mdlMjim,.i]aVolSte lUIOrgaan van het Nederlandsch Instituut voor Vollcshuis-vestlng en Stedebouw en van den Nationalen Woningraad,Algemeenen Bond van WoningbouwvereenigingenJanuari 1939 20e Jaargang no. IVraagt onze nieuweKleurenlcaart IJa, op Tornol kunt gij bouwenHet is een oersterke lakverf, die bestand is tegen alleweersinvloeden; vorst, regen, hitte en zeedampen.Daarom gebruiken zooveel Woningbouwvereeni-gingen en Vereenigingen voor de VolkshuisvestingTORNOLChioorrubberlakverfPIETER SCHOEN EN ZOON N.V. ZAANDAMGEWAPEND ASBEST-CEMENT?TERMORCO?N.V. Industrieele en Handelmaatschapplj?TERRANOVA?Noorderweg 52A - Telefoon 8581 HILVERSUMFabrikante van ,,TERMORCO"BUIZEN ^ KOKERS ^ Speciale SCHOORSTEENKANALEN(ook DUBBELWANDIGE) - WASEMKAPPEN en KANALENVENTDLATIE-LEIDINGEN ONTLUCHTINGSKOKERS.BOUWBEDRIJFH.VANSAANEOvertoom 268-270 AMSTERDAM . W.WONINGBOUWP. A. BOS P.Azn.ZEIST Boschkant 6Vlamoven-straatklinkersin Diverse soortenVIamovics(Drooggeperste Klinkerkeien)voor Wegen, Dijkbeglooii'ngen,Kademuren en BrugpeilersGebakken Tegels20 X 20 X 5 cM.voor Plantsoenen en TrottoirsBESTELKAARTAan hetNederlandsch Instituut voorVolkshuisvesting en StedebouwKloveniersburgwal 70AMSTERDAM (C)1939Ondergeteekende wenscht te ontvangen:ex. band Tijdschrift Volkshuisvesting en Stede-bouw 1938 a f 1,25 per exemplaar ;ex. band Tijdschrift Volkshuisvesting en Stede-bouw en De Woningbouwvereeniging 1938 a f 1,50 perexemplaar.Verzoeke nauwkeurige en duide-lijke opgave van naam en adres OnderteekeningTijdschriftvoor Volkshuisvesting en Stedebou^vOrgaan van het Nederlandsch Instituut voor Volkshuisvesting en Stedebouw enden Nationalen Woningraad, Algemeenen Bond van Woningbouwvereenigingen':^^--v19e Jaargan^, 1938INHOUD^ ' bladzijdeI. BinnenlandAanbestedingenOverzicht aanbestedingen 1937 13Overzicht aanbestedingen door woningbouwver-eenigingen van 1914 tot 1937 13Overzicht aanbestedingen eerste kwartaal 1938... '. 113Overzicht aanbestedingen tweede kwartaal 1938... 192Overzicht aanbestedingen derde kwartaal 1938... 247AdressenAdres van het dag. bestuur van het Instituut aande Ministers van Economische Zaken en Onder-wijs, Kunsten en Wetenschappen betreffende in-diening van een ontwerp-Natuurbeschermingswet 34Adres van het dag. bestuur van het Instituut aanden Minister van Binnenlandsche Zaken betref-fende een Nationaal Plan 185BevolkingsboekhoudingBevolkingsboekhouding en woningstatistiek 246Artt. 53 en 55 Besluit Bevolkingsboekhouding 251BibliotheekNieuwe aanwinsten van de Bibliotheek 21, 65, 120135, 165, 250BoekbesprekingP. A, Kouwenhoven, Eenige grepen uit de finan-cieringsproblemen van Woningwetbouw 64Commissie voor landschapsschoon in het streek-plan Zuid-Limburg, Rechtsmiddelen ten dienstevan den stedebouw en de schoonheid van stad enland 65Jan Jans, Voikscultuur en Bouwkunst . , 197J. Brinkert, Exploitatie van bouwterreinen 198Regelen voor het in bouwexploitatie brengen vangronden door particulieren 198Saneering van de binnenstad. Rapport van eencommissie uit de Nederlandsche Maatschappij voorNijverheid en Handel 198O. Jelsma, Het maken van begrootingen voor debouwwereld 250Bouwbedrijf "Ordening van het bouwbedrijf 13Bouwen aan wegen ,Circulaire d.d. 27 October 1937 van de Gedepu-teerde Staten van Noordholland aan de gemeente-besturen in Noordholland betreffende bouwen aanwegen 22Bouwen ,,aan" wegen (Maandblad van de inrich- >ting voor gemeente-administratie) , 37De regeling der bebouwing langs de Rijkswegeu(artikel G. F. E. Kiers) 184Bouw aan wegen Utrecht , ' 192Bouw- en WoningtoezichtGemeenschappelijk bouw- en woningtoezicht in .Noord Holland :, 113Gemeenschappelijk bouw- ca woningtoezichtNoord Holland, Zeeland, Alblasserwaard - . _ 131 ,Gemeenschappelijk bouw- en woningtoezicht inhet land van Heusden en Altena 192Gemeenschappelijk bouw- en woningtoezichtAlkmaar en Limmen ^ 192BouwverordeningWijziging bouwverordening Amsterdam 158Circulairesvan den Minister van BinnenlandscheZaken aan de gemeentebesturen:d.d. 23 Juni 1938 betreffende beschikbaarsteUingvan premies voor verbetering van arbeiderswo-ningen 165d.d. 17 Augustus 1938 betreffende bezuiniging opwaterverbruikd.d. 6 October 1938 betreffende renteverlagingRijkswoningwetvoorschotd.d. 10 November 1938 betreffende bouw van wo-ningen voor groote gezinnend.d. 19 December 1938 betreffende exploitatie vanWoningwetwoningenvan de Gedeputeerde Staten van NoordBrabant aan de gemeentebesturen:d.d. 6 October 1937 betreffende oprichting engebruik van zomerhuizenvan de Gedeputeerde Staten van NoordHolland aan de gemeentebesturen:d.d. 27 October 1937 betreffende bouwen aan we-genCommissiesIndiening rapport voor het Internationaal Aard-rijkskundig CongresDe Commissie van Advies voor de uitbreidings-plannen in Zuid Holland (artikel Ir. G. C. Lange)De Commissie voor de Vecht en het Oostelijk enWestelijk Plassengebied (artikel J. Trouw)Instelling Commissie leidraad uitbreidingsplannenErfpachtErfpacht den HaagErfpachtsvraagstuk te AmsterdamExcursieHaagsche parken en plantsoenenGemeenten, Provincies, GewestenAchttienhovenTuindorpAlkmaarGrachtdempingAlmeloSystematisch woningonderzoekAmsterdamWoningtellingUitbreidingsplan-WatergraafsmeerMonumentenverordeningHet oude Amsterdam van Wenckebach (Bouw-kundig Weekblad Architectura)Ordening woningvoorzieningSaneering van de JordaanSaneering van de Jordaan (Publieke Werken) ...De uitspraak van de Kroon over het algemeenuitbreidingsplan van Amsterdam (Publieke Wer-ken)Kantteekening inzake uitbreidingsplanVaststelling algemeen uitbreidingsplanWoningbouw Van Saane ,,Landlust" te Amster-dam-West (Bouwkundig Weekblad Architectura)De leegstaande woningenW^ijziging bouwverordeningGarantiebouwWoningbouw op Landlust te Amsterdam voor deAlgemeene Woningbouwvereeniging (artikel Ir.G. Versteeg)ErfpachtsvraagstukArnhemWoningbouw voor ouden van dagen en voorgroote gezinnenWoningvoorzieningCoevordenW^oningvoorzieningCulemborgVolkshuisvesting in een kleine stad (artikel Y.Keestra)EindhovenWoningvoorzieningEnschedeWoningtellingbladzijde1992342512782222105181236255192, 27627645, 10527616158131316, 276183636.-3838, 117436062132158247255276159275275121275113's GravenhageEen Historische Huisvesting te s Gravenhage(artikel B. van Heyningen)ExcursieEnkele resultaten van verkeerstellingen te 's Gra-venhage (Wegen, Extra-nummer)De saneering van Oud-Scheveningen (artikel Ir.P. Bakker Schut)Vluchtkelders in gemeente- en vereenigingswo-ningenErfpachtGroningenWoningvoorzieningHaarlemWoningtellingWoningen voor ouden van dagen te Haarlem (Pu-blieke Werken)HeerlenKarten zur Besiedlung der gemeente Heerlen inSiid-Limburg (Tijdschrift voor Economische Geo-graphic)HilversumWoningvoorzieningLaren25 jaar welstandsbepalingMiddelburgWoningvoorzieningNaardenWoningonderzoekRoosendaal en NispenDe stadsontwikkeling van Roosendaal en Nispen(artikel Mr. Claudius Prinsen)RotterdamEengezinswoningenTwee hooge woongebouwen in Rotterdam (De 8en Opbouw)Het uitbreidingsplan van Rotterdam op den linkerMaasoever (De Ingenieur)Particuliere bouw van arbeiderswoningenSchiedamWoningtellingUtrechtWoningcomplex van de Utrechtsche woningbouw-vereeniging ,,Utrecht" (artikel Mr. J. Vink)Wijziging monumentenverordeningHinderwetverordeningOnderzoek naar de ontwikkeling van Utrecht enomgevingWoningtellingBouw aan wegenVhssingenWoningvoorzieningZeistWoningvoorzieningZierikzeeZierikzee-nummer (Bouwkundig Weekblad Archi-tectura)ZwolleHet berekenen van de woningbehoefte (artikel J.H. Schaad)GelderlandHet Geldersche Streekplan (artikel J. L. B. Keur-schot)De provinciale zorg voor de volkshuisvestingLimburgReorganisatie Limburgschen streekplannendienst...Binnenkolonisatie in Limburg (artikel Ir. J. H.Froger en Drs. P. C. H. Aerts)De organisatie van het Streekplanwerk in Lim-burg (artikel Mr. Nic. Beckers)Noord BrabantCirculaire d.d. 6 October 1937 van de Gedeputeer-de Staten van Noord Brabant aan de gemeente-besturen betreffende oprichting en gebruik vanzomerhuizenReclame-verordeningbladzijde45, 105117137, 170192, 247192, 276275601172772751323636491591622482762754560113192192192131131181051522756110815022277bladzijdeNoord HollandUit het jaarverslag van de Vaste Commissie voor \]Uitbreidingsplannen in Noord Holland 13Circulaire d.d. 27 October 1937 van de Gedepu-teerde Staten van Noord Holland aan de gemeen-tebesturen betreffende bouwen aan wegen 22Gemeenschappelijk bouw- en woningtoezicht 113, 131UtrechtWelstandstoezicht 192ZeelandGemeenschappelijk bouw- en woningtoezicht 131Zuid Holland /, ' ,De Commissie van Advies voor de uitbreidings-plannen in Zuid-Holland (artikel Ir. G. C. Lange) 181AlblasserwaardGemeenschappelijk bouw- en woningtoezicht 132GooiNaar een streekplan voor het Gooi? . 