecht TerwijdeBodegravenOldenzaalBorneAlmelo de RietAmsterdam CentraalAmsterdam MuiderpoortAmsterdam Science ParkDiemenAkkrumGrou JirnsumMeerssenHouthem Sint GerlachHelmond BrouwhuisLeiden CentraalLeiden LammenschansVoorhoutNieuw VennepNijkerkGeerdijkEnschede DrienerloEnschedeMaassluisRotterdam CentraalSliedrechtHardinxveld GiessendamBundeEindhoven BeukenlaanArnhemArnhem VelperpoortArnhem PresikhaafSchin op GeulKlimmen RansdaalVoerendaalHeerlen WoonboulevardHaarlem SpaarnwoudeAmsterdam SloterdijkAmsterdam LelylaanGoudaUtrecht CentraalUTRECHTVRIJDAG, 01:004.5 5 5.5 6 6.5 7 7.5 8 8.5 9 9.5 10 10.5 11 11.5 12 uur43.532.521.510.5 ? VINCENT MEERTENSWWW.TIMEMAPS.NLAmsterdam Vrijdag, 00:00Eindhoven Vrijdag, 01:00Groningen Vrijdag, 00:00Utrecht Vrijdag, 01:00Timemapshuidige kaarten zoals wij die kennen achterhaald. Het denkenin tijd be?nvloed de kaart en daarmee de vorm van Nederlanden is ook afhankelijk van het perspectief van waaruit we kijken.Zo zal Nederland vanuit het perspectief van Eindhoven relatiefDoor de goede Nederlands infrastructuur is afstand irrelevantgeworden. Met de trein en bus is bijna elke plek makkelijk enrelatief snel te bereiken. In ons drukke leven denken we tegen-woordig dan ook in tijd in plaats van afstand. Daarom zijn deS+RO 2012/01 5IntroNabeeld4.5 5 5.5 6 6.5 7 7.5 8 8.5 9 9.5 10 10.5 11 11.5 12 uur43.532.521.510.5CuijkKampenDen DolderBilthovenSneekWeespAlmere MuziekwijkAlmere CentrumBoxtelBestDen HelderAlkmaar NoordHeerhugowaardHoek van Holland StrandZetten AndelstDen Haag MoerwijkDen Haag HSAmsterdam AmstelHoek van Holland HavenHarderwijkSoest ZuidHollandsche RadingLeeuwardenZoetermeer OostKapelle BiezelingeKruiningen YersekeKerkrade CentrumKropswoldeDriebergen-ZeistAlphen aan den RijnHurdegarypDeinumMantgumSneek NoordVughtBoxmeerHengeloHilversum NoordLeeuwarden CamminghaburenGeleen OostAbcoudeSusterenGilze RijenHilversumUitgeestVlissingen SouburgVlissingenNuthLage ZwaluweReuverRuurloLichtenvoorde GroenloSpaubeekVlaardingen OostWaddinxveenTiel PassewaaijKrabbendijkeUithuizenBussum ZuidHeerlen De KisselDe VinkHoutenUtrecht LunettenBunnikHelmond BrandevoortGrou JirnsumMeerssenHouthem Sint GerlachVordenSchiedam CentrumPurmerend WeidevenneBreda PrinsenbeekOisterwijkEygelshovenUithuizermeedenRoodeschoolHemmen DodewaardLochemGoorFranekerHarlingenWehlLandgraafDoetinchem-de HuetDoetinchemCastricumHeilooMari?nbergHardenbergNieuw AmsterdamEmmen ZuidEchtRoermondSchin op GeulKlimmen RansdaalVoerendaalHeerlen WoonboulevardHaarlem Spaarnwoude Amsterdam SloterdijkBeek ElslooWeertBarneveld CentrumWorkumZoetermeerHouten CastellumHelmond t HoutZevenaarDidamUtrecht OvervechtArnemuidenGoesAssenDelft ZuidDeventer ColmschateRijssenNijverdalRaalteHeinoObdamSchagenNijmegen DukenburgAmsterdam HolendrechtOss WestAmsterdam Bijlmer ArenAWormerveerKoog ZaandijkVelpWoerdenRosmalens-Hertogenbosch OostSwalmenWijchenZevenbergenOudenboschZaltbommelTegelenHoltenWezepKoog BloemwijkTwelloAmsterdam LelylaanGoudaHeerenveenAlmere OostvaardersLelystad centrumHelmondValkenburgOssWinsumBafloVlaardingen CentrumEde WageningenUsquertTilburg ReeshofDelfzijl WestTielWolfhezeDordrecht StadspoldersVriezenveenBovenkarspel GrootebroekBovenkarspel FloraDaarlerveenVroomshoopPurmerendKrommenie AssendelftHarlingen HavenTilburg UniversiteitDeurneBlerickBaarnHoofddorpSchipholBarendrechtRotterdam LombardijenBredaEtten LeurVlaardingen WestZwaagwesteindeBuitenpostGrijpskerkHoorn KersenboogerdHoogkarspelZwijndrechtMaassluis WestBeilenVeenendaal WestVeenendaal CentrumRhenenGaanderenVoorst-EmpeErmeloWijheOlstWierdenZuidbroekScheemdaNieuweschansGroningen NoordBedumMaarnVeenendaal-De KlompSappemeer OostApeldoornVoorschotenZaandam KogerveldNaarden BussumBoskoopWinterswijk WestDuivenDen Haag MariahoeveHilversum SportparkAaltenMiddelburgWar umHoornSteenwijkDalfsenMeppelHoensbroekPurmerend OverwhereBundeRhedenKesterenAlmere ParkwijkAlmere BuitenApeldoorn OsseveldTerborgEindhoven BeukenlaanHindeloopenDordrecht ZuidRilland BathDriehuisVenloTilburgEindhovenBeverwijkZwolleDeventerHeerlenZaandamGramsbergenGeerdijkArnhemStedumHillegomEmmenApeldoorn de MatenEnschede DrienerloEnschedeMaassluisRoosendaals-HertogenboschVarsseveldBergen op ZoomChevremontEygelshoven MarktRotterdam CentraalSliedrechtHardinxveld GiessendamHeemstede AerdenhoutDen Haag Laan van NOIHorst SevenumHaarlemBloemendaalSantpoort ZuidHarenGroningenSantpoort NoordRotterdam ZuidRotterdam Blaakt HardeHoogezand SappemeerGeldropHeezeMaarheezeHelmond BrouwhuisLeiden CentraalLeiden LammenschansVoorhoutNieuw VennepNijkerkDordrechtZuidhornAlmeloDelfzijlNunspeetVeenwoudenHoogezand MartenshoekNijmegenHengelo OostGorinchemHoogeveenAmersfoortDen Haag CentraalWinschotenSauwerdLoppersumAppingedamArkelLeerdamBeesdArnhem VelperpoortArnhem PresikhaafKlarenbeekGeldermalsenCulemborgGouda