Radicale innovaties >Big Data, Different City >Slimme new towns >Virtual Life, Total City >Are you ready? Column Donica Buisman >Stedelijke transformatie in Istanboel >License to kill parties, column Wies Sanders >Leegstaand vastgoed maakt nieuwbouw overbodig >SMART CITIESStedenbouw en Ruimtelijke Ordening | 05 2013Uitgave vanUitgave vanUitgavekennis van stad en regioPlatform31 is de fusieorganisatie van KEI, Nicis Institute, Nirov en SEVKijk voor ons actuele aanbod op www.platform31.nl/agendaPlatform31 organiseert cursussen, masterclasses en kort- en langlopendeopleidingsprogramma's over stedelijke en regionale vraagstukken.Nieuwe vragen, nieuwe kennishet opleidingsaanbod binnen de vakgebiedenruimtelijke ordening, bouwen en wonenBent u op zoek naar een cursus, training of opleiding binnen hetRO-vakgebied? Of wilt u uw opleidingsaanbod onder de aandachtbrengen van RO-professionals? De cursuswijzer biedt een helderoverzicht van het opleidingsaanbod uit de vakwereld.carrierewijzeralles voor je carriere in ro, bouwen en wonencursuswijzer vacaturewijzerTHEMA: Smart Cities10 Smart CitiesJaap Modder enWillemieke Hornis12 Radicale innovatiesGert-Joost Peek16 We, Smart CityRogier van den Berg22 Big Data, Different CityHiddo Huitzing, Anton vanHoorn en Arjan Harbers26 Open Source CityRick ten Doeschate enGerjan Streng30 Burger aan zet?Eshter Slegh34 Virtual Life, Total CityHein Eberson38 Slimme new townsRogier van den BergIllustratie omslag Max Kisman.Zie ook pagina 10 >>Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dooreen financi?le en inhoudelijke bijdrage van hetministerie van Infrastructuuren MilieuINTRO3 HoofdredactioneelJaap Modder4 ColumnLicense to kill partiesWies Sanders6 Q+AComplexiteit biedtjuist kansenPieter Hooimeijer, Univer-siteit Utrecht en lid Raadvoor de leefomgeving eninfrastructuurAnne Luijten8 ColumnAre you ready?Donica BuismanHET VELD42 Stedelijke transformatiein IstanboelMerve Bedir46 Verhalen maken de stadFrank van den Beuken enWalter de Vries50 Leegstaand vastgoedmaakt nieuwbouwoverbodigMarc Buiter, Jean BaptisteBenraad, Wouter de JongRECENSIES54 Large housing estatesRoelof VerhageOrban SpaceBernard ColenbranderGrenslandArjan HarbersDe groene stad. Atlas voorgemeenten 2013Rienk KuiperMetropole: Stadt neuebauenIvo Krings61 Bovenste plankLianne van DuinenPlatform3163 Agenda65 Het NetwerkAdviseurs in ruimtelijkeontwikkeling enomgevingskwaliteitStedenbouw + Ruimtelijke Ordening, 94e jaargang, nummer5, oktober2013.S+RO is een onafhankelijk tijdschrift vooriedereen die actief is in het veldvan de stedenbouw en ruimtelijke ordening. Het blad verschijnt zes keerperjaar.Gastredacteur ministerie IenM:Willemieke HornisRedactie: Lianne van Duinen, recensieredacteurlianne.vanduinen@rli.nlArjan Harbers, arjan@topotronic.nl,Jaap Modder, hoofdredacteurjaapmodder@brainville.nlMaurits Schaafsma, mschaaf@xs4all.nlIris Schutten, info@irisschutten.netDeniseVrolijk, eindredacteurdenise.vrolijk@platform31.nlHelen van Kan-Kokshoorn, redactiesecretariaat helen.vankan@platform31.nlOntwerp en art direction: Kismanstudio, Amsterdam, www.kismanstudio.nlRichtlijnen voor auteurs: Deredactieontvangtgraagkopij,zievoorrichtlijnen: www.s-ro.nlRedactieadres: Postbus 30833, 2500GV Den Haag,T +31 (0)70 302 84 48, E sro@platform31.nl , www.s-ro.nlAbonnement: Kosten 91,80 perjaar, studenten betalen 45,90 perjaar. Losse nummers zijn viawww.s-ro.nl te bestellen voor 21,90 ( 16,80 voorleden en partners van Platform31).Alle prijzen zijn excl. 6% BTW. Abonnementen kunnen op elk moment schriftelijk of peremail wordenopgezegd, opzegtermijn is twee maanden www.platform31.nl/abonneren/tijdschriftenAbonnementenadministratie: Annemiek Nieuwenhuis,T +31 (0)70 302 84 84,E annemiek.nieuwenhuis@platform31.nlAdvertenties: Martin de Heer,T +31 (0)70 302 84 84, E martin.deheer@platform31.nlDrukwerkproductie: Platform P, RotterdamAuteurs- en beeldrechten: Aan deze uitgave is de uiterste zorg besteed; vooronvolledige/onjuisteinformatie aanvaarden auteur(s), redactie en uitgevergeen aansprakelijkheid.Overname van artikelen is toegestaan, mits voorzien van bronvermelding. ISSN-1384-6531Uitgever: Platform31Ga naar www.platform31.nl/abonneren voormeer informatie over de tijdschriften.Jaap ModderHoofdredacteur S+S+RO 2013/05 3IntroHoofdredactioneelSpectaculaire eenvoudHet lijkt op het eerste gezicht een kof ietafelboekdat je met kerst soms uit drie hoeken tegelijk krijgttoegestuurd: Schiphol megastructuur, ontwerp in spec-taculaire eenvoud. Maar dat is het niet. De acht essaysstaan achterin, je moet er naar op zoek, en het boekvalt met de deur in huis, bijna tweehonderd pagina'sfoto's en infographics. Bij de presentatie onlangsin Pakhuis de Zwijger zei Koos Bosma (??n van deauteurs) dat het hier om een biogra ie van het lucht-havenlandschap gaat. En die biogra ie bestaat uit eenviertal lagen, de megastructuur, de infrastructuur, dearchitectuur en het interieur (met daarbinnen vooralde wereldberoemde bewegwijzering). Het is goed datde directie van de luchthaven geen bemoeienis heeftgehad met het boek, daarom kon er ook een essay inwaarin subtiel de vraag aan de orde wordt gesteld ofde spectaculaire groei de spectaculaire eenvoud vanhet ruimtelijk concept niet onder druk heeft gezet enin de komende jaren verder onderuit zal halen. Hetneemt niet weg dat de auteurs in woord maar ook inbeeld hun bewondering voor deze zeer succesvolleluchthaven niet onder stoelen of banken steken. Deaanwezige luchthavenof icials zaten er dan ook re-laxed bij in het Amsterdamse debatcentrum.Toch is het de vraag of er voor Schiphol zoveel redenis om achterover te leunen. Zeker, de draaischijf dieSchiphol is, tussen lucht en land, wordt voortref-felijk gemanaged. Maar die draaischijf kan alleenmaar draaien als de lucht- en de landzijde perfectaansluiten op de interface, die de luchthaven is. Hetlijkt erop dat Schiphol misschien wel iets te gemak-kelijk opereert in de voor de luchthaven relevantecontext. Immers, op minder dan zeven uur vliegenworden luchthavens gebouwd die gauw goed zijn voorvijf maal de capaciteit van Schiphol: Abu Dhabi, Doha,Dubai, Istanboel om er een paar te noemen. En datgaat uiteraard gepaard met een forse uitbreiding vande wereldluchtvaartvloot. Het aandeel /Air Fran-ce zal dus verhoudingsgewijs gaan afnemen. Schipholblijft geloven in het huwelijk met /Air France. Devraag is of men dit nog lang moet en kan volhouden ineen snel veranderend luchtvaartlandschap.Aan de landzijde valt vooral de radiostilte op die deluchthaven in acht neemt als het gaat om de per-formance van vooral het openbaarvervoernet. Hetaandeel passagiers neemt ieder jaar toe, het aandeelpassagiers dat met de trein komt neemt af! In de re-cente discussie over een snelle trein naar Brussel namSchiphol geen positie in. Dat geldt ook voor betereaansluitingen op het -net in Europa (Frankfurt)en met de tweede stad van Nederland, Eindhoven.Onlangs werd er een advies gepresenteerd over degovernance van de regio waar Schiphol zo'n dominanterol in speelt. Een pleidooi voor minder rijksoverheid enmeer regionale regie van publieke en private partijen.Het is te hopen dat Schiphol in dit voor hen buitenge-woon belangrijke dossier een rol gaat spelen die pastbij de statuur van de luchthaven. Daarmee kunnennieuwe condities worden geschapen die passen bij deinzet en het succes van de draaischijf Schiphol.Intussen worden door nieuwe voorstellen op tafelgelegd na het Fyra-debacle. Het moet gezegd, dat zieter misschien wel beter uit dan wat we tot dusverrevan hebben gezien. En de luchthaven Schiphol boft.Zeker, het duurt nog tot 2016 (dat blijft een bloodyshame) maar veertien keer per dag naar Parijs metde Thalys en, een beginnetje, twee keer per dag naarLonden met de Eurostar, dat is niet slecht. Niet te ver-geten, zestien maal per dag per intercity naar Brus-sel. Schiphol boft en de hoofdstad boft ook. Eindelijkin vier uur tijd van naar Saint Pancras. Voor deAmsterdamse regio, onze enige global metropolis, is ditgoed nieuws. Nu de partijen in dit gebied dit zomaarals cadeau in de schoot geworpen krijgen, zou hethen sieren als ze nu gezamenlijk ook van het regio-nale openbaarvervoernet een succes gaan maken. DeAmsterdamse wethouder Wiebes heeft verfrissendevoorstellen gedaan voor veel betere openbaarver-voerprestaties in de stad en omgeving. Die voorstellenvragen om nadere uitwerking, een publiek debat eneen betere governance in de metropoolregio Amster-dam. Schiphol en Amsterdam hebben nu een kans vooropen doel om samen de leiding te nemen in een open-baarvervoerregio die op termijn op dezelfde wijzekan worden getypeerd als de luchthaven in dat mooieSchipholboek, ontwerp in spectaculaire eenvoud.Jaap Modder4 2013/05 S+ROIntroColumnmet de grenzen van de deelgemeenten.'