132 _.Noord-West OverijsselStreekplan Noord-West Overijssel 132Twenthe .:, ,Naar een streekplan voor Twenthe? (artikel Jhr.M. J. I. de Jonge van EUemeet) 29VechtstreekDe Commissie voor de Vecht en het Oostelijk enWestelijk Plassengebied (artikel J. Trouw) 236West Zeeuwsch-VlaanderenStreekplan ,,Kust West Zeeuwsch-Vlaanderen"... 60, 162, 193Zuid-West DrentheEen streekplan voor Zuid-West Drenthe .61GezondheidstechniekCursus in Gezondheidstechniek aan de TechnischeHoogeschool te Delft 193HinderwetHinderwetverordening Utrecht 113HofjesEen Historische Huisvesting te 's Gravenhage(artikel B. van Heyningen) 1HoogbouwTwee hooge woongebouwen in Rotterdam (De 8 _ 'en Opbouw) 162HurenStatistiek van de woninghuren 58Eenige karakteristieke verhoudingen in het ver-loop der huurwaarden (Economic) ' 62InspectieUit het Jaarverslag van den Hoofdinspecteur voorde Volkshuisvesting over 1937 131Wijziging Inspectie Volkshuisvesting 191, 246Jubileum ' 20-jarig bestaan Instituut 25Twintig Instituutsjaren (artikel H. van Boeyen)... ,70Bijdrage Dr. W. deVlugt 20-jarig bestaan Instituut 70Mr. P. Droogleever Fortuyn id. . ' 71.Mr. S. J. R. de Monchy id. .- , ... 7!Mr. Dr. G. A. W. ter Pelkwijk id. 71G. L. Pepler id. '. ; 7:2Een mijlpaal (artikel Jhr. M. J. I. de Jonge vanEllemeet) 72Kantteekeningenop administratieve en rechterlijke beslissingen be-treffende de WoningwetXIV. inzake uitbreidingsplan (Amsterdam) 43KolonisatieBinnenkolonisatie in Limburg (artikel Ir. J. H. Fro-ger en Drs. P. C. H. Aerts) TQSKrotopruimingVerleende voorschotten en bijdragen 12, 113, 158243LezingLezing J. M. de Casseres over reiservaringen opstedebouwkundig gebied in de Vereenigde StatenLuchtbeschermingVluchtkelders in gemeente- en vereenigingswonin-gen den HaagMededeelingen (Officieele)MonumentenverordeningMonumentenverordening AmsterdamWijziging monumentenverordening Utrecht.1,105,201,Nationaal planWaarom een Nationaal Plan voor Nederland?(artikel Ir. P. Bakker Schut)Opmerkingen over de organisatie van het Natio-nale Plan (artikel Ir. L. S. P. Scheffer)Het Nationaal Plan en het behoud van natuur-ruimten (artikel Mr. H. Westermann)Een nationaal plan voor Nederland (De Inge-nieur)Adres van het dag. bestuur van het Instituut aanden Minister van Binnenlandsche Zaken betref-fende een Nationaal PlanNatuurbeschermingNatuurbeschermingswetAdres van het dag. bestuur van het Instituut aande Ministers van Economische Zaken en Onder-wijs, Kunsten en Wetenschappen betreffende in-diening van een ontwerp-NatuurbeschermingswetWerkverschaffing en natuurbeschermingBehoud van het hoogveen van FochtelooOnteigeningswetArt. 92 der Onteigeningswet (Weekblad voor Ge-meentebelangen)OrdeningOrdening woningvoorziening AmsterdamOverheidssteunWoningbouw met overheidssteun buiten de Wo-ningwet om 36,Garantiebouw AmsterdamParticuliere bouwnijverheidParticuliere bouw van arbeiderswoningen in Rot-terdamPersonaliaDouwes Jr., J., Uittreden uit redactieFortuyn, Mr. P. Droogleever, In MemoriamDijkhuis, H. Tj., In MemoriamGraeff, Jhr. Ir. G. de, Inspecteur van de Volksge-zondheid van 1 Augustus 1902--1 November 1938Halewijn, Ir. H. van, benoemd tot Inspecteur vande Volksgezondheid (Volkshuisvesting)Ranitz, Jhr. Ir. J. de, benoemd tot Inspecteurvan de Volksgezondheid (Volkshuisvesting)bladzijde255192, 24725, 45,121, 170236, 25516, 27660748691162185163411316224836131, 1602752472761169170235246246RechtspraakBouwvergunningK.B. 30 October 1937, No. 42 (Landsmeer) 39,, 12 November 1937, No. 41 (Grootegast) .... 4212 November 1937, No. 42 (Weesperkarspel 423 December 1937, No. 77 (Houten) 667 December 1937, No. 35 ("s Gravenhage) 677 December 1937, No. 36 (Loosdrecht) . 674 Januari 1938, No. 47 (Laren (G.)) . 6728 Januari 1938, No. 49 (Heemskerk) .. 6821 Februari 1938, No. 70 (Castricum) .... 6825 Februari 1938, No. 28 (Laren (N.H.)) 6818Juni 1938, No. 30 (Loosdrecht) . 168ISJuni 1938, No. 31 (Vorden) 1682 Augustus 1938, No. 63 (Grootegast) . 254BouwverordeningK. B. 19 Januari 1938, No. 60 (Noorddijk),, 16JuU 1938, No. 99 (Elsloo)GrondaankoopK. B. 28 Januari 1938, No. 43 (Eindhoven)......StreekplanK. B. 18 Februari 1938, No. 32 (Kust West- Zeeuwsch-Vlaanderen)UitbreidingsplanK. B. 28Juni 1937, No. 51 (Schipluiden) ...,, 30 Augustus 1937, No. 28 (Loon op Zand)14 October 1937, No. 66 (Leeuwardera-deel),, 18 October 1937, No. 33 (Holten)2 November 1937, No. 17 (Amsterdam) ...15 November 1937, No. 16 (Vlaardinger-Ambacht),, 20 November 1937, No. 38 (Leiden)3 December 1937, No. 74 (Haarlemmer-liede en Spaarn-woude)2Maart 1938, No. 26 (Hoogkerk)2Maart 1938, No. 27 (Leeuwarden) ...,, ISMaart 1938, No. 19 (Veur)5 April 1938, No. 30 (Huizen)6Mei 1938, No. 39 (Loosdrecht) ...,, 20Mei 1938,No. 78 (Bloemendaal) ...7Juli 1938, No. 31 (Soest),, 25Juh 1938, N. 124 (Oegstgeest),, 19 Augustus 1938, No. 26 (Leek)WoningverbeteringK. B. 30 Mei 1938, No. 28 (Zonnemaire) ...Reclame-verordeningenReclame-verordening in Noord BrabantRedactieWijziging redactieRenteZie Voorschotten, annuiteiten en bijdragenRioleeringRioleering bezien van den stedebouwkundigen kant(artikel Jhr. A. H. Op ten Noort)RooilijnRoolijn, schadevergoedingsverordening en billijk-heid (Weekblad voor Gemeentebelangen)Rijksbegrooting1938Voorloopig Verslag (Eerste Kamer) over hoofd-stuk V (Binnenlandsche Zaken)Eindverslag idemDe volkshuisvesting in de Eerste Kamer1939Hoofdstuk V (Binnenlandsche Zaken), Voorloo-pig Verslag, Afd. VI, VolkshuisvestingIdem Memorie van AntwoordDe Volkshuisvesting in de Tweede KamerSaneeringSaneering van de JordaanSaneering van de Jordaan (Pubheke Werken)...Saneering van de binnenstad (Maatschappijbelan-gen)De saneering van Oud-Scheveningen (artikel Ir.P. Bakker Schut)StadsontwikkelingHet oude Amsterdam van Wenckebach (Bouw-kundig Weekblad Architectura)De stadsontwikkeling van Roosendaal en Nispen(artikel Mr. Claudius Prinscn)Onderzoek naar de ontwikkeHng van Utrecht enomgevingKarten zur Besiedlung der gemeente Heerlen inSiid-Limburg (Tijdschrift voor Economische Geo-graphic )bladzijde672006768222323.'243942-4366135135136166.136136251253254168277126193435582722732743638, 117133137, 17018491922774StadsverbeteringGrachtdemping AlkmaarStedebouwZierikzee-nummer (Bouwkundig Weekblad Archi-tectura)StreekplanNaar een streekplan voor Twenthe? (artikel Jhr.M. J. I. de Jonge van EUemeet)Streekplan ,,Kust West Zeeuwsch-Vlaanderen' ... 60,Reorganisatie Limburgschen streekplannendienst...^ Een streekplan voor Zuid-West DrentheStreekplan Noord-West OverijsselNaar een streekplan voor het Gooi?De organisatie van het Streekplanwerk in Limburg(artikel Mr. Nic. Beckers)Het Geldersche Streekplan (artikel J. L. B. Keur-schot)TuindorpenTuindorp AchttienhovenTijdschriften (Overzicht van)De AannemerDe 8 en Opbouw 62,Bondsorgaan 18,116,Het Bouwbedrijf 18,Bouwkundig Weekblad Architectura 18,EconomicEconomisch-Statistische BerichtenHet EigendomsrechtDe Gemeente 116,De GemeenteraadHeemschutDe IngenieurMaandblad van de inrichting voor gemeenteadmi-nistratie 37,Maandcij fers van het Statistisch Bureau der ge-meente 's Gravenhage 38,De Maastunnel 38,iMaatschappijbelangenDe Magistratuur 116,Publieke Werken 38,R.K. BouwbladT.G. (Technisch Gemeenteblad)Tijdschrift der Nederlandsche HeidemaatschappijTijdschrift voor Economische GeographieDe VakbewegingVerslagen en Mededeelingen betreffende de Volks-gezondheidWeekblad voor Gemeentebelangen 19,WegenUitbreidingsplannenUit het jaarverslag van de Vaste Commissie voorUitbreidingsplannen in Noord HollandUitbreidingsplan-W^atergraafsmeer Amsterdam ...De uitspraak van de Kroon over het algemeenuitbreidingsplan van Amsterdam (Publieke Wer-ken)Kantteekening inzake uitbreidingsplan AmsterdamVaststelling algemeen uitbreidingsplan AmsterdamHet uitbreidingsplan van Rotterdam op den linkerMaasoever (De Ingenieur)VergaderingenJaarvergadering van het InstituutVergadering van de Afdeeling StedebouwPraeadviezenvergadering over ,,De volkshuisves-ting ten plattelande" 45,Verslag jaarlijksche ledenvergadering van den Na-tionalen WoningraadVerslag praeadviezenvergadering over ,,De volks-huisvesting ten plattelande"bladzijdc1618162,29193616113213215015227637162, 19437, 62132, 19-i37, 19424762, 132162, 19'i6213362162. 