GoverwelleGroningen EuropaparkAlkmaarOmmenDelftDierenBrummenZutphenIJlstAmsterdam RAIDuivendrechtVoorburgDen Haag YpenburgMook MolenhoekNijmegen HeyendaalDen Helder ZuidRijswijkEnkhuizenOverveenZandvoort aan ZeeMaastricht RandwyckSittardDiemen ZuidAmsterdam ZuidBreukelenMaarssenUtrecht ZuilenGeleen LutteradeDalenSoestSoestdijkAnna PaulownaOpheusdenHeemskerkVierlingsbeekSchinnenCoevordenAmsterdam MuiderpoortAmsterdam Science ParkDiemenAkkrumPuttenWaddinxveen NoordRavensteinDeldenKoudum MolkwerumOldenzaalBorneAlmelo de RietStavorenDronrijpAmsterdam CentraalOosterbeekEde CentrumLunterenBarneveld NoordVenrayMaastrichtNijmegen LentElstArnhem ZuidWolvegaRotterdam NoordRotterdam AlexanderCapelle SchollevaarNieuwerkerk aan den IJsselSchiedam NieuwlandAmersfoort SchothorstAmersfoort VathorstVleutenUtrecht TerwijdeBodegravenUtrecht CentraalAMSTERDAMVRIJDAG, 12:004.5 5 5.5 6 6.5 7 7.5 8 8.5 9 9.5 10 10.5 11 11.5 12 uur43.532.521.510.5 ? VINCENT MEERTENSWWW.TIMEMAPS.NLKoog ZaandijkHarderwijkSoest ZuidHollandsche RadingAlmere OostvaardersLelystad centrumHoek van Holland StrandDen DolderBilthovenKropswoldeDriebergen-ZeistSneekAmsterdam AmstelLeeuwardenDeinumMantgumBoxmeerHoek van Holland HavenCuijkKampenZoetermeer OostKapelle BiezelingeKruiningen YersekeKerkrade CentrumWeespAlmere MuziekwijkAlmere CentrumTilburg UniversiteitOisterwijkWormerveerUsquertEygelshovenUithuizermeedenTilburg ReeshofHilversum NoordLeeuwarden CamminghaburenAbcoudeSusterenGilze RijenRoodeschoolNuthReuverRuurloLichtenvoorde GroenloVordenHilversumUitgeestVlissingen SouburgVlissingenSchiedam CentrumHelmond BrandevoortDe VinkHoutenUtrecht LunettenBunnikLage ZwaluweUithuizenBreda PrinsenbeekBussum ZuidHeerlen De KisselHemmen DodewaardPurmerend WeidevenneFranekerHarlingenKrabbendijkeHeerenveenBlerickHelmondTiel PassewaaijHilversum SportparkHouten CastellumValkenburgZevenaarDidamBeek ElslooUtrecht OvervechtArnemuidenWeertHeilooMari?nbergGoesAssenAlphen aan den RijnHurdegarypBarneveld CentrumHardenbergNieuw AmsterdamDeventer ColmschateRijssenNijverdalRaalteHeinoWehlLandgraafDoetinchem-de HuetDoetinchemCastricumEmmen ZuidEchtWorkumSneek NoordDelft ZuidHelmond t HoutZoetermeerHoltenNijmegen DukenburgZaltbommelDeurneKoog BloemwijkTwelloOssWinsumBafloWezepAmsterdam HolendrechtAmsterdam Bijlmer ArenAVelpWoerdenSwalmenZevenbergenOudenboschVughtVriezenveenDaarlerveenVroomshoopOss WestRosmalens-Hertogenbosch OostWijchenVlaardingen CentrumEde WageningenTegelenWolfhezeBovenkarspel GrootebroekBovenkarspel FloraObdamSchagenDordrecht StadspoldersPurmerendKrommenie AssendelftHarlingen HavenDelfzijl WestTielZetten AndelstDen Haag MariahoeveAaltenMiddelburgWar umHoornHoorn KersenboogerdHoogkarspelZwijndrechtBarendrechtRotterdam LombardijenGaanderenBoskoopMaarnVeenendaal-De KlompSappemeer OostApeldoornWinterswijk WestVoorschotenZaandam KogerveldBredaRhenenMaassluis WestVoorst-EmpeErmeloDuivenBaarnHoofddorpSchiphol Naarden BussumEtten LeurVlaardingen WestZwaagwesteindeBuitenpostGrijpskerkBeilenVeenendaal WestVeenendaal CentrumWijheOlstWierdenZuidbroekScheemdaNieuweschansGroningen NoordBedumAlmere BuitenPurmerend OverwhereRhedenApeldoorn OsseveldTerborgHindeloopenVenloSteenwijkDalfsenMeppelEmmenApeldoorn de MatenTilburgEindhovenDeventerHeerlenZaandamKesterenAlmere ParkwijkDordrecht ZuidRilland BathDriehuisBeverwijkZwolleGramsbergenChevremontEygelshoven MarktRoosendaals-HertogenboschVarsseveldBergen op ZoomHoensbroekStedumHillegomDen Haag Laan van NOIHorst SevenumAlmeloDelfzijlRotterdam ZuidRotterdam Blaakt HardeKlarenbeekNijmegenHengelo OostBeesdHoogezand MartenshoekHoogezand SappemeerGeldropHeezeMaarheezeGeldermalsenCulemborgGouda GoverwelleDordrechtZuidhornVeenwoudenGroningen EuropaparkHarenGroningenNunspeetWinschotenSauwerdLoppersumHoogeveenAmersfoortGorinchemArkelAppingedamLeerdamHeemstede AerdenhoutHaarlemBloemendaalSantpoort ZuidSantpoort NoordDen Haag MoerwijkDen Haag HSDen Haag CentraalAnna PaulownaSittardDiemen ZuidAmsterdam ZuidAmsterdam RAIDuivendrechtAlkmaarOmmenDelftDierenBrummenZutphenIJlstOpheusdenHeemskerkVierlingsbeekEnkhuizenOverveenSchinnenZandvoort aan ZeeMaastricht RandwyckCoevordenDalenGeleen LutteradeBreukelenMaarssenUtrecht ZuilenSoestSoestdijkDen Helder ZuidRijswijkVoorburgDen Haag YpenburgMook MolenhoekNijmegen HeyendaalPuttenBoxtelBestDen HelderAlkmaar NoordHeerhugowaardLochemGoorHengeloGeleen OostSpaubeekRoermondVlaardingen OostWaddinxveenWaddinxveen NoordRavensteinDeldenKoudum MolkwerumStavorenDronrijpOosterbeekEde CentrumLunterenBarneveld NoordVenrayMaastrichtNijmegen LentElstArnhem ZuidWolvegaRotterdam NoordRotterdam AlexanderCapelle SchollevaarNieuwerkerk aan den IJsselSchiedam NieuwlandAmersfoort SchothorstAmersfoort VathorstVleutenUtrecht TerwijdeBodegravenOldenzaalBorneAlmelo de RietAmsterdam CentraalAmsterdam