`Nee, het ligt in deze deelgemeente. Daarover had u zichmoeten laten informeren.'`Dus wat adviseert u mij nu te doen?'`Wat verwacht u? Wij kunnen echt niet binnen 48 uur dieactiviteit beoordelen, daar hebben we tekeningen en exper-tise voor nodig. U had een melding moeten maken.'`Dus u adviseert mij om voor 150 mensen het evenement teannuleren?'`Dat zou het beste zijn.'TweeTwee dagendagen voorvoor hethet evenement:evenement: internintern overlegoverleg`Ik ga die filmvertoning echt niet afblazen omdat ambtena-ren niet binnen 48 uur kunnen beoordelen dat dit evenementgeen vlieg kwaad doet. Dan maar op eigen risico.'`Zou je dat wel doen? De huidige vergunning staat op naam vande exploitant en als er gelazer komt, dan gaat dat ten kostevan haar. Weet je wat je moet doen, met koptelefoon naar defilm kijken; geen versterkt geluid, iedereen blij. Het kost eenpaar centen, maar dan heb je ook wat.'DrieDrie uuruur voorvoor hethet evenement:evenement: telefoongesprektelefoongesprekmetmet deelgemeentedeelgemeente KK (gekuiste(gekuiste versie)versie)`Met Wies Sanders.'`Ja, met mevr. X van de deelgemeente K nog een keer. Wehebben er toch naar kunnen kijken en we zien dat u het eve-nement wilt door laten gaan met koptelefoons.'`Ja, zo heeft niemand overlast en valt het binnen de huidigevergunning.'`Nou, dat is helaas niet zo.'`O?'`Er mag namelijk ook geen scherm op een horecaterrasworden geplaatst.'E?nE?n uuruur voorvoor hethet evenement:evenement: wijkagentenwijkagenten komenkomenopop bezoekbezoek`Zo, hallo!'`Dag agenten, wat kan ik voor u doen?'`Nou, wij liepen langs en we zijn hier nog nooit geweest, wewaren nieuwsgierig wat hier allemaal gebeurt.'De exploitant leidt de agenten rond op locatie T, waar vanalles en nog wat plaatsvindt. Het filmscherm hebben deagenten niet opgemerkt. Vergunning 1TweeTwee dagendagen voorvoor hethet evenement:evenement: telefoonge-telefoonge-spreksprek metmet deelgemeentedeelgemeente KK (gekuiste(gekuiste versie)versie)`Hallo??'`Dag, met Wies Sanders. Spreek ik met dedeelgemeente K?'`Hoe komt u aan dit nummer? Dit nummer is helemaal nietvoor externen bedoeld!'`Uw collega bij bureau Vergunningen gaf het me, omdat ernogal spoed achter zit. Ik heb namelijk een vraag over een acti-viteit die over twee dagen plaatsvindt.'`Wat is uw vraag?'`Wij organiseren een filmvertoning op locatieT. Die locatieheeft net vorige maand een vergunning gekregen voor horeca-exploitatie en wij waren in de veronderstelling dat daar ookeen filmvertoning mocht plaatsvinden. Nu belde DCMR (Milieu-dienst Rijnmond) dat er geen versterkt geluid in de openbareruimte mag worden afgespeeld. Ook geen filmgeluid. Watadviseert u om te doen?'`Nee, dat mag inderdaad niet volgens de Algemene PolitieVerordening (APV). U begrijpt ook wel dat niet iedereen zo-maar versterkt geluid mag afspelen in de openbare ruimte.'`Vertelt u dat eens aan mijn overbuurman! Het is een horeca-gelegenheid met terras, ik dacht...'`O, maar dan mag het dus juist helemaal niet! Activiteiten ophorecaterrassen zijn streng aan banden gelegd omdat ze zo-veel overlast kunnen geven. Strenger dan andere locaties.'`Dit betreft een terras dat tussen de Maas en een drukkeinvalsweg ligt en waar in een straal van tweehonderd metergeen woningen staan. Bovendien is het een film, geen feest ofDJ-geluid. Een knappe bewoner die daar last van heeft.'`Dat zou kunnen, maar u zult toch eerst een vrijstellingmoeten aanvragen, zodat onze afdelingen kunnen oordelenof dat inderdaad het geval is. Dat is niet aan u om dat tebeoordelen.'`Wat adviseert u mij om te doen?'`U moet een melding doen en wachten op eventuele beves-tiging.'`Die procedure duurt vijf dagen en de activiteit is al over tweedagen.'`Tja, dat had u zich eerder moeten bedenken.'`Ik dacht dus dat ik het niet nodig had, in verband met diehorecavergunning. En overigens, als ik het me had bedacht, hadik de vergunning aangevraagd bij deelgemeente C. Ik dacht datlocatieT daarin lag. Er is nergens bij de gemeente een kaartjeS+RO 2013/05 5IntroColumnWies SandersUrban Unlimited/Architectuur FilmFestival Rotterdamwww.urbanunlimited.nl, www.affr.nlLicenseto killpartiesVoor het organiseren van evenemen-ten op bijzondere locaties zijn vergun-ningen nodig en dat is niet voor niets.Het gaat immers om veilig gebruik vaneen locatie, het beperken en regulerenvan overlast voor de omgeving en omeen tijdelijke ontheffing van de strengekaders der publieke alcoholverstrekking.Een bloemlezing van enkele werkelijkgevoerde dialogen.Wies Sanders (1965, een vruchtbaar jaar) is steden-bouwkundige bij Urban Unlimited, bureau voor netwerk-gerichte stedenbouw en directeur van het ArchitectuurFilmfestival Rotterdam.Vergunning 2ZesZes wekenweken voorvoor hethet evenement:evenement:websitewebsite gemeente,gemeente, afdelingafdeling Z.Z.`Print de PDF uit. Vul het in, scan het en e-mail het.'VijfVijf wekenweken voorvoor hethet evenement:evenement: e-maile-mail vanvangemeente,gemeente, afdelingafdeling Z.Z.`Geachte mevrouw Sanders. We hebben uw aanvraag ontvan-gen. Wij kunnen helaas de PDF niet openen en we vermoedendat daar de aanvraag inzit. Kunt u het opnieuw verzenden?Hoogachtend, afdeling Z.'E?nE?n weekweek voorvoor hethet evenementevenement (de(de reactietermijnreactietermijnisis verstreken)verstreken) ontvangenontvangen briefbrief vanvan dededeelgemeentedeelgemeente F.F.`Wij hebben uw aanvraag voor vergunning A1 vier weken gele-den ontvangen. Deze is volledig en correct. Na toetsing volgteen beslissing op uw aanvraag. Mocht de toetsing niet binnende gestelde termijn lukken, dan doen wij beroep op ons wet-telijk recht tot zes maanden uitstel.'(De brief heeft geen contactpersoon, telefoonnummer ofe-mailadres om te reageren.)E?nE?n dagdag voorvoor hethet evenement:evenement: OntvangenOntvangenvergunningvergunning A1A1.E?nE?n dagdag voorvoor hethet evenement:evenement: telefoongesprektelefoongesprekgemeente,gemeente, afdelingafdeling Z.Z.`Met afdeling Z. U heeft inmiddels vergunning A1 ontvangenvan de deelgemeente. Ik heb een beetje een vreemde vraag. Ikheb die vergunning zelf niet ontvangen, kunt u het voorbladprinten, scannen en mailen naar mij?'E?nE?n dagdag voorvoor hethet evenement:evenement: ontvangenontvangenontheffingontheffing A2A2 perper email.email.Het evenement mag plaatsvinden.E?nE?n weekweek nana hethet evenement,evenement, briefbrief vanvan bureaubureauOmgevingsvergunningen.Omgevingsvergunningen.`Uw aanvraag voor het evenement is ontvangen. De datumvan het evenement is inmiddels verstreken. Uw aanvraag isdaarom niet meer in behandeling genomen.' 6 2013/05 S+ROIntroQ+APieter HooimeijerFoto:Tessa Posthuma de BoerDe Raad voor de leefomge-ving en infrastructuur (Rli)stelt dat samenwerking desleutel tot succes vormtvoor de regio Schiphol-Amsterdam. De verant-woordelijkheid voor boven-regionale belangen moetin de regio zelf wordenneergelegd, aldus profes-sor Hooimeijer, voorzittervan de commissie die hetrapport `Sturen op samen-hang' opstelde.Pieter Hooimeijer, hoogleraar geografie en demografie Universiteit Utrechten lid Raad voor de leefomgeving en infrastructuurComplexiteit biedt juist kansenS+RO 2013/05 7IntroQ+AAnne LuijtenStudio-ROanne.luijten@studio-ro.nlWat was de aanleiding voor dit advies?`Het advies komt voort uit een vraag vande staatssecretaris van IenM, die het tra-ject SMASH in gang heeft gezet, oftewelde Structuurvisie Metropoolregio Am-sterdam Schiphol Haarlemmermeer. Diemoet het kader gaan vormen waarbinnenhet Rijk besluiten neemt over botsenderuimteclaims tussen toenemende verste-delijking en de ontwikkeling van de lucht-haven. De vraag aan ons was hoe kunnennationale belangen gewaarborgd worden,en wat is de verantwoordelijkheid daarbijvan verschillende partijen, zoals het Rijk,de regio en de luchthaven? Aansluitendevraag was hoe de governance in de regiorobuuster kan worden gemaakt.'En uw conclusie is dat het Rijk zich maarbeter kan terugtrekken?