19416237162, 248133, 19462, 194116, 133248133133, 162194. 248117, 2481813318, 11727762162117, 194248117131338436024845,45,105,201,105105170236154, 185264VerkeerEnkele resultaten van verkeerstellingen te 's Gra-venhage (Wegen, Extra-nummer)VolkshuisvestingDe provinciale zorg voor de volkshuisvesting inGelderlandVolkshuisvesting ten plattelandeGrepen uit de statistiek betreffende de volkshuis-vesting ten plattelande (artikel Jr. J. M. A. Zoet-mulder)De enquete betreffende de volkshuisvesting tenplattelande (artikel H. v. d. W.)Praeadviezen over de volkshuisvesting ten platte-lande:van Mr. H. W. Bloemersvan J. A. M. Bruinemanvan Mr. A. F. Kamp....Verslag praeadviezenvergaderingVolkstuinenDe ontwikkeling van het volkstuinwezenVoorschotten, annuiteiten enbijdragenStaat van ingevolge de Woningwet ten behoevevan den arbeiderswoningbouw verleende voor-schotten en bijdragen 14,Vragen van den heer Steinmetz betreffende verla-ging der rente van reeds verleende en nog te ver-leenen voorschotten krachtens de Woningwet (metantwoord van de Ministers)Circulaire d.d. 6 October 1938 van den Ministervan Binnenlandsche Zaken aan de gemeentebestu-ren betreffende renteverlaging Rijkswoningwet-voorschot ,Vragen van kamerledenVragen van den heer Steinmetz betreffende verla-ging der rente van reeds verleende en nog te ver-leenen voorschotten krachtens de Woningwet (metantwoord van de Ministers)WaterverbruikCirculaire d.d. 17 Augustus 1938 van den Ministervan Binnenlandsche Zaken aan de gemeentebe-sturen betreffende bezuiniging op waterverbruik...Welstandsbepaling25 jaar welstandsbepalingWelstandstoezichtWelstandstoezicht Provincie UtrechtWoningbehoefteHet berekenen van de woningbehoefte (artikel J.H. Schaad)WoningbesluitWijziging WoningbesluitWoningbouw (beschrijving vanuitgevoerden)Woningcomplex van de Utrechtsche Woning-bouwvereeniging ,,Utrecht" (artikel Mr. J. Vink)Woningbouw Van Saane ,,Landlust" te Amster-dam-W^est (Bouwkundig W^eekblad Architectura)Woningbouw op Landlust te Amsterdam voor deAlgemeene Woningbouwvereeniging (artikel Ir. G.Versteeg)WoningbouwvereenigingenUit het Jaarverslag van ,,Ons Limburg" over 1937Woningen met bizondere bestemmingWoningen voor ouden van dagen te Haarlem(Publieke Werken)Woningbouw voor ouden van dagen en voorgroote gezinnen te ArnhemWoningen voor groote gezinnen (artikel Ir. D.Kruyf)bladzijde117275201, 24320621021622426432114, 160244191, 246234191, 246199132192105214562255159117159178Woningbouw voor groote gezinnen (adres vanden Ned. R.K. Bond voor Groote Gezinnen aanden Minister van Binnenlandsche Zaken)Circulaire d.d. 10 November 1938 van den Minis-ter van Binnenlandsche Zaken aan de gemeente-besturen betreffende bouw van woningen voorgroote gezinnenWoningexploitatieCirculaire van den Minister van BinnenlandscheZaken aan de gemeentebesturen d.d. 19 December1938 betreffende exploitatie van Woningwet-woningenWoninginrichtingNummer gewijd aan de woninginrichting (De 8 enOpbouw)WoningmarktDe leegstaande woningen te AmsterdamWoningraad (Nationale)Jubileum Nationale WoningraadWoningtellingWoningtelling AmsterdamWoningonderzoek NaardenWoningtelling HaarlemWoningtelling EnschedeSystematisch woningonderzoek AlmeloWoningtelling UtrechtW^oningtelling SchiedamWoningtypeBij een drietal voor het platteland bestemde arbei-derswoningtypen van geringen omvang (R.K.Bouwblad)Bij een tweetal arbeiderswoningplannen van afwij-kend type (artikel Ir. G. Bolsius)WoningverbeteringDe premieregeling voor verbetering van woningen(artikel Ir. H. van der Kaa)Circulaire d.d. 23 Juni 1938 van den Minister vanBinnenlandsche Zaken aan de gemeentebesturenbetreffende beschikbaarstelling van premies voorverbetering van arbeiderswoningenPremies voor verbetering van arbeiderswoningen(De Gemeente)Premieverleening voor woningverbeteringWoningvoorzieningVolkshuisvesting in een kleine stad (artikel Y.Keestra)Werkverruiming en volkshuisvestingEengezinswoningen RotterdamWoningwetStaatscommissie ter voorbereiding van een wijzi-ging van de WoningwetHerziening van de Woningwet (BouwkundigWeekblad Architectura)ZomerhuizenCirculaire d.d. 6 October 1937 van de Gedepu-teerde Staten van Noord Brabant aan de gemeen-tebesturen betreffende oprichting en gebruik vanzomerhuizenKolonienStadsverbeteringHet Koningspleinplan 1937 (Locale Techniek)Tijdschriften (Overzicht van)bladzijde247251278621321211336601131581922751826148165194246121130159561942238Locale Belangen 117Locale Techniek 19, 38, 117II. Buitenlanda. AlgemeenBebouwingsplanHet algemeene bebouwingsplan voor Berlijn (arti-kel Dr. Ing. P. Rappaport)BoekbesprekingK. A. Doxiadis, Raumordnung im griechischenStadtebauBouwspaarkassenInternationaal BouwspaarkassencongresCongressenInternationaal W^egencongresGroensysteemDie Wald-Griinflachen im Stadtebau (Raumfor-schung und Raumordnung)Die Griinflachenpolitik des SiedlungsverbandesRuhrkohlenbezirk (Raumforschung und Raum-ordnung )GrondpolitiekDie Bodenpolitik der Gemeinde Wien seit 50Jahren (Die Wohnung)Nationaal PlanNationaal Plan FrankrijkNationaal plan en streekplan op het InternationaalStedebouwcongres te Parijs (1937) (artikel Drs.H. van der Weyde)Nationaal Plan EngelandOrdeningRaumforschung im Dienste der deutschen Lebens-ordnung (Raumforschung und Raumordnung)Die Raumordnung vor neuen Aufgaben (Raum-forschung und Raumordnung)ParksysteemLe systeme de pares de New-York (La Vie Ur-baine)PersonaliaMurray, Donald C. L., M. C, In MemoriamHill, Octavia, Ter gelegenheid van de honderd-jarige herdenking van haar geboortedag (artikelL. v. d. Pek-Went)SportterreinTerrains de Sports (Urbanisme)StadsaanlegWashington, Philadelphia, Chicago (Baugilde)...The Re-Planning of the Central Area of Sheffield(Journal of the Town Planning Institute)The Re-Construction of Central Stirling (Journalof the Town Planning Institute)Stadsontwikkeling, Das neue Bagdad (Monatshefte fiir Baukunst undStadtebau)Wohnungswirtschaftliche und stadtebauhche Ent-wicklung der Stadt Halle nach 1919 (Habitationet Urbanisme)Historische Stadtform und kiinftige Gestaltung derStadt Dresden (Deutsche Bauzeitung)StadsverbeteringDer Umbau der Ltibecker Altstadt (Monatsheftefiir Baukunst und Stadtebau)StedebouwUit het jaarverslag over 1936^--1937 van het Mi-nistry of Health (Engeland)1937 Planning Progress (Planning and Civic Com-ment)bladzijde1101641626111913420375327727827825023526164191641646311724813417120bladzijdeStreekplanNationaal plan en streekplan op het InternationaalStedebouwcongres te Parijs (1937) (artikel Drs.H. van der Weyde) ' 53Mainfranken und die Rhon im Dr. Hellmuth-Plan(Raumforschung und Raumordnung) 63The Planning of a County (Journal of the TownPlanning Institute) 64Introduction a I'amenagement dune region (Ur-banisme) 119The Plan for the New-York Region (Planning andCivic Comment) 120Grundziige der schweizerischen Regionalplanung(Habitation et Urbanisme) 248TuinstedenDer Eigenheimbau in den Vereinigten Staaten vomNord-Amerika (Die Wohnung) 20Tijdschriften (Overzicht van)InternationaalHabitation et Urbanisme 117, 248Revue internationale de la propriete batie 38, 133, 194Union Internationale des Villes et des PouvoirsLocaux 133BelgieL'Epoque 194L'Equerre 163L'Habitation a bon Marche 19, 38, 62118, 163, 194277Natuur- en Stedenschoon 19, 38, 63118, 133DuitschlandBauen Siedeln Wohnen 19, 38, 63118, 133, 163194, 248, 278Die Baugilde 19, 38, 63118, 163, 195248, 27oDeutsche Bauzeitung , 20, 38, 63118, 134, 163195, 248, 278Monatshefte fiir Baukunst und Stadtebau 20, 39, 63118, 134, 163195, 249, 278Raumforschung und Raumordnung 63, 119, 134163, 195, 249278Die Wohnung 20, 39, 63119, 134, 163195, 249EngelandJournal of the Town Planning Institute 21, 64, 119164, 196, 249Town and Country Planning 39, 249The Town Planning Review 21, 196Frankrijk ,Le Musee Social 21, 197Urbanisme 21, 39, 64119, 164, 249La Vie Urbaine 64, 119, 