MuiderpoortAmsterdam Science ParkDiemenAkkrumGrou JirnsumMeerssenHouthem Sint GerlachHelmond BrouwhuisLeiden CentraalLeiden LammenschansVoorhoutNieuw VennepNijkerkGeerdijkEnschede DrienerloEnschedeMaassluisRotterdam CentraalSliedrechtHardinxveld GiessendamBundeEindhoven BeukenlaanArnhem Arnhem VelperpoortArnhem PresikhaafSchin op GeulKlimmen RansdaalVoerendaalHeerlen WoonboulevardHaarlem SpaarnwoudeAmsterdam SloterdijkAmsterdam LelylaanGoudaUtrecht CentraalWOLVEGAVRIJDAG, 22:004.5 5 5.5 6 6.5 7 7.5 8 8.5 9 9.5 10 10.5 11 11.5 12 uur43.532.521.510.5 ? VINCENT MEERTENSWWW.TIMEMAPS.NLCuijkKampenDen DolderBilthovenSneekWeespAlmere MuziekwijkAlmere CentrumBoxtelBestDen HelderAlkmaar NoordHeerhugowaardHoek van Holland StrandZetten AndelstDen Haag MoerwijkDen Haag HSAmsterdam AmstelHoek van Holland HavenHarderwijkSoest ZuidHollandsche RadingLeeuwardenZoetermeer OostKapelle BiezelingeKruiningen YersekeKerkrade CentrumKropswoldeDriebergen-ZeistAlphen aan den RijnHurdegarypDeinumMantgumSneek NoordVughtBoxmeerHengeloHilversum NoordLeeuwarden CamminghaburenGeleen OostAbcoudeSusterenGilze RijenHilversumUitgeestVlissingen SouburgVlissingenNuthLage ZwaluweReuverRuurloLichtenvoorde GroenloSpaubeekVlaardingen OostWaddinxveenTiel PassewaaijKrabbendijkeUithuizenBussum ZuidHeerlen De KisselDe VinkHoutenUtrecht LunettenBunnikHelmond BrandevoortGrou JirnsumMeerssenHouthem Sint GerlachVordenSchiedam CentrumPurmerend WeidevenneBreda PrinsenbeekOisterwijkEygelshovenUithuizermeedenRoodeschoolHemmen DodewaardLochemGoorFranekerHarlingenWehlLandgraafDoetinchem-de HuetDoetinchemCastricumHeilooMari?nbergHardenbergNieuw AmsterdamEmmen ZuidEchtRoermondSchin op GeulKlimmen RansdaalVoerendaalHeerlen WoonboulevardHaarlem SpaarnwoudeAmsterdam SloterdijkBeek ElslooWeertBarneveld CentrumWorkumZoetermeerHouten CastellumHelmond t HoutZevenaarDidamUtrecht OvervechtArnemuidenGoesAssenDelft ZuidDeventer ColmschateRijssenNijverdalRaalteHeinoObdamSchagenNijmegen DukenburgAmsterdam HolendrechtOss WestAmsterdam Bijlmer ArenAWormerveerKoog ZaandijkVelpWoerdenRosmalens-Hertogenbosch OostSwalmenWijchenZevenbergenOudenboschZaltbommelTegelenHoltenWezepKoog BloemwijkTwelloAmsterdam LelylaanGoudaHeerenveenAlmere OostvaardersLelystad centrumHelmondValkenburgOssWinsumBafloVlaardingen CentrumEde WageningenUsquertTilburg ReeshofDelfzijl WestTielWolfhezeDordrecht StadspoldersVriezenveenBovenkarspel GrootebroekBovenkarspel FloraDaarlerveenVroomshoopPurmerendKrommenie AssendelftHarlingen HavenTilburg UniversiteitDeurneBlerickBaarnHoofddorpSchipholBarendrechtRotterdam LombardijenBredaEtten LeurVlaardingen WestZwaagwesteindeBuitenpostGrijpskerkHoorn KersenboogerdHoogkarspelZwijndrechtMaassluis WestBeilenVeenendaal WestVeenendaal CentrumRhenenGaanderenVoorst-EmpeErmeloWijheOlstWierdenZuidbroek ScheemdaNieuweschansGroningen NoordBedumMaarnVeenendaal-De KlompSappemeer OostApeldoornVoorschotenZaandam KogerveldNaarden BussumBoskoopWinterswijk WestDuivenDen Haag MariahoeveHilversum SportparkAaltenMiddelburgWar umHoornSteenwijkDalfsenMeppelHoensbroekPurmerend OverwhereBundeRhedenKesterenAlmere ParkwijkAlmere BuitenApeldoorn OsseveldTerborgEindhoven BeukenlaanHindeloopenDordrecht ZuidRilland BathDriehuisVenloTilburgEindhovenBeverwijkZwolleDeventerHeerlenZaandamGramsbergenGeerdijkArnhemStedumHillegomEmmenApeldoorn de MatenEnschede DrienerloEnschedeMaassluisRoosendaals-Hertogenbosch VarsseveldBergen op ZoomChevremontEygelshoven MarktRotterdam CentraalSliedrechtHardinxveld GiessendamHeemstede AerdenhoutDen Haag Laan van NOIHorst SevenumHaarlemBloemendaalSantpoort ZuidHarenGroningenSantpoort NoordRotterdam ZuidRotterdam Blaakt HardeHoogezand SappemeerGeldropHeezeMaarheezeHelmond BrouwhuisLeiden CentraalLeiden LammenschansVoorhoutNieuw VennepNijkerkDordrechtZuidhornAlmeloDelfzijlNunspeetVeenwoudenHoogezand MartenshoekNijmegenHengelo OostGorinchemHoogeveenAmersfoortDen Haag CentraalWinschotenSauwerdLoppersumAppingedamArkelLeerdamBeesdArnhem VelperpoortArnhem PresikhaafKlarenbeekGeldermalsenCulemborgGouda GoverwelleGroningen EuropaparkAlkmaarOmmenDelftDierenBrummenZutphenIJlstAmsterdam RAIDuivendrechtVoorburgDen Haag YpenburgMook MolenhoekNijmegen HeyendaalDen Helder ZuidRijswijkEnkhuizenOverveenZandvoort aan ZeeMaastricht RandwyckSittardDiemen ZuidAmsterdam ZuidBreukelenMaarssenUtrecht ZuilenGeleen LutteradeDalenSoestSoestdijkAnna PaulownaOpheusdenHeemskerkVierlingsbeekSchinnenCoevordenAmsterdam MuiderpoortAmsterdam Science ParkDiemenAkkrumPuttenWaddinxveen NoordRavensteinDeldenKoudum MolkwerumOldenzaalBorneAlmelo de RietStavorenDronrijpAmsterdam CentraalOosterbeekEde CentrumLunterenBarneveld NoordVenrayMaastrichtNijmegen LentElstArnhem ZuidWolvegaRotterdam NoordRotterdam AlexanderCapelle SchollevaarNieuwerkerk aan den IJsselSchiedam NieuwlandAmersfoort