`Wij hebben gekeken of er wel zoiets alseen rijksbelang bestaat en of dat automa-tisch boven andere belangen zou moetengaan. De conclusie is dat rijksbelangengoed kunnen samenvallen met regionalebelangen. En zelfs als je zoiets als eennationaal belang zou kunnen omschrijven,dan is nog niet gezegd dat het Rijk ookautomatisch de uitvoering ter hand moetnemen. In ons advies is cruciaal dat na-tionale belangen goed behartigd kunnenworden door regionale partijen.'Wat is dan nog de rol van het Rijk inuw visie?`We stellen wel dat het Rijk als doel moethebben een aantal belangen te waarbor-gen, als onderdeel van de Rijksstructuur-visie. We hebben een aantal strategischedoelen geformuleerd, waaronder hetversterken van de connectiviteit vanSchiphol. Bovendien moet de agglomera-tiekracht van de regio worden versterktdoor middel van stedelijke verdichting enhet verbeteren van de bereikbaarheid.Ook moet de kenniseconomie verder wor-den ge?nternationaliseerd, waarbij eengoede leefomgevingskwaliteit cruciaalis voor het vestigingsklimaat. Ten slottemoet er evenwicht komen op de regionalearbeids- en woonmarkt. Deze doelenzou het Rijk moeten formuleren, maar dekern van ons advies is dat ze de invullingvan deze doelen vervolgens aan partijenoverlaat. Dus wel zeggen wat er moetgebeuren, maar niet hoe.'En de sleutel voor het bereiken van diedoelen ligt in het samenwerken vanregionale partijen.`Wij stellen dat je tot betere oplossingenkunt komen door het overleg in de regio teorganiseren en daarvoor spelregels neerte leggen. Partijen kunnen dan zelf metoplossingen komen door belangen uit teruilen. Schiphol en de regio moeten zelfaan de slag, bijvoorbeeld door het instel-len van een Omgevingstafel, de opvolgervan de Alderstafel. Het Rijk blijft daarbijop afstand. Zij geeft alleen de lijnen vanhet speelveld aan, ze stelt de doelen en derandvoorwaarden. Maar gaat daarbinnenniet scheidsrechtertje spelen.'Noemt u eens een voorbeeld van hoe zo'nuitruilproces eruit zou kunnen zien?`Als Schiphol haar connectiviteit wilvergroten, wat neerkomt op een vergro-ting van het aantal vliegbewegingen, zouAmsterdam daar mee kunnen instemmenonder bepaalde voorwaarden. Bijvoor-beeld doordat vluchten naar Lelystadworden verplaatst, of door technologischeoplossingen voor geluidshinder of eenandere benutting van banen. Daar zou dantegenover kunnen staan dat meer er wo-ningbouw mogelijk is op bepaalde plekken.'U veroordeelt de partijen tot elkaar?`Zo zou je het kunnen zeggen, ja. Op dezemanier cre?er je een robuuste governance,waarbij de hoofdlijnen vastliggen, maarwaarbinnen flexibiliteit is georganiseerd.Zo wordt gebiedsgericht maatwerkmogelijk. Partijen hebben ook gedeeldebelangen, en kunnen samenwerken aanoplossingen zoals een betere afstemmingvan het openbaar vervoer. Het vermin-deren van de filedruk kan als gezamenlijkregionaal belang worden gedefinieerd.Via het MIRT kan het Rijk meefinancieren.Partijen kunnen beter iets gezamenlijkuitbouwen dan dat iedereen afzonderlijkin de automatische reflex schiet van aan-kloppen bij het Rijk.'Hoe is het advies ontvangen? En is deregio klaar voor deze manier van werken?`We hebben nog geen negatieve reactiesgehad. Veel partijen zijn het advies nogaan het bestuderen. De regio is zekerklaar voor deze werkwijze. Binnen deMetropoolregio Amsterdam (MRA) wordtook al zo gewerkt, bijvoorbeeld methet Plabeka. Daarbinnen zijn regionaleafspraken gemaakt over sloop, transfor-matie en nieuwbouw van kantoren. Menziet dat er iets moet gebeuren. Elkaarwegconcurreren leidt alleen maar tot eenenorme leegstand.'En Schiphol?`Ik denk dat ook daar bereidheid heerstom mee te werken. Ze zaten aanvanke-lijk wel met gefronste wenkbrauwen:n?g meer overleggen! Maar ook voorSchiphol valt veel winst te behalen als zein overleg tot een bevredigende combi-natie van belangen met andere partijenkan komen.'Bent u optimistisch over de slaagkans? Isde complexiteit niet gewoon te groot?`Ik ben zeker optimistisch. Complexiteitbiedt namelijk juist voordelen. Door meteen bredere blik te kijken, andere veldente betrekken, kom je tot nieuwe oplos-singen. Speel dus in op complexiteit,daarmee kom je los van nauwe grenzen.De toekomst zal gaan over tijdelijkecoalities om problemen op te lossen. Nietover nieuwe formele bestuurslagen. Gre-mia die niet meer functioneren stervenbovendien vanzelf af.'De hamvraag is dan of ook bij het Rijk degeesten rijp zijn om te kunnen loslaten?`Uiteindelijk wel, denk ik. Zonder mee-werking van lokale partijen komt ertenslotte weinig van de grond. Dit is deultieme oefening voor het Rijk om teleren loslaten, zelfs op die terreinen waarhet Rijk wel degelijk een rol voor zichzelfziet. Regionale partijen zullen hier zekerhun voordeel in zien en meedoen. Die zul-len niet graag de boot willen missen.' Anne Luijten (1967) is zelfstandig geves-tigd publicist en hoofdredacteur van hetplatform Gebiedsontwikkeling.nu van deTU Delft.8 2013/05 S+ROIntroColumnFoto: Donica BuismanS+RO 2013/05 9IntroColumnDonica BuismanState of Fluxwww.stateofflux.nl`We hebben een gouden tijdperk voorde boeg dat voor de wereldbevolkingkan doen wat de naoorlogse bloei deedvoor het Westen.' Zo vertelt sociaaleconome Carlota Perez ons in een in-terview in de Volkskrant van 3 augus-tus jl. Dat klinkt lekker toch? Volgenshaar is het potentieel aan innovatieenorm, en daarin is ze niet de enige.Ik ben me nu twee jaar aan het bege-ven in de heerlijke transitiewereld vannieuwe stedelijke ontwikkeling. Op vele,vele tientallen bijeenkomsten heb ikmogen luisteren en soms ook meepra-ten over alles wat anders kan in de stad.De innovaties vliegen je om de oren.De basis voor het nieuwe denken lijktte liggen in een combinatie van watFarid Tabarki `radicale decentralisatie'noemt en het belang van `collectieveintelligentie' zoals Zef Hemel het be-schrijft. Oftewel: een stuk meer eigenverantwoordelijkheid met een dosismeer samenwerken en een eindge-bruiker die als uitgangspunt wordtgenomen. Nieuwe technologischeapplicaties stellen ons daarbij steedsbeter in staat om deze werkwijzen ookwerkelijk te kunnen doorvoeren.Zo komen we van het denken langza-merhand steeds meer in het doen. Endaar gaat het soms mis.Laat me dit nuanceren. De roep om hetgewoon te doen is ontzettend legitiem.Daar gaat het ook om. Maar de vraagis: wat moet wie dan precies doen?Daarbij zijn er gelukkig vele partijen dieniemand nodig hebben om van start tegaan. Die gaan gewoon en vanuit hunprachtige idee?n haken andere partijenvanzelf aan.Zo vertelde Hans Vermeulen van DUSArchitecten me gisteren nog een keerover hun zoektocht om het eerste 3Dgeprinte huis, een grachtenpand nogwel, te realiseren in Amsterdam-Noord.Zij zijn het proces van bouwen volledigaan het heruitvinden. Ondertussen zijnverregaande gesprekken gaande met??n van Nederlands grootste bouwbe-drijven en een partij uit Duitsland enkomen internationale delegaties vanmultinationals kijken hoe zij dit aan hetontwikkelen zijn.Even terug naar Carlota Perez: `Op detechnologische revolutie moet eeninstitutionele revolutie volgen, om dekracht van de economische en socialetransformatie te kunnen oogsten.' Endaar is inderdaad nog een hoop werkte verzetten. De ingeslepen manierenvan werken, die de meerderheid vanorganisaties in zich dragen, hebbeneen software-upgrade nodig. Maar jawelke upgrade kiezen we?Mijn recente ervaring is dat teveelorganisaties op zoek zijn naar quickfixes. Zo heb ik al verschillende malenmeegemaakt dat ontwikkelaars zichop de borst kloppen omdat ze met hetnieuwe ontwikkelen bezig zijn door hetstedenbouwkundige plan in steeds klei-nere stukjes te hakken. Of ruimte gevenaan vrije invulling door dit gebruik een(tijdelijk) plekje te geven in een land-schapsontwerp. Beheersbaarheid enhet wachten op betere tijden zijn hierdus nog steeds het uitgangspunt.Als je jouw businessmodel niet her-ziet, verouder je vanzelf en ben je nietmeer relevant, volgens Ton Sand-fort directeur van het centrum voorvrijetijdsonderwijs in kunst uit Zoe-termeer. Zij