134250PolenDom Osiedle Mieszkanie 64, 119, 250Vereenigde StatenThe American City 119, 135, 197The Planners' Journal 64, 120, 164197, 250Planning and Civic Comment , 120ZwitserlandL'Habitation 135, 250Das Wohnen 39, 197UitbreidingsplannenPola, Italy, Replanning Scheme (The TownPlanning Review) 21VerkeerRadfahrverkehr und Radfahrwege in Kopenhagen(Baugilde) 118VolkshuisvestingVerbetering der Volkshuisvesting in Londen (arti-kel Ir. P. Bakker Schut)Films volkshuisvestingUit het jaarverslag over 1936^1937 van het Mi-nistry of Health (Engeland)WetgevingWetgeving FrankrijkWoningpolitiekWoningpolitiek U.S.S.RWoningpolitiek DenemarkenDie neue Wohnungspolitik des faschismus (BauenSiedeln Wohnen)WoningtypeLa race et I'habitation dans la grande agglomera-tion (La Vie Urbaine)WoningvoorzieningWoningvoorziening DuitschlandHousing in Newcastle upon Tyne (Habitation etUrbanisme)Wohnungswirtschaftliche und stadtebauliche Ent-wicklung der Stadt Halle nach 1919 (Habitationet Urbanisme)b. Internationaal en volgens delandenInternationaalInt. Federation for Housing and Town PlanningNationaal plan en streekplan op het InternationaalStedebouwcongres te Parijs (1937) (artikel Drs.H. van der Weyde)Internationaal WegencongresInternationaal BouwspaarkassencongresBelgieFilms volkshuisvestingDenemarkenWoningpolitiekRadfahrverkehr und Radfahrwege in Kopenhagen(Baugilde)DuitschlandDie Bodenpolitik der Gemeinde Wien seit 50Jahren (Die Wohnung)Mainfranken und die Rhon im Dr. Hellmuth-Plan(Raumforschung und Raumordnung)Het algemeene bebouwingsplan voor Berlijn (arti-kel Dr. Ing. P. Rappaport)Wetenschappelijke voorlichting inzake volkshuis-vesting en stedebouwWoningvoorzieningWohnungswirtschaftliche und stadtebauliche Ent-wicklung der Stadt Halle nach 1919 (Habitationet Urbanisme)Der Umbau der Liibecker Altstadt (Monatsheftefiir Baukunst und Stadtebau)Die Griindflachenpolitik des SiedlungsverbandesRuhrkohlenbezirk (Raumforschung und Raum-ordnung)Historische Stadtform und kiinftige Gestaltung derStadt Dresden (Deutsche Bauzeitung)Raumforschung im Dienste der deutschen Lebens-ordnung (Raumforschung und Raumordnung)EngelandVerbetering der Volkshuisvesting in Londen (arti-kel Ir. P. Bakker Schut)Uit het Jaarverslag over 1936^1937 van het Mi-nistry of HealthHousing in Newcastle upon Tyne (Habitation etUrbanisme)The Re-Planning of the Central Area of Sheffield(Journal of the Town Planning Institute)The Re-Construction of Central Stiriing (Journalof the Town Planning Institute)Nationaal Planbladzijde516172773711311813411611711716, 615361162161131182063110116116117134134248278517117164164277-?- bladzijdeFrankrijkNationaal Plan , , 37Introduction a Tamenagement d'une region (Ur-banisme) 119Wetgeving 277IrakDas neue Bagdad (Monatshefte fiir Baukunst undStadtebau) 63ItalicPola, Italy, Replanning Scheme (The TownPlanning Review) 21Die neue Wohnungspolitik des Faschismus (BauenSiedeln Wohnen) 118U.S.S.R.Woningpolitiek ' 37Vereenigde StatenWashington, Philadelphia, Chicago (Baugilde)... ' ^ 19Der Eigenheimbau in den Vereinigten Staaten vonNord-Amerika (Die Wohnung) 20The Plan for the New-York Region (Planning andCivic Comment) 1201937 Planning Progress (Planning and Civic Com-ment) 120Le systeme de pares de New-York (La Vie Ur-baine) 250ZwitserlandGrundziige der schweizerischen Regionalplanung(Habitation et Urbanisme) 248^ III. Alfabetisch registerder schrijvers van artikelen ?Aerts, Drs. P. C. H.Binnenkolonisatie in Limburg / 108Bakker Schut, Ir. P.Verbetering der Volkshuisvesting in Londen 5Waarom een Nationaal Plan voor Nederland?... 74De saneering van Oud-Scheveningen 137, 170In Memoriam Mr. P. Droogleever Fortuyn 169Beckers, Mr. Nic.De organisatie van bet Streekplanwerk in Lim-burg 150Bloemers, Mr. H. W.Praeadvies over de volkshuisvesting ten platte-lande 210Boeyen, H. vanTwintig Instituutsjaren ' 70Bolsius, Ir. G.Bij een tweetal arbeiderswoningplannen van af-wijkend type " 26Bruineman, J. A. M.Praeadvies over de volkshuisvesting ten platte-lande 216F., J. L.O. Jelsma, Het maken van begrootingen voor debouwwereld ' .250Fortuyn, Mr. P. DroogleeverBijdrage 20-jarig bestaan Instituut ., , ,,; , 71Froger, Ir. J. H.Binnenkolonisatie in Limburg 108Heyningen, B. vanEen Historische Huisvesting te 's Gravenhage 1Jonge van Ellemeet, Jhr. M. J. I. deNaar een streekplan voor Twenthe? 29Een mijlpaal 72Kaa, Ir. H. van derDe premieregeling voor verbetering van wonin-gen 148Jhr. Ir. G. de Graeff, Inspecteur van de Volks- -,gezondheid van 1 Augustus 1902--1 November1938 235Kamp, Mr. A. F.Praeadvies over de volkshuisvesting ten platte-lande 224Keestra, Y.Volkshuisvesting in een kleine stad 121Keurschot, J. L. B.Het Geldersche Streekplan 152Kiers, G. F. E.De regeling der bebouwing langs de RijkswegenKruyf, Ir. D.Woningen voor groote gezinnenLange Ir. G. C.De Commissie van Advies voor de uitbreidings-plannen in Zuid-HoUandLohuizen, Ir. Th. K. vanIn Memoriam H. Tj. DijkhuisMoliere, Prof. Ir. M. J. GranpreK. A. Doxiadis, Raumordnung im griechischenStadtebau (Boekbespreking)Monchy, Mr. S. J. R. deBijdrage 20-jarig bestaan InstituutNoort, Jhr. A. H. Op tenRioleering bezien van den stedebouwkundigenkantP., V. d.Kantteekeningen op administratieve en rechterlijkebeslissingen betreffende de Woningwet, XIVPek-Went, L. v. d.Octavia Hill, Ter gelegenheid van de honderd-jarige herdenking van haar geboortedagPelkwijk, Mr. Dr. G. A. W. terBijdrage 20-jarig bestaan InstituutPepler, G. L.Bijdrage 20-jarig bestaan InstituutPrinsen, Mr. ClaudiusDe stadsontwikkeling van Roosendaal en NispenRappaport, Dr. Ing. P.Het algemeene bebouwingsplan voor BerlijnRauch, H.Saneering van de binnenstad (boekbespreking)...Schaad, J. H.Het berekenen van de woningbehoefteScheffer, Ir. L. S. P.Opmerkingen over de organisatie van het Natio-nale PlanIn Memoriam Donald C. L. Murray, Ivl. CTrouw, }.De Commissie voor de Vecht en het Oostelijk enWestelijk PlassengebiedVerhagen, Ir. P., Lzn.Jan Jans, Volkscultuur en Bouwkunst, (boekbe-spreking )Versteeg, Ir. G.Woningbouw op Landlust te Amsterdam voor deAlgemeene WoningbouwvereenigingVink, Mr. J.Woningcomplex van de Utrechtsche Woning-bouwvereeniging ,,LItrecht"P. A. Kouwenhoven, Eenige grepen uit de finan-cieringsproblemen van Woningwetbouw (boekbe-spreking )Rechtsmiddelen ten dienste van den stedebouw ende schoonheid van stad en land (boekbespreking)J. Brinkert, Exploitatie van bouwterreinen (boek-bespreking )Regelen voor het in bouwexploitatie brengen vangronden door particulieren (boekbespreking)Vlugt, Dr. W. deBijdrage 20-jarig bestaan InstituutW., H. V. d,De enquete betreffende de volkshuisvesting tenplattelandeWestermann, Mr. H.Het Nationaal Plan en het behoud van Natuur-ruimtenWeyde, Drs. H. van derNationaal plan en streekplan op het InternationaalStedebouwcongres te Parijs (1937)Zoetmulder, Ir. J. M. A.Grepen uit de statistiek betreffende de volkshuis-vesting ten plattelandebladzijde1841781811701647-112643261727249110199105862352361972S54564651981987020691' :'" 53201, 243aTijdschriftvoor Volkshuisvesting en StedebouwOrgaan van het Nederlandsch Instituut voor Volkshuisvesting en Stedebouw enden Nationalen Woningraad, Algemeenen Bond van WoningbouwvereenigingenRedactie I H. P. J. Bloemers, J. Bommer, Jhr. M. J. I. de Jonge van EUemeel, Ir. L. S. P. Scheffer,Ir. P. Bakker Schut, Mr. J. Vink, Ir. J. M. A. ZoetmulderAdres Toor Redactie en Abonnementen: Kloveniersburgwal 70, Amsterdam C, Telefoon 40588Advertenties : Keizersgracht 188, Amsterdam C, Telefoon 49128Jan. 193920e JaargangNo. 