SchothorstAmersfoort VathorstVleutenUtrecht TerwijdeBodegravenUtrecht CentraalEMMENVRIJDAG, 12:004.5 5 5.5 6 6.5 7 7.5 8 8.5 9 9.5 10 10.5 11 11.5 12 uur43.532.521.510.5 ? VINCENT MEERTENSWWW.TIMEMAPS.NLAlmere OostvaardersFranekerLelystad centrumOssKerkrade CentrumHollandsche RadingDen DolderBilthovenSneekLeeuwardenGeleen OostKoudum MolkwerumLunterenBarneveld NoordNijmegen LentHarlingenDelfzijl WestMaassluis WestZuidbroekElstMeerssenWeespAlmere MuziekwijkAlmere CentrumHoornHoorn KersenboogerdBoskoopWinterswijk WestSusterenEygelshovenDoetinchem-de HuetDoetinchemStedumHardenbergNieuw AmsterdamBovenkarspel GrootebroekPuttenHemmen DodewaardDeinumMantgumKropswoldeAmsterdam AmstelEindhoven BeukenlaanRijssenArnhem VelperpoortBovenkarspel FloraBoxmeerCuijkSchin op GeulKoog ZaandijkHoek van Holland StrandKampenZoetermeer OostSchiedam CentrumVlissingen SouburgVlissingenHelmond BrandevoortBussum ZuidHeerlen De KisselScheemdaNieuweschansGroningen NoordBedumHillegomHeemstede AerdenhoutBloemendaalDe VinkHoutenUtrecht LunettenBunnikSantpoort ZuidDen Haag YpenburgLage ZwaluweUithuizenKlimmen RansdaalUtrecht CentraalTilburg UniversiteitWormerveerUsquertBreda PrinsenbeekOisterwijkAlkmaar NoordHeerhugowaardLochemNuthTilburg ReeshofHilversum NoordReuverRuurloAbcoudeUithuizermeedenRoodeschoolGilze RijenHilversumUitgeestLichtenvoorde GroenloVordenKruiningen YersekeBeek ElslooEchtWorkumSneek NoordHouten CastellumDriebergen-ZeistCastricumHeilooZevenaarHoek van Holland HavenDidamUtrecht OvervechtArnemuidenGoesAssenBestAlphen aan den RijnHurdegarypZevenbergenOudenboschGoorOosterbeekHarderwijkAmsterdam CentraalSoest ZuidAmsterdam MuiderpoortHouthem Sint GerlachWeertBarneveld CentrumDelft ZuidDeventer ColmschateNijverdalRaalteKrabbendijkeTielHelmond t HoutZoetermeerHeinoWehlWar umZetten AndelstWijheSantpoort NoordMook MolenhoekNijmegen HeyendaalHoogkarspelDuivenKapelle BiezelingeLandgraafVoorst-EmpeErmeloOlstGoudaDeurneWierdenKoog BloemwijkTwelloWinsumWaddinxveenWaddinxveen NoordRavensteinDeldenVenrayArnhem ZuidRotterdam NoordBafloWezepVelpWoerdenSwalmenRotterdam AlexanderCapelle SchollevaarOldenzaalBorneOss WestRosmalens-Hertogenbosch OostWijchenVlaardingen CentrumEde WageningenAlmelo de RietVriezenveenDaarlerveenVroomshoopNijmegen DukenburgWolfhezeDordrecht StadspoldersPurmerend WeidevennePurmerendKrommenie AssendelftZaltbommelVughtHarlingen HavenTegelenHoltenBodegravenAmsterdam Science ParkDiemenAkkrumVoorschotenZaandam KogerveldEtten LeurDen Haag CentraalVlaardingen WestZwaagwesteindeBuitenpostGrijpskerkBeilenVeenendaal WestVeenendaal CentrumRhenenVeenendaal-De KlompSappemeer OostApeldoornNaarden BussumMaarnDen Haag MariahoeveAaltenZwijndrechtBarendrechtBredaSpaubeekRoermondStavorenRotterdam LombardijenGaanderenHoofddorpAmsterdam Bijlmer ArenADronrijpEde CentrumNieuwerkerk aan den IJsselVleutenUtrecht TerwijdeDen Haag HSVarsseveldApeldoorn de MatenBergen op ZoomEygelshoven MarktVenloSteenwijkDalfsenMeppelEmmenEindhovenDeventerLeiden CentraalLeiden LammenschansHoensbroekHaarlemDen Haag MoerwijkVoorburgArnhemBlerickHelmondVoorhoutNieuw VennepEnschedeKesterenAlmere ParkwijkAlmere BuitenApeldoorn OsseveldTerborgTiel PassewaaijHindeloopenDordrecht ZuidMiddelburgTilburgRilland BathDriehuisSchipholBoxtelHeerlenZaandamHengeloPurmerend OverwhereRhedenMaastrichtGrou JirnsumRoosendaalBeverwijkZwolleGramsbergenChevremonts-HertogenboschGroningen EuropaparkHarenGroningenVlaardingen OostAmersfoort VathorstGeldropHeezeAmersfoortHoogezand MartenshoekDen Haag Laan van NOIMaarheezeHorst SevenumHoogezand SappemeerAlmeloDelfzijlRotterdam ZuidRotterdam Blaakt HardeKlarenbeekNijmegenHengelo OostLeeuwarden CamminghaburenDordrechtZuidhornVeenwoudenHoogeveenNijkerkNunspeetWinschotenSauwerdGeerdijkLoppersumAppingedamEnschede DrienerloRotterdam CentraalSliedrechtHardinxveld GiessendamGorinchemArkelLeerdamBeesdGeldermalsenCulemborgGouda GoverwelleMaarssenUtrecht ZuilenAmsterdam SloterdijkDen HelderAmsterdam LelylaanHeerenveenWolvegaSoestSchiedam NieuwlandAmersfoort SchothorstHelmond BrouwhuisSoestdijkDalenGeleen LutteradeHilversum SportparkValkenburgSittardBaarnAmsterdam ZuidDen Helder ZuidAmsterdam HolendrechtAlkmaarOmmenMari?nbergRijswijkDierenBrummenZutphenIJlstEnkhuizenAmsterdam RAIDuivendrechtDiemen ZuidMaassluisOpheusdenHeemskerkVierlingsbeekSchinnenOverveenEmmen ZuidDelftObdamSchagenAnna PaulownaZandvoort aan ZeeMaastricht RandwyckBundeArnhem PresikhaafVoerendaalHeerlen WoonboulevardHaarlem SpaarnwoudeBreukelenCoevordenEMMENVRIJDAG, 23:004.5 5 5.5 6 6.5 7 7.5 8 8.5 9 9.5 10 10.5 11 11.5 12 uur43.532.521.510.5 ? VINCENT MEERTENSWWW.TIMEMAPS.NLAmsterdam Vrijdag, 12:00Wolvega Vrijdag, 22:00Emmen Vrijdag, 12:00Emmen Vrijdag, 23:00zet de kaart van Nederland uit omdat er geen treinen rijden omvervolgens tegen de ochtend weer in te krimpen. Bij