gaan hun businessmodelradicaal omgooien de komende jaren.Van het zelf aanbieden van cursussennaar het faciliteren van zelfstandigedocenten. Van puur zenden in de vormvan lesgeven, naar samenwerking methet amateurtheater om de studentenvooral ook meer zelf te laten doen. Zienjullie de metafoor?We redden het niet met kleine aanpas-singen of door op zoek te gaan naar ??nnieuwe methodiek. Als we de vruchtenvan alle innovaties straks willen kun-nen plukken, het ware gouden tijdperkwillen bereiken, dan moeten we continublijven experimenteren. En onthoudendat in het nieuwe denken het procesbelangrijker wordt dan de uitkomst.De crisis is nog lang niet voorbij. Sterkernog: de tijd van stabiliteit is ten einde.We leven in een wereld van continuedynamiek. Een wereld waarvoor we aldie nieuwe innovaties keihard nodighebben. De enige vraag die resteert isof we klaar zijn om hier optimaal ge-bruik van te kunnen maken. Ik nog nietin ieder geval. Are youready?10 2013/05 S+ROThema Smart CitiesIntroductieS+RO 2013/05 11Thema Smart CitiesIntroductieWillemieke HornisMinisterie Infrastructuur en Milieu@Hornis_WIllustratie: Max KismanJaap ModderHoofdredacteur S+@ tweetAls je wilt weten welke steden smartzijn, moet je misschien eerst kijkenwelke steden dom zijn. Een verzuchtingaan de redactietafel, toen we dit themanader onderzochten. Geen gek idee.Zijn er domme steden? Ja natuurlijk,meer dan ons lief is. Neem een wille-keurige domme stad. Hilversum. Daarwordt al vijftig jaar aan geknutselden er verandert niks, een onmogelijkeverkeersstructuur en een chaotischeplattegrond. Maar er wonen en werkenwel slimme mensen. Het mediapark,niet meteen slim opgezet, maar welmet een hoog co?f ici?nt aan slimmemensen. Aan de andere kant van dewereld, Palo Alto, ten zuiden van SanFrancisco. Een onaanzienlijke suburbmet niks slims qua inrichting. Wel zo'nbeetje de grootste concentratie nerdster wereld. Er lijkt geen rechtstreekserelatie te zijn tussen slimme steden enslimme stedelingen. Songdo in Seoel iseen slimme stad maar de slimme men-sen willen niet komen. Masdar in AbuDabi, zelfde verhaal.Moeten we het hebben over slimmesteden, of beter over slimme mensen?Deze discussie komt in het debat overSmart Cities, en ook in dit nummer opdiverse plaatsen terug. Gaat het omslimme systemen, die door grote tech-nologiebedrijven top down uitgeroldworden over de stad, of om de moge-lijkheid van de burger om meer invloeduit te laten oefenen op de woonomge-ving? In plaats van een kant te kiezen,gaan we te rade bij het gedachtegoedvan Peter Hall in zijn magistrale werkuit 1998, Cities in Civilization. Voor hemis de succesvolle stad van de eenen-twintigste eeuw de stad waarin het`huwelijk' tussen cultuur en creatiefaan de ene en technologie aan deandere kant, bloeit. Eindhoven had eenb?tacultuur en bracht fashion en designin. Amsterdam heeft een alfacultuur enwil nu b?ta de stad in brengen. Zij snap-pen de les van Hall. Zonder de creativi-teit en het engagement van de bewo-ners van de stad zijn slimme systementot mislukken gedoemd. De crowd kandata genereren waarmee het systeemzich kan verbeteren, maar de crowd kandata, en allerhande digitale tools, ookgebruiken om zelf de stad te verbete-ren, lee baarder, bereikbaarder, duurza-mer of veiliger te maken.Gaan die Smart Cities de steden veran-deren, in fysiek zin? Op de langere duurwel. Meer ruimte voor de voetganger,ietser, voor verblijfsgebied. Minderparkeerplaatsen nodig, immers, minderasfalt omdat we slimme auto's hebben,en we auto's delen in plaats van bezit-ten. Het is nu al zichtbaar. Meer schonelucht en minder lawaai, omdat weminder lang hoeven te zoeken naar eenparkeerplaats. Meer slimme distributieen minder winkels. Winkelstraten wor-den weer woon- en werkstraten met-printers. Nog betere navigatiesys-temen maken veel traditionele beweg-wijzering overbodig. En ons informatie-niveau over de stad komt op een hogerplan dankzij augmented reality.Wat betekent de Smart City verdervoor de ruimtelijke ordening en steden-bouw? In een recente discussie onderruimtelijkeordeningsexperts werdde noodzaak om toekomstgericht enrichtinggevend te blijven goed duidelijk.We moeten niet langer volgend zijn aansnelle technologische ontwikkelingen,trendgevoelige ruimteclaims of ? ergermisschien nog wel ? slaaf van data vangister. Ook in de ruimtelijke ordeningis een huwelijk nodig tussen b?ta engamma, tussen rekenaars en tekenaars.De Smart City is volgens ons eenblijvertje. Technologische vernieuwingzet onverminderd voort. Big data enhet Internet ofThings zijn niet meer testoppen. Een slimme stad weet de ver-binding tussen het collectieve systeemen het individu optimaal te organiseren.Dit kan door het inbouwen van feed-backloops, zodat er snel gereageerd kanworden op ontwikkelingen, gebruikma-kend van de crowd. Hoe dit handen envoeten te geven, en wat de rol van deoverheid daarbij zou zijn ? denk aan hetreguleren van het gebruik van priva-cygevoelige gegevens ? weten we nogniet goed. Slimme steden en slimmemensen vragen slimme overheden enslimme professionals.Smart Cities12 2013/05 S+ROThema Smart CitiesRadicale innovatiesGert-Joost PeekSPOTON Consulting enHogeschool Rotterdamg.j.peek@spotonconsulting.nlg.peek@hr.nlRadicale innovatiesGebiedsontwikkeling nieuwe stijl en de Smart CitySmart City en Gebiedsontwikkelingnieuwe stijl zijn onderdeel van detransitie naar een duurzame economie.De Smart City voegt aan gebiedsont-wikkeling een technische ori?ntatie enverbreding naar andere sectoren toe.Gebiedsontwikkeling kan binnen deSmart City de lokale ruimtelijke weer-slag borgen. Maar pas als overheden enmarktpartijen weten te ontschottenen nieuwe ketensamenwerkingen aan-gaan, is de Smart City een succesvolleimpuls voor gebiedsontwikkeling.In zijn laatste boek, getiteld Werken aande WEconomy1, leert professor duur-zaam ondernemen Jan Jonker ons dekern van de transitie naar de duurzameeconomie: `De les is: wie een structu-reel onduurzaam systeem repareert,Jan Roggeband (BrainportsDevelopment BV)`Bij het op een open manierdelen van denkbeelden eninformatie, krijg je "kruis-bestuivingen" die je nietaltijd verwacht. En daarkomen ook vaak nieuwediensten uit voort.'Smart, smarter, smartest citiesKennismiddag Smart CitiesPlatform31, 27 september 2013eindigt met een opgelapt onduur-zaam systeem. Dit patroon is alleen tedoorbreken door de sprong te makenvan symptoombestrijding, binnen hetbestaande systeem, naar systeemver-andering.' Hiervoor zijn radicale of dis-ruptieve innovaties nodig, die nieuwemarkten en waardeketens cre?ren enoude technologie en businessmodel-len ? en uiteindelijk ? economischesystemen vervangen. Deze zienswijzeis terug te voeren op het proces vancreatieve destructie dat volgens deOostenrijkse econoom Joseph Schum-peter (1883-1950) het kapitalisme drijft.Voorbeeld van een radicale innova-tie is 3D-printen. Peter Troxler, lectorRevolutie in de Maakindustrie aan deHogeschool Rotterdam, vat het samen:22@ BarcelonaFoto: Demotix/HHS+RO 2013/05 13Thema Smart CitiesRadicale innovaties`Met een 3D-printer ter beschikking isiedere consument ineens ook produ-cent. Er ontstaan dus weer lokale pro-ductiestructuren.'2 Bestaande globaleproductie- en distributiestructurenzullen daarmee veranderen. Het zelfdegeldt voor Open Data, waarmee hetmonopolie van overheden op informatieover en van stedelijke faciliteiten wordtdoorbroken, en natuurlijk ook voorlokale energieopwekking. Deze laatsteinnovatie is bovendien duurzaam.Duurzame innovatiesHet gaat erom dat we op een anderewijze omgaan met onze voorraden ende transacties die we onderling doen.In de handreiking Gebiedsontwikke-ling nieuwe stijl3 worden vier principesonderscheiden, twee over voorraden entwee over transacties: Beperken van het overbenutten vantekorten. De wereldwijde voorra-den van fossiele brandstoffen zijnniet groot genoeg om te voorzien inonze toekomstige energiebehoefte.Daar komt bij dat het verbruik vandeze brandstoffen bijdraagt aan deklimaatverandering. De voorradenzijn bovendien onevenredig verdeeld,wat leidt tot geopolitieke afhanke-lijkheden. Hetzelfde geldt, soms nogin extremere mate, voor bepaaldegrondstoffen. Beter benutten van overschot-ten. We maken nog weinig gebruikvan voorraden die