1MaandbladOfficieele mededeelingenNederlandsch InstituutMr. D. Hudig-StichtingHet bestuur van deze Stichting, die zich, zooals bekendis, ten doel stelt de belangen van de volkshuisvestingen den stedebouw te dienen, inzonderheid door het pe-riodiek verleenen van een Hudig-medaille aan diengene,die zich in Nederland op dit gebied op bizondere wijzeverdienstehjk heeft gemaakt, zal thans voor de eersteraaal tot het uitreiken van deze medaille overgaan.Het bestuur heeft op voorstel van de daartoe aangewe-zen jury besloten de Hudig-medaille toe te kennen aanden Heer Mr. J. Kruseman. De uitreiking zal geschie-den in een bijeenkomst van de leden van het Instituut,welke gehouden zal worden op Zaterdag 4 Februari a.s.,des namiddags te 2 uur in Hotel Krasnapolsky te Am-sterdam.LezingDe in het vorige nummer aangekondigde lezing vanden Heer J. M. de Casseres over ,,Amerikaansche vor-deringen op het gebied der ruimtelijke ordening", hetwerk van het National Resources Committee en van deTennessee Valley Authority, is vastgesteld op Zaterdag4 Februari a.s., in Hotel Krasnapolsky te Amsterdam,in aansluiting aan bovenvermelde bijeenkomst.Een en ander is reeds per convocatie aan de ledenmedegedeeld.Band TijdschriftVoor jaargang 1938 van het Tijdschrift wordt een bandbeschikbaar gesteld a f 1,25 per exemplaar.Indien men een band wenscht, waarin ook de bijlage,,De Woningbouwvereeniging" mee gebonden kan wor-den, bedraagt de prijs f 1,50.Bovendien worden door den Nationalen Woningraadafzonderlijke banden voor ,,De Woningbouwvereeni-ging" beschikbaar gesteld a f 0,75.Bestellingen voor een band voor het ,,Tijdschrift voorVolkshuisvesting en Stedebouw" of voor het Tijdschriftmet De Woningbouwvereeniging worden gaarne voor20 Februari a.s. tegemoet gezien; een bestelkaart is bijdit nummer gevoegd.Banden voor ,,Dc Woningbouwvereeniging" kunnenbesteld worden bij den Nationalen Woningraad (zie hetbericht hierover in ,,De Woningbouwvereeniging" metbijgevoegde kaart).Contributie 1939Door een aantal leden van het Instituut is de contributievoor 1939 reeds voldaan. Ter vermijding van porti-kosten wordt den leden verzocht het stortingsbewijs alskwitantie te willen beschouwen.De RandbebouwingInleidingEr is weinig overweging noodig om te kunnen vast-stellen dat zich in de ruimtelijke ontwikkeling van onsland nog allerlei verschijnselen voordoen, die blijk gevenvan een niet of onvoldoende geordenden groei. Onwil-lekeurig richten de gedachten zich hier het eerst op dieverschijnselen, die zich reeds bij oppervlakkige waarne-ming stedebouwkundig gesproken als symptomen vaneen verkeerde ontwikkeling laten onderkennen: lintbe-bouwing en verspreide bebouwing, met name waar dezehet natuurschoon verdringen; een vraagstuk, waaroverbinnenkort het rapport zal verschijnen van een te dierzake door het Instituut tezamen met de Commissie voorden Monumentendag ingestelde commissie. Dat er daar-naast nog andere vormen van een onjuiste uitbreidingvan onze nederzettingen voorkomen, waarvan de gebre-ken zich ten deele eerst bij nader onderzoek en gron-diger kennis van de verhoudingen laten vaststellen,wordt zoodoende wel eens uit het oog verloren.De Redactie heeft zich hierdoor laten leiden tot hetbesluit om een speciaal nummer van het Tijdschrift tewijden aan de vraagstukken, welke zich voordoen bijeen onvolkomen geordende ontwikkeling aan den randvan onze groote bevolkingsagglomeraties. Deze ,,rand-bebouwing" is geen verschijnsel van den allerlaatstentijd. Het is echter wel een ontwikkelingsvorm, waarvande verbreiding door de tegenwoordige verkeersmoge-Artikelen lijkheden en de daarmede in wisselwerking samengaan-de neiging tot buiten wonen sterk is bevorderd. Er zijndan ook weinig steden, waarbij zich niet op het gebiedvan naburige landelijke gemeenten meer of minder om-vangrijke randnederzettingen hebben gevormd, welkezich vaak nog snel blijven uitbreiden.Aan deze bebouwing kleven in vele gevallen ernstigestedebouwkundige gebreken. Zij legt niet zelden beslagop terreinen, waar zij, bezien in het groote geheel vande stedehjke agglomeratie, niet thuis hoort en die danook beter voor andere doeleinden konden worden vrij-gehouden. Zij ontstaat overigens vaak, in aanmerkinggenomen het tempo van de regelmatige stadsuitbreiding.op een te vroeg tijdstip. Ook staat zij dikwijls, wat wijk-aanleg en daarmee verband houdende voorzieningenbetreft, niet op een peil, dat aan de moderne eischenbeantwoordt.Uit een oogpunt van bestuurseconomie en van een ge-zonde ontwikkehng van het maatschappehjk leven inhet algemeen, voegen zich hierbij andere bedenkingen,die de randbebouwing in den boven aangeduiden zinintusschen gedeeltehjk gemeen heeft met de bebouwing,die zich ontwikkelt in de forensengemeenten, niet zeldenop vrij grooten afstand van de centrale gemeente enzonder ruimtehjken samenhang met deze. Dit laatsteverschijnsel bhjft uiteraard in dit Tijdschriftnummer bui-ten beschouwing. Het lag voor de hand bij de behande-ling mede te streven naar een feitelijke vaststelling vanden omvang en de verspreiding van de randbebouwingten onzent. Dit denkbeeld was echter niet voor uitvoe-ring vatbaar, aangezien de statistiek op dit punt zeer tekort schiet. Ook overigens deden zich bij de ontledingvan het verschijnsel hinderlijke leemten in de beschik-bare gegevens gevoelen. Het belang van de zaak isaanleiding om hier uitdrukking te geven aan den wenschdat ter wille van een betere kennis van de verstrekken-de vraagstukken, die de randbebouwing te weeg brengt,door uitbreiding van de statistiek hieraan tegemoet-gekomen wordt. Dat geldt vooreerst de migratiestatis-tiek naar herkomst en bestemming, welke thans geheelontbreekt. Verder is het een tekort dat met name in dekleinere gemeenten geen statistiek wordt aangehoudenvan den woningvoorraad en de huurprijzen, terwijl bijde gegevens inzake den woningbouw, zooals die vanRijkswege worden gepubliceerd, een onderscheidingnaar de oorden dient te worden gemaakt. Bij de bestu-deering van het verschijnsel in ruimer verband is hetvoorts een leemte dat er geen statistiek bestaat, voorelke gemeente afzonderlijk, van inkomens en vermogens,in een aantal klassen gegroepeerd. Ook de omstandig-heid dat de begrootingen der verschillende gemeentenonderling niet gemakkelijk vergelijkbaar zijn, bemoeilijkthet inzicht. Ten slotte kwam de wenschelijkheid naarvoren, dat bij de Volkstelling verschillende gegevenszullen w^orden verzameld over woon- en werkgemeentenin haar onderling verband, liefst gecombineerd metgegevens omtrent de beroepen.Nu het niet goed mogelijk was afzonderlijk aandacht teschenken aan de feitelijke ontwikkeling, leek het deRedactie aangewezen de geheele materie in te deelenin een historische inleiding, een stedebouwkundige ensociaal-economische analyse en een studie van de mid-delen, die dienstig kunnen zijn om de bezwaren van derandbebouwing te beperken.De historische inleiding is van de hand van den HeerDr. J. P. Fockema Andreas. Zij heeft de strekking, nietom een wetenschappelijke beschrijving en verklaringvan de verschijnselen in hun historischen groei te geven,maar alleen door enkele grepen uit de geschiedenisvan onze steden te doen zien hoe het vroeger stond metde randbebouwing en met de bevoegdheden van destedelijke overheid om zich hiertegen te weer te stellen.De stedebouwkundige en sociaal-economische bijdrageis bewerkt door den Heer Ir. P. K. van Meurs met mede-werking van den Heer Ir. Th. K. van Lohuizen. Debeschouwing over de oplossingen van het probleem tenslotte is onderverdeeld in een bijdrage over de maatre-gelen ingevolge de Woningwet of die daarmee onmid-dellijk verband houden, van de hand van den Heer Mr.}. Vink, een over de fiscale maatregelen van den HeerMr. H. W. J. Mulder, terwijl de grenswijziging behan-deld is door den Heer Mr. J. in 't Veld.Het is de Redactie een behoefte hier uiting te gevenaan haar erkentelijkheid jegens deze auteurs alsookjegens de personen en diensten, die welwillend hunmedewerking hebben verleend ter verkrijging van som-mige afbeeldingen in dit nummer.De stad en haar grondgebied- door Dr. J. P. Fockema AndrewDe parasitaire randbebouwing bij steden heeft zoodanigeafmetingen en tevens zulk een voor het stedelijk levengevaarlijk karakter aangenomen, dat er een aantalgeneesmeesters te hulp zijn geroepen om de juiste diag-nose te stellen en zich omtrent de beste therapie te be-raden.Daarbij is het niet geheel zonder belang te weten of dezeparasiet ook reeds vroeger in onze lage landen werdwaargenomen, en, zoo ja, of men haar dan van uit eenbedreigde veste met goed gevolg wist te bestrijden. Ookop dit gebied kan men allicht met de lessen der historiezijn voordeel doen.Zeker zullen stadsbestuurders en stedelingen, als zij vande hieronder volgende losse aanteekeningen kennis ne-men, een zeker gevoel van jaloerschheid nauwelijkskunnen onderdrukken. Toch zouden zij onverstandigdoen, om het verdwijnen van dien goeden tijd ernstig tetreuren, want