een vertra-ging op het spoor gebeurt hetzelfde. Elke verandering in reistijd,tijdstip of locatie is dus direct terug te zien in TIMEMAPS.klein zijn door de goede en snelle verbindingen met anderesteden. Vanuit een meer afgelegen en klein dorpje als Stavorenwordt Nederland dan ook een stuk groter. Behalve de plaatsvan waaruit je kijkt, is ook het tijdstip erg belangrijk. `s Nachts6 2012/01 S+ROIntroColumnMichelle ProvoostINTI, International New Town InstituteCrimson Architectural Historiansm.provoost@crimsonweb.orgOp de Architectuurbi?nnale van Shenz-hen, die in december 2011 opende, wasAlmere opvallend aanwezig. Niet zovreemd, want beide steden behorentot dezelfde generatie New Towns: heteerste huis in Almere stamt uit 1976en Shenzhen werd in 1978 als SpecialEconomic Zone aangewezen. Maar bijdie gedeelde leeftijd houdt de overeen-komst ook direct weer op. Terwijl hetsuburbane Almere zich opmaakt vooreen verdubbeling van het inwonertaltot 350.000, heeft men in Shenzhenal de tien miljoenste inwoner geteld.Het lijkt bijna onmogelijk om over desuccesvolle mythe van Shenzhen heente stappen en anders over de stad tepraten dan als de uit het niets ontstanerecordhouder van Gross DomesticProduct's (GDP's), economische endemografische curves. Maar gelukkig,zoals vaak is de werkelijkheid interes-santer dan de slogans. Ook binnen hetgeplande Shenzhen bestaan informelestadsdelen, sporen van geschiedenis,nieuwe cultuurontwikkeling (zoals deArchitectuurbi?nnale), en hergebruik-projecten, die de stad in recordtempodoen ontstijgen aan het stempel van desaaie top-down stad waar zovele NewTowns mee worstelen.De geschiedenis van het gebied alsrijstvelden met een verzameling dorpenis nog steeds te lezen in de pockets vaninmiddels dichtbebouwde, informeleUrban Villages, waar de voormaligedorpelingen door kamerverhuur voor-zien in het Chinese equivalent van so-ciale woningbouw voor de migrantenvan het platteland. Met hun overvloedaan winkels, restaurants en werkplaat-sen zijn het levendige eilanden vanmixed use in de grootschalige modernestad van kantoren, hotels en durewoontorens. Hoewel ze slechts tienprocent van het stedelijk territoriumbeslaan, huisvesten de Urban Villagesvijftig procent van de inwoners. Chi-nese scholars hebben inmiddels de we-derzijdse afhankelijkheid geanalyseerdvan de formele en de informele stad;de stad heeft daar de consequentiesuit getrokken en anders dan in anderesteden, waar al deze Urban Villages metde grond gelijk worden gemaakt, lijktShenzhen inmiddels een behoedzamerbeleid te voeren. E?n van de Urban Vil-lages, Dafen, waar zestig procent vande wereldproductie aan (kopie?n van)schilderijen wordt geschilderd, is zelfstot een instituut uitgegroeid. Het isgrotendeels de creativiteit en het par-ticulier opdrachtgeverschap ? om een`Almeerse' term te gebruiken ? van devoormalige boerenbevolking geweest,die de geplande stad heeft voorzien vaneen belangrijke informele economie engoedkope woningmarkt.De r?cksichtsloze, allesomvattende Chi-nese overheidsplanning biedt dus ookruimte aan informele en illegale stede-lijke ontwikkelingen, waardoor min ofmeer per ongeluk een interessante stadaan het ontstaan is. Hoe anders is desituatie in Almere! Het is typerend voorde perfectionering van onze ruimtelijkeplanningsmachinerie dat het informeleen het particulier initiatief hier top-down gestimuleerd moet worden. Nahet eerste succesvolle experiment metparticulier opdrachtgeverschap in hetHomeruskwartier worden de ambitiesom te komen tot een andere verhou-ding tussen de overheid en de burgernu verder uitgewerkt in het radicaleplan voor Oosterwold. In feite is het`plan' (MVRDV) niet meer dan een setregels, waarbij de toekomstige bouwers(burgers, ondernemers) worden geachtom via onderhandelingen een stedelijkgebied te ontwikkelen. Het is ultralichtestedenbouw, niet eens sites & services,maar sites without services, want ookde wegen, riolen, scholen, alles watDe bottom-up stadvoorheen tot de publieke zaak werd ge-rekend en `dus' door de overheid werdaangelegd, moet nu door de burgerszelf worden aangepakt.De Chinese (of andere niet-westerse)professionals hebben voor dezeontwikkeling niet veel belangstelling.Zij zijn vooral ge?nteresseerd in het`klassieke' Nederlandse exportproductvan de integrale ruimtelijke planning.Maar toch is een deel van de Chinesebevolking ? om puur financi?le rede-nen ? w?l begonnen met self-organizedcooperative housing. Grotere woningentegen lagere kosten ontstaan wanneerbewoners zichzelf organiseren en ? netals Adri Duivesteijn ? de laag van deprojectontwikkelaars elimineren. Eenandere organisatie van het bouwprocesblijkt relevant te zijn in beide zo ver-schillende landen. Bovendien laten deChinese voorbeelden ? gezien de hogedichtheid van de Chinese Urban Villagesen