onuitputtelijkzijn: wind, zon, aardwarmte engetijdenenergie. Wanneer we afvalbeschouwen als een grondstof enproductieprocessen afstemmen ophergebruik kunnen we de uitputtingvan voorraden beperken. Van eenzijdig naar wederkerig.Economische relaties worden nogveelal benaderd vanuit een vastedefinitie van vraag en aanbod.Bedrijven en overheden brengenhun producten en diensten vanuitcentrale punten naar de consu-ment. Het benutten van duurzameenergiebronnen, het genereren vaninformatie en het combineren vanfuncties maakt van consumentenproducenten. Consumenten hebbenniet alleen iets te kopen, maar ookiets te verkopen, al was het maarinvloed op het gebruikspatroon ende gegevens daarvan. Bovendienkunnen ze aandeelhouder zijn in col-lectieve initiatieven, zoals een lokaalenergiebedrijf. Van eenmalig naar herhaald succes.Veel transacties bij de productie vanruimte resulteren in een eenmaligewinst. De focus hierop leidt tot per-verse prikkels en verkleint de kansop het realiseren van duurzamekwaliteit voor de eindgebruiker.Beter is het de gehele levensduurin ogenschouw te nemen waarbijopbrengsten terugkerende rende-menten zijn.Gezamenlijk leiden deze principes totradicale duurzame innovaties. Partijenworden genoodzaakt andere rollen inte nemen en daarmee bestaande wij-zen van werken te verlaten. Zo wordtin de handreiking gepleit voor hetverlaten van de rol van ontwikkelaar ende daarbij behorende kortetermijnvisieom gebieden te ontwikkelen vanuit derolopvatting van langdurig eigenaar/gebruiker. Het gaat erom de (waarde)-keten van gebiedsontwikkeling te ver-lengen met de exploitatiefase waarinvoor- en nadelen van keuzes in deontwikkelingsfase worden ervaren.Naast ketenverlenging is ook hetverbreden van de (waarde)keten vangebiedsontwikkeling aan de orde.Gebiedsontwikkeling gaat om meerdan het realiseren (en exploiteren) vanvastgoed. Om een duurzaamheidspres-tatie te kunnen leveren, is het essenti-eel dat de stromen die het gebruik vanhet vastgoed mogelijk maken, zoalsenergie, water, mobiliteit, voedsel enafval, integraal in de opgave wordenmeegenomen. Dit is ook belangrijkvanuit het perspectief van radicaleduurzame innovatie.Door deze verschillende disciplinaireketens met elkaar in contact te brengenwordt de kans op innovaties ? in determen van Schumpeter neue Kombina-tionen ? vergroot. Volgens Schumpeteronderscheidt een innovatie zich van eeninventie in economische zin doordat hetniet enkel gaat om het nieuwe idee ofconcept, maar ook om de commercia-lisatie ervan.4 Zonder transactie geeninnovatie. En radicale duurzame innova-ties vragen dus om nieuwe transacties,gebaseerd op nieuwe businessmodellenen samenwerkingsvormen.Smart CityHet gedachtegoed van Gebiedsontwik-keling nieuwe stijl sluit goed aan op dewens van radicale duurzame innovatie.Dit geldt in mindere mate voor de SmartCity. Tenminste, volgens de definitievan een stad die informatie- en com-municatietechnologie (ICT) gebruikt omzowel haar infrastructuur en nutsvoor-zieningen meer interactief en effici?ntte maken, als het bewustzijn van hetbelang van deze voorzieningen bij haarburgers te vergroten.5 Veel productpro-posities van de grote technologiebedrij-ven passen binnen deze top-downbena-dering, bijvoorbeeld een citydashboardwaarmee de inzet van gemeentelijkediensten en middelen beter gemanagedkan worden.Een stap verder gaat de definitie volgenshet Smart City-model6 waarmee de`slimheid' van steden kan worden verge-leken. Een Smart City is hier een stad diegoed scoort op de aspecten economie,mobiliteit, milieu, burgerschap, kwali-teit van leven en bestuur, door `slimme'inzet van communicatie, infrastructuur,economische ontwikkeling, doelbewusteactiviteiten van betrokken burgersen door op een verstandige manierbeschikbare bronnen te gebruiken. Hierwordt burgerparticipatie benadrukt engehint naar mogelijke rolveranderingenvan overheid en burger. Maar in de lijstmet indicatoren vinden we geen voor-waarden voor radicale duurzame >>14 2013/05 S+ROThema Smart CitiesRadicale innovatiesdie meer direct te maken hebben metgebiedsontwikkeling (zie kadertekstenop pagina 14 en 15).OntschottenFuncties die uit de stad zijn geplaatst,zoals (digitale) productie en onderzoek,krijgen met de opkomst van open in-novatiemilieus weer een plek in de stad,en zijn daarmee nieuwe impulsen voorgebiedsontwikkeling. Deze ontwikkelingis soms van bovenaf gestuurd, zoals inBarcelona ? zie kader op pagina 14, ensoms komt deze van onderaf. Hoe danook zorgt het open karakter ervoor datoverheden maar beperkt kunnen sturenen bepalen. Er wordt gevraagd om eenbalans tussen regisseren en faciliteren.22@Urban Lab en Fab Lab BarcelonaIn 2001 startte de stad Barcelona met de transformatie van 115 industri?lebouwblokken naar een innovatief district gericht op kennisgebonden activi-teiten van de nieuwe economie: 22@BCN. Door publieke voorzieningen, zoalsinfrastructuur, sociale woningbouw en groen, en bedrijven en kennisinstel-lingen binnen de sectoren media, ICT, medische technologie, design en ener-gie te concentreren is een innovatiemilieu ontstaan. Onderdeel van 22@BCNis het 22@Urban Lab project dat bedrijven gelegenheid biedt om innovatiesop het gebied van stedenbouw, onderwijs en mobiliteit in een precommer-cieel stadium in de praktijk te testen. Op dit moment lopen er pilotprojectenover onder andere openbare verlichting, slimme meters, elektrisch rijden enfietsinfrastructuur.Barcelona zet verder in op open innovatie en heeft een nieuw mantra: `Pro-ductieve buurten met een menselijke snelheid, binnen een hyperverbondenen uitstootloze stad'.1 In deze visie bestaat de Smart City uit vele kleinere`slow cities'. Centraal in deze buurten staat een Fab Lab, oftewel een labora-torium voor digitale productie, waar bedrijfjes en individuen gebruik kunnenmaken van digitaal aan te sturen productieapparatuur zoals 3D-printers.Ieder Fab Lab heeft een missie die gelinkt is aan een cluster van specifiekeactiviteiten in de buurt, zoals gezondheid of stedelijke vernieuwing, en erwordt samengewerkt met scholen en universiteiten, sociale werkvoorzie-ning en het bedrijfsleven aan de ontwikkeling van bijvoorbeeld prothesen enimplantaten en duurzame energie en stadslandbouw in een natuurpark. Destad wil uiteindelijk dertien van deze wijkgebonden Fab Labs realiseren.Noten1 Guallart V., City protocol: Building together better cities, presentatie tijdens hetSmart City Event, Amsterdam, 2013.Linkswww.22barcelona.com, www.fablabbcn.orginnovatie, zoals Open Data, 3D-printenof lokale duurzame energieopwekking.En ook niet in de lijst van 2012.Open innovatiemilieusVoor een benadering van de SmartCity die aansluit op radicale duurzameinnovatie moeten we terecht bij hetperspectief van open innovatie. Sindshet voorzitterschap van Finland in2006 promoot de Europese Unie LivingLabs als motor voor innovatie.7 Er zijnmomenteel wereldwijd meer dan drie-honderd Living Labs geaccepteerd doorhet European Network of Living Labs(ENoLL)8 als reallifetest en experimen-teeromgevingen waar gebruikers enproducenten door co-creatie innoveren.Een voorbeeld van een Living Lab in onsland is de RDM Campus in Rotterdam.9Wanneer deze benadering van openinnovatie wordt gecombineerd metde ICT-ori?ntatie van de Smart Cityontstaat een krachtige combinatie, dieradicale innovaties sterk kan stimule-ren. Denk aan crowdsourcing, waarbijeen gemeenschap ? de crowd ? wordtgevraagd een taak uit te voeren ?outsourcing. Een praktische toepassingis de Improve-My-City app, een OpenSource-applicatie waarmee inwonerslokale problemen direct kunnen door-geven aan hun gemeentebestuur ensuggesties kunnen doen voor verbete-ringen. Maar er zijn ook uitwerkingen22@ BarcelonaFoto's: Corbis/HHS+RO 2013/05 15Thema Smart CitiesRadicale innovatiesDe War ? AmersfoortIn het complex van de voorma-lige kleurstoffenfabriek WarnerJenkinson aan de rand van hethistorische centrum van Amers-foort en aan de rivier de Eem issinds 2010 een Fab Lab gevestigd,als onderdeel van de innovatievebroedplaats De War. Onder dezenaam heeft een groot aantalide?le voorzieningen op hetterrein zich verenigd. Zij hebbende ambitie het terrein van degemeente te kopen en het als ei-genaar verder te ontwikkelen alsopen proeftuin voor