het was waarlijk in de vervlogen eeuwen,zelfs in de gouden eeuw, niet alles goud wat er blonk.Slechts zou men dit kunnen zeggen, dat indien men uithet verleden het goede wederom te voorschijn zou wil-len tooveren, ook de positie der steden, mede in verbandmet de eischen eener vrije, ongestoorde ontplooiing,daarvoor alleszins in aanmerking zou komen.Losse aanteekeningen. Meer wil noch kan ik geven.Om een volledig beeld te kunnen bieden zou men in diep-gaande onderzoekingen met betrekking tot een nog wei-nig ontgonnen terrein moeten vervallen en in uitvoerigerbeschouwingen dan hier van pas zouden zijn. En eensummiere schets is voor het doel, waartoe deze histo-rische inleiding moet dienen, voorshands, dunkt mij, welvoldoende.Vraagt de uitvoerigebrochure ,,Betere be-scherming door betereMaterialen"bespaart U op arbeidsloon metRubbol A-Z!Het is de moderne uiterst duurzamekwal i teitsia k, die door zijn bijzondereeigenschappen eenvoudig en goed-koop onderhoud mogelijk maakt. Hetuitstrijkvermogen is ca. 1 '/2 x zoo grootals van een gewone aflak.VRAAGT INLICHTINGEN BIJONZE OFFICIEELE VERKOOPERS!RubbolA-ZSIKKENS' LAKFABRIEKEN N.V. GRONINGEN AMSTERDAMRO TTERDAMFORTOLIETBeton-Emaillede beste naadlooze WAND-BEKLEEDING voor gang- entrappenhuislambris, douche-cellen, badkamers en keukens.iiard -- makkelijk afwaschbaar --krimpscheurvrij -- glad en hygie-nisch -- in alle gewenschte kleurenvele jaren houdbaar en kleurechtalreeds toegepast o. a. door:Patrimonium, Amsterdam .... 1200 m^Mij. tot het Verkrijgen van EigenWon., Amsterdam 5400 m^Mij. V. Volkswoningen, Rotterdam 6500 m^Centr. Woningstichting, Arnhem 6800 m^Woningbouwver. ,,'t Weslen",Amsterdam 7000 m^Alg. Woningbouwver., Amsterdam 2000 m^Woningbouwver. ,,Amsterdam-Z"Amsterdam . , . . . . . 5000 m^Inlichtingen, monsters, prijsopgave.N.V. Nederl. Fabriek van Betonemaille,,FORTOLIET"Groeneweg 52 - Utrecht - Tel. 10914 - 10 jaar ervaring !ttN.V, KLEIWARENFABRIEKNIEUW WERKLUST^^HAZERSWOUDE bij Leiden. Telef. Leiden 2201: ' , Alle soorten DAKPANNEN v,in rood, blauw en verglaasd.Specialiteit op het gebied vanD R A I N E E R B U I Z E N.-hJc.J&MliWi] leverden onze pannen in den loop der tijden aan de verschil-lende Woningbouwvereenigingen en waren ook de leveranciers vande mooie Romaansche pannen voor het pas afgeleverde Woning-bouwcomplex der Woningbouwvereeniging ,.Spinoza" te Rijnsburg,Architect A. v. d. HEYDEN te Leiden.N.V. MOLYN^COROTTERDAMFa. EMILE SANDERSAlex. Boersstraat 21 Amsterdam-Z Telef. 23428SPECIALITEIT:PRISMATISCHETegels en Bouwsteenenin blank of gekleurdHALF-KRISTALNEDERLANDSCH fabrikaatRuim 24.000 van deze HALF-KRISTALTegels werden in de under- en schakel-stations der thans geelectrificeerde200 X 200 X 45 m/m. ''^"^" ^^^ ^^'^- Spoorwegen toegepastmmmf'SB!:.'!'I ' ';;! i ! ! ' i I 1B* ! 4'/'.'; S''i''. !f'i^tAj^iFirma Schwarz & Co*ApeldoornSpeciaal ingericht tot het vervaardigen van gereedschapvoor het zuiveren en schoonmaken van rioleeringen,gas-, water- en fabrieksleidingen en voor het vegenvan schoorsteenen.De spiraalveeren doen het werkVraagt eensnaar onze wclbckende Schoorsteenborstdst- en Chemische Fabrieken SMID 6 HOLLANDERHOOGKERKAsphaltDAKBEDEKKINGBITULEUM (Tccrvrij dakvilt)BITUMENWEEFSEL & BANDAGEBITULINE (Koude Kleefstof)TEERVRIJ CEMENT-MASTIEKASPHALTPAPIER - DAKLEER - MASTIEKTecrproducten (Carbolineum, Blackvarnish, Creoline enz.)n j , Telefoon Hooqkerk No. 35Producten voor : /-KT ^ r^ ? ^ATHX(JNa 6 uur Cjroningcn 4079)WEGENBOUWESHALITE (asphaltcmulsic)WEGENTEERPETROLEUMASPHALTVOEGVULLINGWEGENPAPIER (voor betonwegen)Uitvoering van ASPHALTWERKEN.S-H. MOFFENKIT voor behandeling van rioolbuizen.Wie de toestanden van thans met de vroegere wil ver-gelijken, zal goed doen, aanstonds een paar kenmerken-de verschilpunten scherp in het oog te vatten. Voor hetbegin der negentiende eeuw waren vooreerst niet alleplaatselijke gemeenschappen, zooals thans alle gemeen-ten dat zijn, uit staatsrechtelijk oogpunt gelijk in rang,maar kende men de steden, die o.a. door het haar ver-leend stadrecht en de haar toegekende privilegien nietslechts in feite, doch evenzeer naar het recht meer machthadden dan de haar omringende dorpen. In de tweedeplaats hield voorheen de rechtsmacht, anders dan thans,niet altijd bij de grenzen op, doch strekte zij zich, althanswat de meeste steden betreft, menigmaal tot ver buitendie grenzen uit.Deze preliminaire opmerkingen doen waarschijnlijk ter-stond een aantal vragen rijzen als deze, wie stadrechtenen privilegien verleende, wat zij inhielden en wanneereen gemeenschap voor het verkrijgen van al die goedegaven in aanmerking kon komen. Zulke vragen zijn ge-makkelijker te stellen dan in een beknopt bestek nauw-keurig te beantwoorden, maar gelukkig kan voor goedverstand van de kwestie, welke ens hier bezig houdt,met een korte algemeene aanduiding worden volstaan.Het was nu eens de Keizer, dan weer de Landsheer, deGraaf, de Hertog, ook wel de Bisschop, die stadrechtenverleende, bevestigde, uitbreidde (allerminst steeds omniet!). De inhoud van die stadrechten, de omvang vande privilegien was lang niet altijd dezelfde. Zij kondenb.v. betrekking hebben op de rechtsmacht, het recht omkeuren te maken, de bestuursinrichting, de bizondererechten van de burgers eener stad, de vrije markt, detolvrijheid, voorrechten op het stuk van belastingen enaccijnzen, privilegien inzake handel en Industrie, deverdediging van de stad en het bouwen in de naasteomgeving.,,In het dorp, dat in den loop der jaren tot eene stadopklimt, staat"-- aldus zeide mijn Vader in de toespraak,,Over het wezen en de beteekenis der verleening vanStadrechten in de Nederlanden", waarmede hij in 1891als Voorzitter de Algemeene Vergadering van de Maat-schappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden open-de -- ,,veelal van drieen een karaktertrek op den voor-grond; het kan zijn of een markedorp, of een heerlijk,vorstelijk landgoed, of eene handelsvestiging".Aan dezelfde toespraak ontleen ik o.a. nog de volgendegegevens: De vrije markt behoorde in de Nederlandenniet tot het wezen van het stadrecht, evenmin als detolvrijheid, al ontbrak ook deze nooit, of bijna nooit.Ook is de Nederlandsche stad rechtens niet als konings-burg tegenover het platteland te stellen. Verder lag debeteekenis van het stadrecht noch in de vrijheid vanburgers of inwoners der stad (er zijn hier en daar zekerhoorigen onder hen geweest), noch in het recht omkeuren te maken. Neen, zij lag vooreerst en vooral inde uitdrukkelijke erkenning van het burgergenootschapals zelfstandig lichaam met eigen rechten en plichtentegenover den landsheer (of den keizer); en met dieerkenning ging eene tweede gepaard, die eveneens totde vaste kenmerken der stad behoort, n.I. deze, dat ookhet grondgebied, waar dat burgergenootschap is geves-tigd, een afzonderlijken kring vormt, rechtens geschei-den van zijne omqeving. Somtijds wordt der gemeeneburqerij veroorloofd, met haren rechter aan het hoofdzelfs buiten het stedelijk gebied gewapend op te treden.Artikelenom een der haren te herstellen in het bezit van datgene,waaruit hij ten onrechte is ontzet. En zoo al de machtder burgerij zich niet aldus rechtstreeks buiten de poor-ten uitstrekt, dan bindt toch meermalen de landsheerzich tegenover de stad, om in zijn gerecht te doen bete-ren, wat in strijd met der stede rechten heeft plaatsgehad.Het aangehaalde brengt ons nog bij een ander verschil-punt tusschen verleden en heden. Thans is ons landnauwkeurig ingedeeld in elf provincien en in duizenden zooveel gemeenten, die als grillige figuren van eenzeer moeilijke legkaart in elkander passen en wier gren-zen precies bepaald zijn. Vroeger was dat anders. Nogeenmaal citeer ik uit de genoemde rede van mijn Vader:,,thans hebben publiek gezag alleen de staat en de krin-gen, die het aan hem ontleenen. In de middeleeuwendaarentegen stond het aan elke kleine gemeenschap vrij,met het oog op hare bijzondere belangen eigen regelente stellen en die zoo noodig met vereende krachten tehandhaven ; naar oud-Germaansche opvatting kwamhet recht van eigen bestuur en wetgeving aan elkenkring toe, buiten het beperkte gebied, waarover het al-gemeen bewind zijne zorgen uitstrekte".Toenmaals waren de onderlinge grenzen