de door collectieven gerealiseerdewoontorens ? zien dat het particulieropdrachtgeverschap niet gebonden isaan een suburbaan karakter; een inte-ressante optie die in Nederland nog nietuitgetest is.Er moet in Nederland nog heel watgebeuren voordat we zoiets hebben alseen bottom-up stad. In China ontstondzij vanzelf in de vorm van Urban Villa-ges, door een combinatie van boerenon-dernemerschap en hoogconjunctuur. InAlmere-Oosterwold wordt zij bevoch-ten op de Nederlandse planningsma-chine, met veel moeite en denkkracht?n met hulp van de recessie, in ??n vande meest radicale stedenbouwkundigeexperimenten van nu. De wijk Dafen in Shenzhen, China.Foto: Herman Wouters/HHS+RO 2012/01 7IntroColumnAnne LuijtenStudio-ROanne.luijten@studio-ro.nl8 2012/01 S+ROIntroQ+AJaap ModderHoofdredacteur S+ROFoto: Arenda OomenFrits van Dongen, rijksbouwmeesterLeren van de Gouden EeuwS+RO 2012/01 9IntroQ+AStedenbouw was jarenlang niet ver-tegenwoordigd als discipline in hetCollege van Rijksadviseurs (CRA). Metde benoeming van Frits van Dongen alsrijksbouwmeester staat er weliswaarweer een architect aan het hoofd vanhet College, maar dan wel ??n die in zijnwerk heeft laten zien zich keer op keerop de scheidslijn van beide disciplineste begeven. Het samenwerken vanuitde disciplines bij ruimtelijke opgavevindt Van Dongen dan ook onontbeer-lijk. `Daar krijg je meer vragen en meeridee?n van.' Zijn bemoeienis met ste-denbouw begon in zijn jonge jaren bijde Kop van Zuid, en kreeg onlangs nogeen bekroning met de toekenning vande Gouden Piramide voor het Funen,een binnenstedelijke transformatievan industrie- naar woongebied, naareen masterplan van Van Dongen. Juistdit schaalniveau, dat van het stads-ontwerp, ligt hem. `In mijn werk gaathet meestal niet over de hele grotestedenbouw, maar het schaalniveautussen verkaveling en stedenbouw in,dat ligt me goed.'Of zijn stedenbouwkundige ervaring enervaring bij herbestemmingsprojectendoorslaggevend zijn geweest bij zijnbenoeming, weet Van Dongen niet. Hijkan zich er wel iets bij voorstellen. EenNu de Gouden Eeuw van de architectuur en stedenbouwvoorbij is, is het vasthouden van de knowhow urgent, aldusFrits van Dongen. Herbestemming en opdrachtgeverschapstaan eveneens hoog op de agenda van de nieuwerijksbouwmeester, evenals het regionaal ontwerp.Tussen de buurt en de polycentrische regio als relevanteschaalniveaus valt de stad een beetje weg. `In de A2-corridorgebeuren hele interessante dingen.'benoeming is immers altijd tijdgerela-teerd. Op dit moment is er schijnbaarbehoefte aan een rijksbouwmeesterdie beide disciplines beheerst ?n diebovendien ervaring heeft in het om-gaan met de markt. Nu de overheids-opdrachten teruglopen, verschuift hetopdrachtgeverschap naar de markt.Desondanks, en ondanks de ingezettedecentralisatie van het ruimtelijkbeleid, blijft het belangrijk om als Rijkeen architectuurbeleid te voeren, vindtvan Dongen. Hij ondersteunt daaromdan ook van harte de totstandkomingvan een nieuwe Architectuurnota. Dieis momenteel in de maak, met inputvanuit de markt en het beroepsveld,en met als onderlegger het document`Architectuur Nu!' dat het CRA in juni2011 aan de diverse ministers heeftaangeboden.AfstotenIn `Architectuur nu!' wordt de lof ge-zongen van twintig jaar architectuur-beleid. Het CRA adviseert de centralethema's uit de vigerende nota (hetbelang van het ontwerp, versterkenvan de stedenbouw & het regionaalontwerp, herbestemming) onverkort tehandhaven en te actualiseren. De tijdenzijn inmiddels veranderd. De vorigeeeuw was `een Gouden Eeuw' voor deNederlandse planning, stedenbouw enarchitectuur, zegt Van Dongen. `De helewereld kwam hier kijken, de impactwas enorm. In deze periode dat hetallemaal minder goed gaat is het vanbelang om de knowhow uit de goudenperiode vast te houden en in te zettenom de crisis te bestrijden.' Voor VanDongen zijn met name de thema's her-bestemming en opdrachtgeverschap(`van collectief particulier opdrachtge-verschap tot overheidsaanbestedin-gen') cruciaal.Ook het Atelier Rijksbouwmeester(ARBM), waar Van Dongen aan hethoofd staat, heeft te maken met deveranderende taak van de overheid.Frits van Dongen: `De overheid fun-geert steeds minder zelf als opdracht-gever en stoot een groot deel van haarvastgoed af. Dat proces willen wij alsARBM zo goed mogelijk faciliteren.Een voorbeeld waar we nu mee bezigzijn is de voormalige rechtbank aande Spinhuiswal in Den Bosch. Het Rijkwil het complex afstoten en wij doendaarbij ontwerpend onderzoek naar demogelijkheden en potenties van nieuwgebruik.' Met alleen al zeshonderdmonumenten in overheidsbezit staatherbestemming dan ook hoog op deagenda bij het ARBM. `Daarbij gaat >>10 2012/01 S+ROIntroQ+Ahet niet om het in stand houden opzichzelf. Het moet ook zinvol zijn: eennieuwe functie en