kunst, the-ater, wetenschap, duurzaamheiden innovatie, waarin onderzoekcentraal staat.Meer informatieWildschut, D., et al., De War Nul,De War, Amersfoort, 2013.Maar belangrijker nog voor het slagenvan Smart City als impuls voor Ge-biedsontwikkeling nieuwe stijl is hetontschotten van de inzet van overhe-den en bedrijfsleven. Smart City heeftde neiging zich vooral te uiten in in-novaties binnen bepaalde aspectsyste-men van de stad en versterkt sectoraalopgebouwde organisaties. Daarmeestaat het haaks op de integrale bena-dering van gebiedsontwikkeling, die alleaspecten binnen een bepaald gebiedbetreft. De grootste uitdaging voorhet regisseren en faciliteren van openinnovatiemilieus is zich niet te latenbeperken door de eigen verkokering,maar werkelijk open te staan voor deintegratie voor ketenverlening en -ver-breding. Met zo'n houding is radicaleduurzame innovatie niet bedreigendmeer, want in het hoofd zijn de be-staande structuren dan al verlaten. Noten1 Jonker, J. (red.), Werken aan de WEconomy.Duurzaamheid co?peratief organiseren,Kluwer, Deventer, 2013.2 www.scienceguide.nl/201302/de-derde-industri%C3%ABle-revolutie.aspx3 Peek, G.J. enY. van Remmen, Investerenin gebiedsontwikkeling nieuwe stijl:Handreikingen voor samenwerkingen verdienmodellen, Ministerie vanInfrastructuur en Milieu, Den Haag,2012. Zie ook: smartcityapps.urenio.org/improve-my-city_en.html4 Borb?ly, E., J. A. Schumpeter und dieInnovationsforschung, MEB 2008 ? 6thInternational Conference on Management,Enterprise and Benchmarking, Budapest,2008, pp. 401-410.5 Committee of Digital and Knowledge'based Cities (CDC), Smart Cities Study:International study on the situation ofICT, innovation and Knowledge in cities,United Cities and Local Governments(UCLG), Bilbao, 2012 (www.cities-localgovernments.org).6 Centre of Regional Science (red.), Smartcities: Ranking of European medium-sizedcities, Final report, Vienna UT, 2007 (www.smart-cities.eu).7 European Commission, Open Innovation2013, Office of the European Union,Luxembourg, 2013.www.openlivinglabs.euwww.rdmcampus.nlGert-Joost Peek (1973) is lector Gebieds-ontwikkeling enTransitiemanagementaan de Hogeschool Rotterdam en eige-naar van SPOTON Consulting van waaruithij adviseert, spreekt, voorzit en schrijftover duurzame gebiedsontwikkeling enprojecten begeleidt.Onder: Innovation Dock, RDMCampus, Heijplaat RotterdamFoto: Ronald van den Heerik/HHBoven: De War AmersfoortFoto: Fab Lab AmersfoortRogier van den BergSmartCityStudio |SmartCityArchitectswww.smartcitystudio.nlwww.smartcityarchitects.nlAlle foto's bij dit artikel zijn vanRogier van den BergAls je googelt op `Smart Cities' dankomen de meest futuristische stads-plannen tevoorschijn. Vaak zijn ditnieuwe steden in Azi?, Afrika of hetMidden-Oosten. Uitbreidingen van ste-den in Nairobi, Kigali en Danang of helenieuwe steden zoals Songdo, Masdar,of Ghazibad. Daarin is de Smart Cityeen antwoord op de chaos van de `oudestad'. De Smart City is veilig, schoonen kent geen iles of krottenwijken.Deze nieuwe steden zijn regelmatigommuurd met een stadsmuur en eendigitale irewall. Voor kleine onderne-mers is er maar minimaal ruimte enbewoners hebben beperkte keuze uitgestandaardiseerde appartementen.Het `slimme' van deze steden zit hemvoornamelijk in de Smart- in dewoonkamer en de zonnecellen op deDe Smart City staat voor ste-den waar de mens meer invloedop zijn leefomgeving heeft enwaarin de stedelijke systemenef ici?nter worden gebruik. HetSmart City-concept heeft grotegevolgen voor de verhoudingtussen overheid, markt en burgeren voor de wijze waarop nieuwetechnologie wordt ge?ntegreerdin de stedelijke ontwikkeling. Ditbiedt kansen om de stedenbouwopnieuw uit te vinden.daken van gebouwen. Richard Sennettspreekt bij dit type steden van de `Stu-pefying Smart City', omdat de inwonersmin of meer opgesloten zitten in eenomgeving waar zij weinig invloed op uitkunnen oefenen.We,SmartCity16 2013/05 S+ROThema Smart CitiesWe, Smart CityDon Guikink ( ):`In de discussie overSmart Cities heb ikongelofelijk ingewikkeldepresentaties voorbij zienkomen met complexesoms onbegrijpelijkeoplossingen. Terwijloplossingen soms, als jeer zo naar kijkt, echt voorhet oprapen liggen. Danheb je dat ingewikkelde,allesomvattendecontrolesysteem nietnodig.'Smart, smarter, smartest cities | Ken-nismiddag Smart Cities | Platform31 |27 september 2013Cantinho de ceu, ??n van de grootstesloppenwijken van S?o Paulo.S+RO 2013/05 17Thema Smart CitiesWe, Smart CityEchte Smart Cities zijn steden die intel-ligent worden, ju?st omdat inwonersinvloed op hun omgeving kunnen uitoe-fenen. Door interactie van mensen methun omgeving verbetert het individueelcomfort en kunnen stedelijke systemenen voorzieningen beter worden benut.Hierin speelt zowel de democratise- >>18 2013/05 S+ROThema Smart CitiesWe, Smart CityKaart van Nederland met alle 9,5 mil-joen gebouwen, gemaakt met OpenData door de Waag Society.Cantinho de ceu, S?o Paulo. Nieuweopenbare ruimte aan de waterkantvan ??n van de grootste sloppenwij-ken van S?o Paulo. In co-creatie metde bewoners tot stand gekomen.Bij dit type planvormingsproces wordenslechts enkele uitgangspunten voorafgeformuleerd, vaak samen met de(lokale) initiatiefnemers. Dit kunnenzowel burgers of bedrijven zijn. Degemeente heeft hierbij een begeleiden-de rol en kan, zoals Alphen aan den Rijnhet noemt: `Investeren daar waar dedynamiek het grootst is.'Een voorbeeld van de tweede tendensis de herontwikkeling van Laakhaven-West in Den Haag. Hier wordt vooralgemikt op kleine ondernemers.Ondernemers of investeerders uit destad die wel kapitaal hebben en willeninvesteren, maar weinig ervaringhebben met het ontwikkelen van eenproject. Bij deze planvorm liggenruimtelijke en juridische uitgangspun-ten vast en zijn vertaald naar eeneenvoudige set regels: het kavelpas-poort. Onder begeleiding van een`koopcoach' wordt alles gedaan om deinitiatiefnemers binnen een vastgesteldtijdspad te faciliteren.Vooralsnog blijkt uit de resultaten vanhet onderzoek2 dat het nog aftasten is.Het faciliteren van initiatieven uit demarkt zit nog in de overgang vandenken naar doen. Daarbij levert ookhet territoir van de bestaande stad, natwintig jaar nieuwbouw in de polder,een extra moeilijkheidsgraad. Neder-land kan op dit vlak veel leren vanandere landen. Daar is vaak al decen-nialang ge?xperimenteerd metverbetering van bestaand stedelijkgebied, onder moeilijke omstandighe-den. In de favela's van S?o Paulo,ring van het planvormingsproces alsnieuwe technologie een rol. Met demo-cratisering van het planvormingsproceskrijgen burgers en ondernemers meerinvloed op hun eigen leefomgeving. Metnieuwe technologie kunnen de fysiekestromen van mensen, goederen engrondstoffen worden verbonden aanniet fysieke stromen van data en infor-matie. Dat biedt kansen voor nieuwecollectieve en responsieve stedelijkesystemen. Steden worden hiermeeschoner, veiliger, beter bereikbaar eneen stuk attractiever.DemocratiseringUit een recente ronde langs vijf stedenin de Zuidvleugel, waarvan in oktoberde resultaten zijn gepresenteerd2,wordt duidelijk dat het nu, na jaren vandebatteren over nieuwe vormen vangebiedsontwikkeling, eindelijk menensis bij de lokale overheden. Er wordt drukge?xperimenteerd met de planvorm ende democratisering van het planvor-mingsproces. De worsteling die datmet zich meebrengt is begrijpelijk,wanneer je terugkijkt op de laatstevijftig jaar ruimtelijke ordening inNederland. Die ging uit van een sterkgecontroleerd proces, waarin eenbeperkt aantal partijen aan zet was enwaar de overheid een sleutelrolspeelde. Nieuwe processen kenmerkenzich nu juist door een veelheid aanpartijen en een overheid die eerderfaciliteert en stimuleert. De nieuweverhouding tussen overheid, de markten de burger vraagt om hele andereorganisatie. Een organisatie die naarbuiten kijkt, samenwerkingen aangaat,weegt in plaats van toetst en eenoverheid die dereguleert. In deze totaleherstructurering van het planvor-mingsproces zijn twee tendensen teherkennen. Planvormingsprocessen dienieuwe `speelruimte' cre?ren aan hetbegin van het proces en planvormings-processen die sterk inzetten op hetwegnemen van zoveel mogelijk risico'svoor kleinere (vaak eenmalige) op-drachtgevers in de stad.Rotterdam en