dier kringenzeker niet overal scherp afgebakend, laat staan in fines-ses op schrift gesteld. Zelfs bij de steden zal men daargemeenlijk te vergeefs naar zoeken. Ook in de octrooienzal men ze -- op eenige uitzonderingen na, welke deuitbreiding van steden golden -- niet vinden. Maar inzeer vele gevallen was er een uiterlijk kenteeken van debegrenzing: een ommuring. Men rekende een bepaaldeoppervlakte als te zijn het grondgebied der stad, en dieging men, met het oog op een verdediging tegen eenmogelijken vijand, ommuren, omwallen, ,,omsingelen"of op andere, zichtbare wijze versterken. En mochtende grenzen aanvankelijk niet geheel vast liggen, bijlatere uitbreidingen, welke de medewerking van lands-heer of ander centraal gezag behoefden, kon te dienaanzien geen twijfel meer bestaan, nog afgescheidenhiervan, dat elke uitbreiding met het aanleggen vannieuwe verdedigingswerken gepaard placht te gaan.Die werken volgden in hoofdzaak de nieuwe grenzen;hoogstens bleven daarbuiten hier en daar kleine, onbe-schermde z.g. voorsteden liggen, die tot de stad behoor-den, althans geheel onder haar hoede stonden.Een duidelijk voorbeeld van zoodanige herhaalde uit-breidingen levert de stad Leiden. Men vindt ze uitvoe-rig beschreven in de vier deelen van P. J. Blok's ,,Ge-schiedenis eener Hollandsche Stad": de vergrootingenvan 1300, 1351, 1386, 1403, 1610, 1644 verzekerden aande stad steeds tijdig de ruimte, welke zij voor haar ont-plooiing behoefde; de moeilijkheden op dit stuk dag-teekenen daar -- en elders -- eerst van de negentiendeeeuw.Doch laat mij op die uitbreidingen niet verder vooruit-loopen en liever thans eerst lets zeggen over de positievan de -- wel of niet uitgebreide -- stad ten opzichtevan de omgeving. Die positie was -- zoowel wat demacht betreft als wat het recht aangaat -- een aanzien-lijke. De stadbeschiktemeestentijds over menig privilegieof octrooi, dat het haar mogelijk maakte, aan concur-rentie op het gebied van handel en Industrie in de omge- OArtikelcnDe Stadsvrijheid van Utrecht volgens de grensbepaling in 1539ving het hoofd te bieden; zij bezat rechtsmacht tot somsver buiten haar grenzen; en -- wat ons heden bizondermoet interesseeren -- hier en daar had zij, hetzij in hetbelang van de verdediging, hetzij welhcht ook om ande-re redenen, het recht verkregen om het bouwen buitende grenzen der stad op minder dan een bepaalden af-stand van de muren te verbieden.Gehjk Blok (t.a.p. I, 74) vermeldt, stelde het privilegievan Albrecht uit den jare 1386, waarbij de ,,uutcant"van de singelgracht als de grens van de ,,vri]heid" derstad Leiden werd aangewezen, vast, dat zich geen huismocht bevinden binnen 50 roeden van de vest; daar-naast was er dan nog de bepahng uit het privilegie van1351, dat binnen T^/z mijl van de stad niet andersmochten staan dan ,,slechte" (eenvoudige) huizen vanten hoogste 1^^ steen dikte, alzoo o.a. geen burchten,die een gevaar voor de stad zouden kunnen opleveren.Met kracht, aldus deelt Blok in een volgend deel vanzijn werk (II, 10) mede, handhaafde de stad haar recht,dat er binnen 50 roeden afstands van haar wallen geenhuizen mochten gebouwd worden; zoo schijnt omstreeks1450 Floris van Bosschuysen op grond van dit voor-schrift door het Hof van Holland veroordeeld te zijnom zijn huis af te breken. Om de stad been vond mentuinen en boomgaarden.Verder ging nog het octrooi, dat Leiden in 1575 van deLandsregeering verkreeg (Blok III, 4); hierbij toch werdbepaald, dat alle binnen 500 roeden van de stadsvestgelegen getimmerten moesten worden afgebroken.Voorts hield het een verbod in om binnen 800 roedenneringen uit te oefenen, zulks blijkbaar in aansluitingaan het in de studie van Dr. E. C. G. Briinner over,,De order op de buitennering van 1531" (Academischproefschrift, 1918) uitvoerig besproken, aan Leidengegeven placcaat van 1540, waarbij werd verordend,dat niemand, ,,op een boete van 10 Car. gld. bij overtre-ding, een of ander ,,ambacht of neeringhe" mocht op-stellen binnen 500 roeden van den stadsmuur" en eenregeling met betrekking tot de reeds bestaande neringenwerd getroffen.Wat aangaat de bebouwing onmiddellijk buiten de stadkon men klaarblijkelijk een soortgelijke situatie in Am-sterdam waarnemen. In de 17e eeuw breidde de bevol-king zich daar zoo sterk uit, dat men plaatsruimte te kortkwam en eerst in 1612 en daarna in 1663 krachtensoctrooi van de Staten van Holland een aanzienlijkegrensuitbreiding verkreeg. Bij de tweede uitbreiding,toen bijna 300 ha binnen Amsterdam kwamen te lig-gen, stond men voor de taak, die gronden in stads-wijken te herscheppen. De moeilijkheid daarbij was --^men kan dat alles o.m. lezen bij D. C. Meyer Jr., Groeien bloei der stad, in ,.Amsterdam in de zeventiendeeeuw" I (1897), 174 v. --, dat men hier niet te doenhad met een onontgonnen terrein, maar met een uitge-breide voorstad met allerlei gebouwen, tuinen, boom-gaarden, molens, paden, slooten en bruggen. De stadzag zich een onteigening voor dat alles toegewezen,maar stelde zich daarbij, met instemming van de Staten,op het standpunt, dat voor gebouwen en opstallen, voor-zoover na 1613 gebouwd, geen vergoeding werd gege-ven, en de eigenaars die op eigen kosten moesten afbre-ken en opruimen, en dat wel, omdat het bouwen buitende wallen nooit veroorloofd, maar vaak verboden wasen dat de oogluikende toelating alzoo aan hen, die heterop waagden, de risico had gelaten van het laterafbreken, waartoe velen zich ook bij hun verzoeken omte mogen bouwen hadden bereid verklaard.In verschillende andere steden missen wij zulke uitdruk-kelijke bepalingen als de Leidsche, doch zij waren daarwaarschijnlijk ook niet zoo noodig, omdat de macht derstad -- nog afgescheiden van haar bevoegdheden alseigenares -- tot verre buiten haar grenzen reikte, n.l.over het gansche gebied, dat men ,,de Vrijheid" der stadnoemde.O.m. daarvan spreken U eenige hieronder volgendevoorbeelden uit verschillende deelen van ons land, ont-leend aan het uit de 2e helft der 18e eeuw dagteekenen-de bekende, veeldeelige werk ,,Tegenwoordige Staatder Vereenigde Nederlanden".Deventer: alle uitgangen leiden naar Stads Vrijheid,dat is het omliggende land hetwelk onmiddellijk behoortonder den rechtsdwang der Magistraat. Derzelver uit-gestrektheid is op weinige plaatsen meer dan een halfuur gaans (daar zouden de 20-eeuwsche stadsbestuur-ders al heel dankbaar voor zijn !) en op sommige veelgeringer.Kampen: een zeer groot gedeelte van den grond deruitgestrekte Vrijheid behoort onder de domeinen derStad, en deze bestaan voornamelijk uit het zoogenaam-de Kamper EilandArnhem: het Schependom van Arnhem is, buiten deStads-Poorten, van eene tamelijke uitgestrektheid. Vanouds stonden in hetzelve drie Kloosters Mariendal ofMarienborn, Monnikhuizen en Bethanie Een weinigbeneden Arnhem, aan den Oever des Rijns, ligt eeneBuurschap, de Klingelbeek genoemd, behoorende onderhet Rechtsgebied der Stad. In dezelve liggen verschei-den schoone Buitenplaatsen en Hofsteden.Amersfoort: De Vrijheid of het Rechtsgebied vanAmersfoort strekt zich rondom de Stad, doch wel tmeest naar 't oosten en westen uit, beslaande een om-trek van meer dan drie uren gaans. In 't jaar 1750, wer-den er twaalfhonderd en tachtig morgens in de Vrijheidopgeteekend, daar Morgengeld van betaald wordt.Oudtijds schijnt zij zoo groot niet geweest te zijn; en deStad schijnt van tijd tot tijd eenige gerechten aangekochten aan dezelve gehecht te hebben, als o.a. het Gerechtvan Bloemendaal, 'twelk voorheen een Gerecht op zichzelf was. Een gedeelte van dit gerecht is, bij het uitleg-gen der Stad, binnen de muren getrokken.Dordrecht: De Vrijheid van Dordrecht strekt zich toteene mijl buiten de Stad uit. De Stad heeft, in den jare1604, bij koop, den eigendom verkregen van de Baan-derij en vrije Heerlijkheid Merwede, die derhalve als Artikeienvan Dordrecht afhangende moet worden beschrevenDordrecht is van ouds met aanzienlijke voorrechtenvoorzien geweest; daar onder munt vooral het reeds in1299 door Graaf Jan I verleend Stapelrecht uit, volgenshetwelk men in de stad verscheiden Koopmanschappen,die, voorbij de Stad, de Rivieren op- of afkomen, kandoen ontladen, eenige dagen te koop doen veilen envan het verkochte zekere rechten doen betalen.Haarlem: De stad heeft van ouds verscheiden aanzien- ;.lijke voorrechten gehad. De ingezetenen mochten alomin Holland, Zeeland en West-Friesland vrij laden Geene Hollandsche of Zeeuwsche steden mogen dePoorters van Haarlem zwaarder belasten dan haar ,eigene. Ook had de stad een aanzienlijke rechtsmacht.Men heeft Haarlem, al van ouds, voor de Hoofdstadvan Kennemerland gehouden. De Stad heeft aanmerke-lijk gezag gehad en geoefend over de Dorpen van Ken- , -nemerland. Al voor den aanvang der beroertes, in de16e eeuw, werden de gemeene Middelen dier Dorpen,binnen Haarlem verpacht en ontvangen. Slechts tijde-lijk, toen de stad de Spaansche zijde hield, werd haar datrecht onttrokken; na 1581 werd zij in haar oude rechtenhersteld. Het rechtsgebied van Haarlem strekt zichten Oosten van de Stad omtrent 200 roeden uit, ten ;Zuiden en ten Westen ongeveer evenzoo ver, tenNoorden minder ver.Delft: twee voorsteden waren er resp. buiten de Wa-terlootsche en de Schiedamsche Poort; een derde voor-stad, die zich oudtijds buiten de Haagsche Poort bevond,is in den Spaanschen oorlog verwoest en niet wederom ,opgebouwd geworden. De Haven der Stad begint, tweeuren gaans bezuiden dezelve, aan een fraai Vlek, Delfts-haven genaamd, 't welk als een gedeelte van de stadaangemerkt wordt. Het Rechtsgebied was oudtijds bin- 'nen de muren der stad bepaald. Doch naderhand is hetbij een Privilegie van Hertog Filips den Goeden tot zoover uitgebreid, dat men nu een misdadiger anderhalfmijl ver buiten de stad bannen mag. Ook heeft de stad ,rechtsgebied in de Schie, en veertien roeden ter weder- .- ;.zijde, zelfs door het dorp Overschie tot in de MaasZij bezit daarenboven verscheidene hooge en Ambachts-heerlijkheden in den omtrek.Gouda: Het rechtsgebied van Gouda was oudtijds bin-nen de muren der Stad en, volgens het Privilegie vanGraaf Floris V, van den jare 1272, tot 350 gaarden bui-ten dezelven bepaald. Doch Maximiliaan en Filips,Aartshertogen van Oostenrijk, breidden het, in den jare1484, uit tot op een vierde deel van een mijl rondom deStad. De Stad bezit verscheiden heerlijke goederen,zoowel buiten als binnen dezelve gelegen.Rotterdam: Het rechtsgebied van Rotterdam is, bij eenPrivilegie van Hertog Willem van Beieren, gegeven in /1412, aanmerkelijk vergroot. De stad bezit verschillendeHeerlijkheden.Schiedam: Het heeft op 20 Mei 1394, van Hertog Al-brecht van Beieren recht verkregen om, de haven langstot 50 gaarden in de Maas, en aan elke zijde van dehaven, alle voorvallende zaken te mogen berechten, enom te mogen bannen 300 roeden buiten de poorten.Ook heeft Schiedam hoog en laag rechtsgebied in hetFrankenland. De stad bezit voorts verscheidene Am-bachtsheerlijkheden. _'s-Hertogenbosch: Onder het rechtsgebied of de Vrij- OArtikelen dom van s-Hertogenbosch behoorden van ouds de dor-pen Orthen, Hintem, Uungen en 't Reut, behalve ver-scheiden andere buurten, welke, aan de stad gelegen,een soort van voorsteden vormden, doch in den oorlogvan 1672 alle verwoest zijn. De Stad heeft nog eenzeker soort van rechtsgebied, van veel wijder uitge-strektheid, het recht van ingebod geheeten (volgenshetwelk de inwoners van het door dat recht bestrekengebied in de eerste plaats voor schepenen van 's-Herto-genbosch gedagvaard worden, ter zake van alle ver-bintenissen, welke door hen, voor die schepenen, aan-gegaan zijn). Meer dan 140 vlekken en dorpen liggenonder dit recht van ingebod, benevens de steden Eind-hoven en Helmond. , ,,Uit deze voorbeelden kan men zich eenigen indruk vor-men van de middelen, waarmede de Stad den noodigeninvloed in den omtrek uitoefende en met behulp waar-van zij ervoor zorgde, dat de algemeene stedelijke be-langen, welke zij had te dienen, niet van de omgevinguit in gevaar werden gebracht.Een der machtigste, veel gebruikte middelen was zekerhet aankoopen door de stad van gronden in den omtrek,want daardoor kon men dikwijls ongewenschte toestan-den voorkomen.Treffend blijkt dit uit hetgeen Blok (t.a.p. Ill, 3 v.) me-dedeelt omtrent de aankoopen, die Leiden voor of tergelegenheid van de uitbreiding van 1610 deed. De stadkocht toen de noodige landerijen (40 morgen en 200 roe-den) aan tegen f 3000,'-- per Rijnlandschen morgen voorweiland en f 9000,-- voor moesland. Met de omliggendeambachtsheerlijkheden had men geen moeite. De heer-lijkheid Leiderdorp was n.l. reeds op 1 December 1582,Oegstgeest werd op 23 Juni 1615 gekocht, beide van dengraaf van Ligne, heer van Wassenaar. De koop vanUitleg van AmsterdamI i6 .^^- r,** :^f^^^W&SSSSmimimi^^^^^^i^^'Soeterwoude, met zijn onderhoorigheden Wilsveen,Stompwijk, Leidschendam en Teelingerbroek, alles toe-behoorende aan IJsbrand, graaf van Merode, was 2September 1610 doorgegaan. Men zou mogen vermoe-den, dat deze aankoopen met vergrooting der stad inverband hebben gestaan, doch de aankoop der heerlijk-heden werd in de eerste plaats gemotiveerd met de wen-schelijkheid van krachtiger optreden tegen de neringenvlak buiten de stad, de tapperijen in het bizonder, engeregelder handhaving eener goede jurisdictie, die, inverband met de onmiddellijke nabijheid der heerlijkhe-den (zij paalden immers aan de stadssingels) dikwijlsernstige moeilijkheden veroorzaakte. Die aankoop derdrie heerlijkheden, waardoor de stad meester werd vanhaar geheele omgeving, kwam haar op groote kosten testaan. Maar men getroostte zich deze uitgave met hetoog op de aanzienlijke baten, die het leenbezit afwierp,en op de middellijke voordeelen voor de burgerij. Degelden werden gevonden als van ouds door uitgifte vanlijfrenten, terwijl in het geval van Oegstgeest en Leider-dorp de verkoop van met woningen te bezetten grondenin het nieuw toegevoegde stadsgedeelte geld in de stads-kas bracht.Wilt Gij nog een levendig gekleurd beeld voor U zienvan de wijze, waarop een stad, een stedemaagd haar,,beschermende", verbiedende of straffende handen verin den omtrek uitstrekte, verlustigt U dan in de beschrij-vingen, die Mr. S. Muller Fzn. o.a. in zijn ,,Inleiding totde Middeleeuwsche Rechtsbronnen der stad Utrecht"(1885, 297 V.) en zijn studie over de Gilden in ,,Schet-sen uit de Middeleeuwen" (I (1900), 99 v.) heeft ge-geven van de politick der stad Utrecht.Gelijk gezegd heeft menige stad in den loop der eeuwenverschillende malen uitbreiding van haar grondgebiedgevraagd en verkregen, waarna gemeenlijk een nieuweommuring volgde. Die uitbreidingen waren vooral noo-dig in verband met de toeneming der bevolking. Soms-- vooral als het eerste keurslijf in de gedaante van eenommuring in den aanvang heel ruim zat, m.a.w. geheelop den groei was berekend -- vermocht men het langentijd zonder uitbreiding te stellen. Hooge sterftecijfers(verband houdende nu eens met epidemieen, dan weermet oorlogen), de naar onze begrippen weinig idealewoonzeden, die een opeenhooping van een groot aantalbewoners binnen een beperkte oppervlakte veroorloof-den, en tijdperken van stilstand of verval in de historiceener stad droegen daartoe het hunne bij. Maar dreigdede stad uit het keurslijf te groeien, dan kon haar bestuursteeds tijdig de noodige uitbreiding van haar grenzenen haar macht bewerkstelligen. -Uit het bovenstaande moet U, dunkt mij, voldoende dui-delijk zijn geworden, dat het verblijven in een stad voordien tijd veel aantrekkelijks had en dat de stedeling al-thans in menig opzicht boven den plattelander bevoor-recht was.De voornaamste voordeelen, aan het wonen in de stadverbonden, waren zeker wel het gevoel van veiligheidbinnen de muren -- verzocht een voorstad niet menig-maal, zooals b.v. in de 15e eeuw in Groningen, om bin-nen de ommuring te worden getrokken? -- en de per-soonlijke en stedelijke voorrechten, die men er genoot.Met tal van die, deels zeer oude privilegies in de handN.V.CHEMISCHE FABRIEK ?VELADA?Technische Verven Ufc/LrT Synth* en CelL Lakken^j, ., T.. . . Fabriek en Kantoor; DELFTWEG 33 _,. . ^^Vloeibaar Aluminium Tdefoon 366 Glanslakken..PARAPYR" BRANDWERENDE VERF ISOLATE MATERIALENN.V. NEDECSU. IN8TA,1_LA,TIE:MAA.T6TETL.. ^^y^O.U^Ein OE IN9TA1-LATIES VOOOCEMTDALE VeP^ACMINQVC^ADMWATEPVOOPZIEMIhGGEMAAIOr IN J3E NlEUWE. &OUW&LOW?fctENVAN ONOER?TAANDE BOUWVEeeENIGINGEN/^_- 1 AMSTEBDAMYOe WONINQENl ouyMPiAPLEiN..OMDEpLIMGe 9TEUM"-169 WONirSGEIS I uireewAAcoEMSTe.. A
Reacties