exploiteerbaarheidstaan voorop.'Braafste jongetjeEnerzijds wil het Rijk het opdrachtge-verschap middels haar architectuurbe-leid stimuleren, anderzijds trekt zij zichals opdrachtgever steeds verder terug.Het is een proces dat al sinds de jarennegentig in gang is gezet, constateertVan Dongen. `Ook de gemeenten dedendat. Die schoven alles naar de ma-nagementbureaus. Met als resultaatdat de ontwerper geen contact meerheeft met de opdrachtgever. Het iseen maatschappelijke verschuivingdie richting steeds verdere speciali-satie en striktere rolverdeling gaat.'De Rijksgebouwendienst (Rgd) zet algeruime tijd in op PPS, met bijvoorbeeldde renovatie van het gebouw van hetministerie van Financi?n. Van Dongen:Het ARBM probeert als adviseur van deRijksgebouwendienst de uitvraag zogoed mogelijk voor te bereiden en zonauwkeurig mogelijk te formuleren.'De kritiek uit de architectenwereld isdat het opdrachtgeverschap, ondanksnauwkeurig gespecificeerde vraag, nietmeer bij de feitelijke opdrachtgeverligt, maar bij de aannemer.Zelf heeft Van Dongen de nodige kant-tekeningen bij de hoge kosten die dezeaanbestedingsprocedures met zichmeebrengen. Alleen de grote consortiakunnen feitelijk mee doen. Over hetalgemeen is Nederland het braafstejongetje van de klas als het over deEuropese aanbestedingsregels gaat,vindt Van Dongen. `In de procedures iser geen ruimte om creativiteit een rolte laten spelen. Daarom stel ik voor dater vakjury's komen die aanbestedingenbegeleiden. Bij ons worden verkeerdepunten te strak toegepast. De eisenaan architecten en de ervaring die zemoeten kunnen overleggen zijn vaakabsurd. Dat zit echt niet in de Europeseregels, dat maken we er zelf van. Alsonderdeel van de nieuwe Architectuur-nota zou de inzet van het Rijk moetenzijn om creativiteit weer onderdeel vande procedure te laten zijn en de drem-pel zo laag mogelijk te maken.'Regionaal ontwerpOok het regionaal ontwerp staat hoogop het urgentielijstje van Van Dongen.In tegenstelling tot de provincies engemeenten is `de regio' nooit een eigenentiteit geworden met eigen taken enknowhow. Een omissie, nu de realiteitvan ruimtelijke patronen steeds meerwijst op het ontstaan van polycentri-sche regio's. Van Dongen: `De regio'sgaan de toekomst uitmaken, maar eenopdrachtgever op dat schaalniveauvoor ruimtelijke opgaven ontbreekt.We moeten de condities ontwikkelenom economie maar ook het steden-bouwkundig ontwerp op dat niveau totbloei te laten komen.'Enerzijds is er de opkomst van deregio's, anderzijds zijn er de buurten alsop dit moment relevant schaalniveau.Hoe interessant is de stad als schaal-niveau dan eigenlijk nog? Van Dongen:`De stad zoals we die nu defini?ren engeregeld hebben, zal zich anders gaanvertonen, als segmenten of in connec-tie met grotere verbanden. Dat wil nietzeggen dat we de stad vergeten, maarwe moeten uiteraard wel blijven kijkennaar hoe de wereld zich ontwikkeld.Je ziet bijvoorbeeld dat de A2-as eeneconomisch sterke regio omsluit die viaSchiphol internationaal is ontsloten.Dat zijn interessante ontwikkelingen.We gaan steeds meer toe naar poly-centrische regio's.'Compacte stadOndanks die zich steeds scherper afte-kenende realiteit valt het niet mee omhet regionaal ontwerp op de politiekeagenda te krijgen. Zeker niet nu hetRijk zich verder terugtrekt als stu-rende partij in ruimtelijke opgaven. Debehoefte en wens moet uit de regio'szelf komen, vanuit een economischenoodzaak, zegt Van Dongen. `De lokalepolitici, de kamers van koophandel,ondernemers in de regio's zelf moetenmet elkaar aan tafel, dat zie je ook alsteeds vaker gebeuren.' Een ontwerp-atelier vanuit het Rijk behoort wat VanDongen betreft tot de mogelijkhedenals het gaat om het faciliteren vanidee?n. `Dat is wezenlijk wat andersdan het van boven af inbrengen.'Maar, erkent Van Dongen, het risico islevensgroot aanwezig dat het ontwer-persdenken in de regionale processenverdwijnt.Liesbeth van der Pol, Van Dongensvoorganger als rijksbouwmeester,maakte veel werk van het compacte-stad-idee. Hij zal hier onverkort op inblijven zetten, zegt Van Dongen. `Desociaal-maatschappelijke noodzaakis aanwezig om te concentreren inplaats van te spreiden. Het bespaartje infrastructuur, fijnstof, kortomhet is duurzamer. De grote projectenzoals de Zuidas moeten we bezien metde ogen van de nieuwe realiteit. Hoegaan we vanuit de huidige situatie vanbeperkte budgetten kwaliteit inbren-gen?' De grote vraag die de vakwereldin haar greep houdt is dan ook hoe hetna de Gouden Eeuw eigenlijk verdermoet met dergelijke binnenstedelijkegebiedsontwikkelingsopgaven. Wat isde opvolger van Het Funen?Leven genietenDe Gouden Eeuw mag dan voorbij zijn,het is, aldus Van Dongen, belangrijk datwe in de tussentijd leren van haar suc-cesvolle projecten, van Berlages PlanZuid tot C?ramique en IJburg. Uit