Alphen aan den Rijn zijneen voorbeeld van de eerste tendens.Iedereen met een belang in een gebiedkan de `lead' in de ontwikkeling nemen.Climate Street, AmsterdamEen `frontrunners'-groep van entrepreneurs in een Utrechtse straat slaanvoor dit initiatief de handen ineen om gezamenlijk energie te sparen engedeeltelijk op te wekken en om bijvoorbeeld de distributie in de straat teorganiseren. Dat scheelt aanzienlijk in het aantal vrachtwagens dat de straatdagelijks bevoorraad. De straat is voorzien van dimbare straatverlichting envuilnisbakken met zonnecellen die de omvang van het vuilnis minimaliserenwaardoor het vijf keer minder hoeft te worden ingezameld.S+RO 2013/05 19Thema Smart CitiesWe, Smart CityBoven rechts: Operations CenterRio de JaneiroMidden: Copenhagen BikeOnder: data Copenhagen Wheelop kaartLinks: Autolib' ParijsThe Copenhagen WheelIn 2009 introduceer-de het Senseable Labvan MIT in Boston`the CopenhagenWheel' op de ClimateConference van deVerenigde Naties.Het slimme fiets-wiel slaat energie optijdens het fietsenen gebruikt dit vooreen extra elektrischduwtje in de rug alshet nodig is. Maarhet wiel is ook eensensor. Het meet de wegkwaliteit, stikstofoxides en koolstofmonoxide, geluid, tem-peratuur en luchtvochtigheid. De gegevens worden opgeslagen in de smartphonevan de fietser, die ook wordt gebruikt om de fiets te vergrendelen. Als de fietserdeze data deelt met zijn eigen sociale netwerk of met een dataserver van de stad,ontstaat er een beeld van de milieucondities langs de aderen van de stad. Hier kanieder z'n voordeel mee doen. Fietsers kunnen kiezen voor de minst vervuilde routesin de stad en de gemeente kan bijvoorbeeld milieudoelen per straat benoemen.bijvoorbeeld, is er een langdurige relatieopgebouwd met community leaders omde vraag van de illegaal neergestrekenbewoners te begrijpen en om inonderling overleg tot projecten tekomen. In Groot-Brittanni? is deruimtelijke ordening altijd al sterk op demarkt geori?nteerd geweest. In veelgevallen komen marktpartijen met eeninitiatief waar de overheid een project-organisatie omheen bouwt.Open DataOnderdeel van de democratisering vande planvorming en de nieuwe verhou-dingen tussen overheid, markt enburger is de democratisering vaninformatie. Voor de overheid betekentdat het voeren van een Open Databeleid. Minister Schultz van hetministerie van IenM verwacht van haarministerie dat alle `niet privacygevoelige' overheidsdata per juni 2015openbaar zijn. Hierachter zitteneconomische motieven. `Restdata' vande overheid kunnen immers zeerwaardevolle data zijn voor marktpar-tijen. Open Data cre?ert daarnaast eenongekende transparantie van deoverheid. Deze maakt de overheid ookkwetsbaar. In Amerika, waar Obama bijzijn inauguratie in 2008 aankondigdealle data van alle overheidsinstantieste openen, wordt de data al gebruiktdoor veel belangengroeperingen omde overheid te controleren ente be?nvloeden. Steden als San Fran-cisco, Chicago en NewYork lopenvoorop in het openen van hun data. >>20 2013/05 S+ROThema Smart CitiesWe, Smart CityOp zeer toegankelijke websites is hetmogelijk om met slechts enkelemuisklikken data over veiligheid,verkeer, vergunningen, overheidsuitga-ven en onderwijs te downloaden. Ditbiedt mogelijkheden tot innovatie. Elkjaar wordt in NewYork City de `NYC BigApps' competitie gehouden. Hierinworden martkpartijen opgeroepen ommet de Open Data van NewYork nieuwe`apps' te ontwikkelen in het belang vande burgers van de stad. In navolging vande overheid stellen nu ook grote spelersin de gezondheidszorg of de uitzend-branche hun data ter beschikking omdeze te combineren met overheidsdata.De discussie over privacy en bescher-ming van persoonsgegevens wordtsteeds relevanter in het licht van hetOpen Data-beleid van overheden. DeNSA-rel van klokkenluider Snowdenheeft deze discussie wereldwijd nogeens extra aangezwengeld.Nieuwe technologieNaast de democratisering van hetplanproces spelen stedelijke systemeneen belangrijke rol in de Smart City. Metnieuwe technologie kan de stad diebestaat uit stromen van mensen,goederen, geld, energie en afval veeleffici?nter worden gebruikt. Virtuelestromen van data en informatie gaan insteeds grotere mate de fysiekestromen in de stad be?nvloeden.Stromen van data en informatie biedenmogelijheden voor het cre?ren vannieuwe collectieve en responsievesystemen in de stad. Goed voorbeeldvan een nieuw collectief systeem zijnde elektrische auto's van het Autolib'-project in Parijs. Tegen een geringbedrag zijn de auto's te huren. Online ofvia een videoconference in futuristi-sche glazen hokjes op straat. Na hetopenen van de auto loodst de boord-computer je door de stad en geeftinformatie over routes, dichtstbijzijndevrije parkeerhavens en de capaciteitvan de batterij. Als er iets gebeurt, drukje op een `Help'-knop en sta je direct inverbinding met ??n van de medewer-kers van Autolib'. Er zijn inmiddelsdrieduizend auto's en vierduizendplekken met elektrische laadconsole.Het systeem werkt feilloos en strektzich, in tegenstelling tot de stadsfiets,sinds 2010 uit over heel ?le-de-France.Ook Amsterdam is zich bewust vankansen die nieuwe technologie, vaak incombinatie met collectieve doelen,biedt. De stad heeft zichzelf uitgeroe-pen tot Smart City. Een initiatief datwordt gepresenteerd als een uniekesamenwerking tussen de overheid, hetbedrijfsleven, onderzoeksinstituten ende inwoners van Amsterdam. In 42projecten worden op verschillendemanieren energiebesparing, mobiliteit,sharing-concepten, koolstofdioxide-uitstoot gecombineerd om de leefom-geving van de stad te verbeteren. Eentot de verbeelding sprekend voorbeeldis de `Climate Street' (zie kadertekst oppagina 18). Net als in veel SmartCity-systemen is het cre?ren vansociale netwerken rondom eengezamenlijk belang en het monitorenvan data belangrijk voor de perfor-mance van het systeem. Hier toegepasten bijzonder effectief is de feedback openergiegebruik. Niemand wil immersgraag meer dan het vergelijkbaregemiddelde verbruiken.`The Copenhagen Wheel' (zie kader-tekst op pagina 19) is een mooi voor-beeld van een nieuw responsiefsysteem. De gebruiker levert data enkan direct op de feedback van de datavan het gehele systeem reageren.Responsieve systemen kunnen ookvolledig bestaan uit `dingen' die opomgevingscondities reageren. Bijvoor-beeld dynamische straatverlichting.Aan de TU Delft wordt ??n van deinteressantere varianten ontwikkeld engetest (zie kadertekst op pagina 20).Andere voorbeelden van responsievesystemen zijn vormen van IntelligenteTransport Systemen (ITS) die informa-tietechnologie en communicatietech-nologie gebruiken om het verkeerveiliger, effici?nter en energiezuinigerte maken. Zoals de veelbesprokenGoogle driverless car. ITS-ontwikkelin-gen hebben grote gevolgen voorbijvoorbeeld de wijze waarop Rijkswa-terstaat opereert.Internet der DingenNieuwe responsieve systemen makenvrijwel allemaal gebruik van `dingen' diezijn uitgerust met sensoren en die inverbinding staan met het internet. Ditis wat `the Internet of Things' wordtgenoemd, ten onrechte vaak gemystifi-ceerd als iets heel complex. Eensmartphone met GPS is ook gewoononderdeel van het Internet der Dingen.Deze `dingen' kunnen als netwerkbelangrijke informatie leveren en inrelatie met andere bronnen vaninformatie acties uitvoeren. Zo kunnenbijvoorbeeld cv-ketels op basis vanmenselijk gedrag en op basis vanweersinformatie de temperatuur,luchtvochtigheid en ventilatiefactorregelen. Dit levert beter comfort enenergiebesparing op.Het Internet der Dingen is geen doelmaar een middel. Met het Internet derDingen ontstaat veel fijnmazigerinformatie over het metabolisme vande stad. Dit biedt mogelijkheden vooreen veel slimmere afregeling van veelonbenutte of verspillende stedelijkesystemen. Het biedt ook kansen om hetaanbod veel beter af te stemmen op deDynamische straatverlichtingEen straatverlichtingssysteem dat wordtgedimd als niemand op straat is. Het gloeitaan bij straatverkeer en volgt dit verkeerin een cirkel van licht. Dit systeem kan hetelektriciteitsverbruik van de straatverlich-ting, een grote elektriciteitsverslinder inelke stad, met tachtig procent reduceren.Straatlantaarns geven door wanneer lampof sensor kapot is. Dit maakt beheer over-zichtelijk