eenanalyse van de positieve en negatieveleerpunten zal blijken dat zaken als eencontinue kernkwaliteit (`een continuefactor die een gebied of stad maaktS+RO 2012/01 11IntroQ+Awat het is'), een fundamentele inzet opstedenbouw en een gezamenlijk com-mitment tijdens de uitvoering crucialesuccesfactoren zijn. De visie en idee?nvan de stedenbouwkundige zijn daarbijonmisbaar, zegt Van Dongen, nogsteeds. Hij verwijst naar IJburg, waarhet idee van het blokkengrid is genu-anceerd door de diepte van de blokken.Daardoor ontstaat een formele buiten-kant en een meer informele binnen-kant. `Zodat er ruimte ontstaat om hetleven te genieten en te leven zondergelijk een in opgelegde, maakbare sa-menleving terecht te komen.' Onder: Ceramique, MaastrichtFoto:Thomas Schlijper/HHBoven: Het Funen, AmsterdamFoto: David Rozing/HH12 2012/01 S+ROIntroColumnWillem SaletUniversiteit van AmsterdamW.G.M.Salet@uva.nlAls de samenleving stilstaat, worden ruimtelijke plannenurgenter dan ooit, ook al willen juist dan velen doen gelovendat we voorgoed stilstaan. Kijkt de planologie nog vooruit?De Nederlandse politiek bouwt in ieder geval nog altijd aande stad van de vorige eeuw. Het Vinex-beleid was de laatstestuiptrekking van ruim honderd jaar stadgecentreerde ste-delijke uitbreiding. Inmiddels is echter al twee decennia eengedecentraliseerde regionale stad in ontwikkeling en wordtde stap van stedelijke agglomeratie naar stedelijke conurba-tie (de overlapping van stadsagglomeraties op de noord- enzuidvleugel van de Randstad) gemaakt onder wispelturigeaanvoering van de markt. De regionale stad kenmerkt zichdoor intensieve relaties met de buitenwereld, door ruimtelij-ke decentralisatie van gespecialiseerde economische activi-teiten en voorzieningen, door uitsortering van productie- enconsumptiemilieus, door uitsortering van woonmilieus, doorniet-ge?dentificeerde overlapping van culturele stedelijk-rurale landschappen en door suboptimale bereikbaarheid, dienog altijd naar de oude stadscentra radieert. Deze problema-tiek dient zich in het westen van Nederland nu al vijftien jaaraan, zonder adequaat respons van de politiek.De structurele herijking van het stedelijk patroon stelt grotepolitieke uitdagingen aan een op duurzaamheid gerichteplanologie: een nieuwe configuratie van stedelijke netwerkeninclusief veelzijdige subcentra, een betere afstemming vanwoon- en werkgebieden, een herdefinitie van culturele land-schappen, een netwerkenpatroon van bereikbaarheid. Dezeobservatie wordt al geruime tijd door vakgenoten gedeeld,maar de politiek verstopt zich. Centrumsteden tonen zichterughoudend, zij wentelen zich in de historische centrum-positie van stad en stadsgewest. Hun rol is conservatief inhet overgangsproces. De provincies weten wel beter maarhouden zich muisstil in de omgeving van de grote stad. HetRijk meent dat de stedelijke transitie zich beter spontaanvoltrekt. Ook minster Schultz van Haegen liet het vraagstukonbesproken in de beleidsbrief over het urbanisatiebeleid. Demarkt en de lokale partijen mogen de bovenlokale opgave vanmetropoolvorming zelf invullen en dat betekent een opval-lend verlies aan duurzaam stedelijk potentieel. Niemand zitte wachten op bemoeizucht van het Rijk, maar ruimtelijkperspectief en intelligente stimulansen kunnen een enormekatalyserende rol vervullen.Laat daar opeens een geheel ander geluid komen van Bin-nenlandse Zaken, een onverwachte hoek ? dat mag gezegdworden! Vernieuwing zou immers van de inhoud moetenkomen en bestuurlijke operaties zijn toch al tien jaar geledendood verklaard? De regeringspartijen pakten het onderwerpop met opvallende lenigheid. Ze gingen de verkiezingen inmet het idee om een ministerie van Ruimte in te voeren ende provincies en waterschappen af te schaffen. Toen ze eruitkwamen, moesten de stedelijke agglomeraties en de deel-gemeenten het bekopen en werd het strategisch ruimtelijkbeleid aan de provincies toevertrouwd. Na al die capriolen ligter plotseling een zeer interessant voornemen van Donner omprovincies te fuseren en vervoersautoriteiten op te zetten.De Kamer sputtert al tegen nog voordat het plan er ligt en debetrokken provincies hebben zich al ingegraven. Misschien ishet allemaal te mooi om te geloven maar Donners voornemenverdient de grootst mogelijke steun.Dit perspectief zou voor het eerst in vijftien jaar tijd weereen echte impuls aan het verstedelijkingsbeleid kunnen ge-ven. De organieke opbouw van het binnenlands bestuur blijftterecht behouden en tegelijkertijd wordt door aanpassingvan het provinciale schaalniveau in alle richtingen nieuwe be-stuurskracht opgebouwd. In Europa wordt lokaal en regionaalNederland krachtiger vertegenwoordigd met de helft van hethuidige aantal provincies. Binnen Nederland komt er meerevenwicht tussen provincies, be
Reacties