en effectief. Wanneer je verderdoordenkt kan deze straatverlichting metsensoren ook informatie verschaffen overstromen van verkeer in de stad.S+RO 2013/05 21Thema Smart CitiesWe, Smart Cityvraag en het gedrag van de individuelestadsbewoner. Logistieke ketenskunnen bijvoorbeeld beter wordenafgestemd, maar ook tailormade-be-prijzing van gebruikers in de stad isgoed voorstelbaar. In Groot-Brittanni?loopt een pilotproject waar de exacteenergiekosten en koolstofdioxideuitstoot per pakketje wordt bemeten,een samenwerking tussen UPS, deoverheid en universiteit. Een Orwelli-aanse voorbode van wat gaat komenzijn de pilots van verzekeringsmaat-schappijen die reductie op de polisverlenen wanneer de bestuurder eensensor in de auto laat bouwen dierisicovol rijgedrag detecteert.Big data, Big businessHet Internet der Dingen wordt in ??nadem genoemd met `Big Data'. Datbetekent niets meer dan `veel data',wanneer bijvoorbeeld alle telefoonsluchtvervuiling meten of de bloeddrukvan pati?nten op afstand doorgevenaan de dokter op afstand. Met Big Datakunnen nieuwe patronen wordenherkend. Google kan met zijn `flu-me-ter' aan de hand van miljoenen zoekter-men inmiddels al zeer nauwkeuriggriepepidimie?n voorspellen. ICT-be-drijven duiken in de markt van Big Dataen ontwikkelen krachtige hardware,applicaties en diensten. IBM heeft vanSmart Cities een speerpunt in hunmarketing en innovatiebeleid gemaakt.Een succesvolle toepassing van hunhardware en software en de stedelijkediensten van de overheid is het`operations center' in Rio de Janeiro.Met honderden monitors wordt hetweer, criminaliteit en het verkeer ge-monitord. Zelf Richard Sennett laat zichdaar in het eerder aangehaalde artikel,`The Stupefying Smart City', positiefover uit. Simpelweg omdat de veiligheidin de stad hierdoor aanzienlijk is verbe-terd. Het delen van informatie en hetcre?ren van een overlap in de datamaakt het steeds vaker mogelijk omaccurate voorspellingen te doen die deleefomgeving van de stad verbeteren.Diepe ankersHet begrip Smart City wordt in hetvakgebied van de stedenbouw enruimtelijke ordening nogal eens kritischontvangen. De zoveelste trend na de`Sustainable City' en de `Resilient City.'Maar het concept van de Smart City ismeer dan een kortstondige trend inalleen de stedelijke planning. De SmartCity heeft diepere ankers in een sterkveranderende samenleving. Dedemocratisering van maatschappelijkeprocessen onder invloed van technolo-gische vernieuwing is op allerleivlakken gaande. De Smart City is erallang en wij maken er allemaal deel vanuit. De Smart City zal zich gepland enautonoom verder doorontwikkelen.Nieuwe technologie biedt hierbijongekende mogelijkheden voor nieuwecollectieve en responsieve systemen inde stad. ICT en softwareapplicaties zijnin staat de stad, die bestaat uitnetwerken van netwerken, sneller tedoorgronden en deze op basis vanindividuele behoeften in kaart tebrengen. Hiermee kan de effici?ntie vanstedelijke systemen en diensten in destad aanzienlijk worden vergroot. DeSmart City bestaat echter niet uit bitsen bytes alleen. Een overheid dieinitiatieven faciliteert en samenwerktmet marktpartijen hoort daarbij.Opnieuw uitvindenAlle nieuwe technologie ten spijt, eenslim ontwerp blijft nog altijd eenbelangrijke voorwaarde voor eeneffici?nte stad waar niets onnodigwordt verspild. Een goede ori?ntatievan een gebouw voorkomt immersonnodige airconditioning en voldoendedichtheid rondom een station garan-deert dat de trein functioneert. Eenunheimische plek in het stedenbouw-kundig plan los je niet alleen op metmeer bewakingscamera's maar ook meteen functie in de plint van een aangren-zend gebouw. In de Smart City wordtde ruimtelijke component verbondenaan technologische innovaties eninnovaties in het planvormingsproces.Helemaal nu in Nederland de focuskomt te liggen op bestaand stedelijkgebied, biedt het Smart City-conceptmogelijkheden om dit stedelijk gebiedte optimaliseren. Hierin is de ruimtelijkecomponent bescheiden. Voor destedenbouwers is het goede nieuws datzowel overheid als marktpartijen zichmassaal storten op de Smart City alshet concept voor stedelijke vernieu-wing. Het Smart City-concept cre?ertnu momentum en is daarom eenuitgelezen kans om de stedenbouwopnieuw uit te vinden. Cross-sectoralesamenwerkingen zijn hierin essentieel.In deze samenwerkingen kunnen`lowtech' en `hightech' ge?ntegreerdworden in nieuwe concepten voor destad. Dit biedt kansen voor de ontwik-keling van responsieve systemen die devraag en het gedrag van de stadsbewo-ner verbinden aan de functionaliteitvan het grotere geheel. Zo ontstaat eenechte slimme stad die zich kan aanpas-sen in de tijd en die zich steeds vanbinnenuit kan vernieuwen. Noten:1 Richard Sennett, The Stupefying SmartCity: http://lsecities.net/media/objects/articles/the-stupefying-smart-city2 Smart talks, over binnenstedelijkegebiedsontwikkeling, lessen uit de praktijken een veranderlijke bestuurlijke rol,Rogier van den Berg en Duzan Doepel, ISBN978-90-807951-0-5, oktober 2013Rogier van den Berg is architect endirecteur van SmartCityStudio, denk-tank en adviesbureau op het gebied vanSmart Cities en directeur van SmartCi-tyArchitects een bureau voor architec-tuur, stedenbouw en openbare ruimte.Dit artikel is onderdeel van een lopendonderzoek dat Rogier van den Berg inopdracht van het ministerie van IenMuitvoert naar bouwstenen voor SmartCities in Nederland.22 2013/05 S+ROThema Smart CitiesBig Data, Different CityHiddo Huitzing, Anton van Hoorn enArjan HarbersPlanbureau voor de Leefomgevingwww.pbl.nlBig Data,Different CityHoe data gebruik en vorm van destad kunnen veranderenData en informatie brengen een nieuwelaag aan in de stad. Automobilistenrijden binnenkort in computerge-stuurde auto's, die ook nog eens veiligen energiezuinig zijn. Met behulp vanalgoritmes vindt de auto zelf de snel-ste route. Winkelen doen we vanuit deluie stoel achter de pc en de staat vande luchtkwaliteit meten we zelf met desmartphone. Het gebruik van de stadverandert daardoor ingrijpend.S+RO 2013/05 23Thema Smart CitiesBig Data, Different CityBig Data, Different CityBig Data, Different CityBig Data, Different City2013/05S+ROElke verandering van infrastructuurin de geschiedenis, betekende ook eenverandering van de stad. De opbouwvan Rome en Parijs is alleen te begrijpenals we de verhalen over hun infra-structuur kennen. Amsterdam met degrachten, Rotterdam met de haven.Winkels in de binnensteden zijn niet loste zien van auto- en railverkeer dat degroeiende buitenwijken aansloot op debinnenstad. Net zoals hoogbouw nietlos te zien is van de infrastructuur vanhet moderne elektriciteitsnet: dank zijde aansluiting op het elektriciteitsnetwerden liften mogelijk, waardoor hoog-bouw vaker en hoger in beeld kwam.De laatste decennia komt er eennieuwe infrastructuur om de hoekkijken: data en informatie. We levenzo langzamerhand in wat de WRR eeninformatiemaatschappij noemt. Dewezenlijke verandering ten opzichtevan voorgaande generaties, is dat demaatschappij nu voor een substantieeldeel draait op de nieuwe infrastructuurvan data en informatie. Gedreven doordie nieuwe infrastructuur verschuiftde economie van massaproductie eneigendom naar diensten en gebruik.Zal deze nieuwe infrastructuur de stadveranderen, zoals eerder de grachten,auto's en het elektriciteitsnet deden? Isinformatie eigenlijk wel een werkelijknieuwe vorm van infrastructuur van destad? Of zijn de verwachtingen te hooggespannen en blijven steden gewoonwat ze zijn? >>Illustratie: Max Kisman24 2013/05 S+ROThema Smart CitiesBig Data, Different Cityeen prachtig voorbeeld; de prototypesrijden in Californi? al op de openbareweg. Zelfrijdende auto's zijn zelf data-verwerkende machines, die met behulpvan algoritmes de weg vinden. Daarbijgenereren ze een stroom van data overhet eigen gebruik , zodat elke volgenderit vlotter, veiliger en zuiniger kan. Alsiedereen zijn eigen zelfrijdende autoheeft, kan daarmee het ruimtegebruikin de stad radicaal veranderen: par-keerplaatsen zullen uit het straatbeeldverdwijnen, wegen worden smaller, fiet-sen wordt veiliger en de lucht schoner.Auto's halen passagiers op en zetten zeaf, waarna ze zelf naar een centraal de-pot rijden, desnoods aan de rand van destad. Parkeerplaatsen h