VolSteIOrgaan van het Nederlandsch Instituut voor Volkshuis-vesting en Stedebouw en van den Nationalen Woningraad,Algemeenen Bond van WoningbouwvereenigingenJuli-Aug. 1939 20e Jaargang no. 7/8M'^flHg;MeurenboekleKOUDWATERVERFis een eenvoudige en dus een goed-koope opiossing voor muren met drogen,vasten ondergrond.Een laag dekt meestal voldoende. Met1 Kg. Hydrollne kunt U ongeveer 10M'64nmaal beschiideren.Gaien en oneHen-heden kunnen bijwijze van plamuur metdeegvormige Hydroline gestopt worden.PIETER SCHOEN & ZOON N.V.VERF- EN VERNISFABRIKANTEN - ZAANDAMGEWAPEND ASBEST-CEMENT?TERMORCO?N.V. Indiutritlele ea Handelmaatschappij?TERRANOVA?Noorderweg 52A - Telefoon 8581 HILVERSUMFabrikantc van ,,TERMORCO"BUIZEN - KOKERS - Spedale SCHOORSTEENKANALEN(ook DUBBELWANDIGE) - WASEMKAPPEN en KANALENVENTILATIE-LEIDINGEN ONTLUCHTINGSKOKERS.EENDOORSTROOMAPPARAATIN UW KEUKEN MET ZIJLEIDINGNAAR EEN DOUCHECEL KANNIET MEER WORDEN GEMIST.LET U SLECHTS BIJ AANKOOP OPONDERSTAAND MERKZUTPHENz HOLLANDN.V. INDUSTRIEELE MAATSCHAPPIJ ?ZUTPHEN?FABRIEK VOOR SPECIAALAPPARATEN EN MASSA-ARTIKELENRV. ,,ETERNIT**v.h. EERSTE NEDERLANDSCHE FABRIEK VANASBEST-CEMENTPLATEN ,^MARTINIT**Kantoor: NIEUWE DOELENSTRAAT No. 20-22AMSTERDAM-CTEL. 49644. 49744. 49844RECHTHOEKIGE EN VIERKANTE KOKERSMEERVOUDIGE KOKERSNAADLOOZE PIJPENLUCHTKANALENWAS EM K APPENSCHOORSTEENENHULPSTUKKENKABELKOKERSBA KKENWij belasten ons met het compleet leveren en monteerenvan LUCHTKANALEN en maken hiervoor gaamegeheel vrijblijvend offerte.Vraagt Brodiure en Prijscourant.N.V. ,,ETERNIT" - AMSTERDAMTijdschriftvoor Volkshuisvesting en StedebouwOrgaan van het Nederlandsch Instituut voor Volkshuisvesting en Stedebouw enden Nationalen Woningraad, Algemeenen Bond van WoningbouwvereenigingenRedaetie: H. P. J. Bloemers, J. Bommer, Jhr. M.J.I, de Jonge van EUemeel, Ir. L. S. P. Scheffer,Ir. P. Bakker Schut, Mr. J. Vink, Ir. J. M. A. ZoetmulderAdres Toor Redaetie en Abonnementen: Kloveniersburgwal 70, Amsterdam C, Telefoon 40588"^V Advertenties: Keizersgracht 188, Amsterdam C, Telefoon 49128Juli-Aug. 193920e Jaargang No. 7/8MaandbladOfficieele mededeelingenNederlandsch InstituutCommissie WoningtellingenIn de samenstelling van deze Commissie is eenige wijzi-ging gekomen. In de plaats van den Heer G. de Zoeteis, in verband met diens aftreden aan het Centraal Bureauvoor de Statistiek, als vertegenwoordiger van den Direc-teur-Generaal van de Statistiek in de commissie aange-wezen de Heer C. W. L. Stiel, referendaris aan hetCentraal Bureau. Bovendien is tot de Commissie toege-treden de Heer Dr. Ph. J. Idenburg, den nieuwbenoem-den Directeur van het Centraal Bureau, die in overlegmet het dagelijksch bestuur tevens het Voorzitterschapvan de Commissie op zich genomen heeft.bewoners, waarvan het meerendeel bejaard is. Zij moetdus rustig zijn en goedkoop. Bovendien moet de onmid-delhjke nabijheid een keur van interessante wandelingenbieden. Daarom koos ik de plaats, die aangegeven is opbijgaande situatie, die een deel vormt van het door mijontworpen plan van uitbreiding. De straten, waaraanmen woont, zijn eenvoudig. Simpeler kan het haast niet.Maar naast de deur heeft men de interessante oplossingvan den Rijksweg No. 16, en de grandioze groen- enwaterstrooken, die bestemd zijn om de wandelaars, uitde groote uitvalspoort der oude stad, den tunnel, ver-binding te geven met den grooten groengordel, die eenshet geheel zal omsluiten met zijn smaragden pracht.Voor de oplossing van het kostenvraagstuk had ik nor-malisatie, standaardisatie en mechanisatie noodig. Bo-vendien een zoo volkomen mogelijke voorbereiding. Ditalles presumeert het brengen van een offer van architec-Honderd toeslagwoningen te Dordrechtdoor Ir. Chr. G. van Buuren.Directeur Bouw- en WoningdienstEr is een tijd geweest, lang geleden, waarin de taak vanden architect in hoofdzaak bestond uit het verzorgen vanden buitenkant. Daar was lets voor te zeggen. Heel wei-nig echter. De binnenkant is nu eenmaal belangrijker.Het eigenaardige van een woning is, dat men er in woont,niet er buiten. Het interieur is dus de eerste hoofdzaak.De tweede beheerschende factor is de prijs. Ik moest hierbouwen voor de allerarmsten. Voor hen is een kwartjeper week meer of minder van doorslaggevende beteeke-nis. Dit kwartje is dramatisch. Het beslist over de stof-felijke zijde van het levensgeluk.Zuinigheid is echter een gevaarlijk ding. Zij mag de wijs-heid niet bedriegen. Een woning moet zoo goed en aan-trekkelijk mogelijk zijn, en blijven. Dat laatste liefst ge-durende een termijn van 50 of 60 jaar. De gevreesdesociale slijtage mag er zoo min mogelijk vat op hebben.Ik wilde dus zoo bouwen, dat ik het solider deed dannormaal, en voor dit publiek zoo aantrekkelijk mogelijk.De oplossing, die ik koos, was de volgende.De aantrekkelijkheid van een woning, en dus ook haarverhuurbaarheid, hangt vooral af van de situatie. Dezemoet een blijvende bevrediging schenken, ook aan dezeArtikelenFoto genomen vanuit het punt, op de situatie aangeduid met een cirkeltjetonischen hoogmoed. Ik heb dat rustig gebracht. Allewoningen zijn eender.Het is het voorrecht van den overheidsarchitect, dat hijhet mislukken eener besteding niet behoeft te duchten.Deze overweging heeft mij er toe geleid om ook nu weerhet geheel volledig te doen uitwerken, met alle details,en eerst daarna tot besteding over te gaan. Deze me-thode geeft eerst eenig tijdverlies. Maar daarna winst inelk opzicht. De aannemer kan volledig vooruit. Stagna-ties, zoo die er zijn, kunnen uitsluitend aan hem te wijtenBegane grond Verdieping150Lengte-doorsnedezijn. Uitvoering en toezicht zijn zoo eenvoudig mogelijk.De mogelijkheid van botsingen tusschen aannemer enarchitect is bij een goede administratie, die elke weekbehoorlijk afgesloten wordt, beperkt tot materiaalkwes-ties. Een maximum kan in de fabriek worden voorbereid,dus onafhankelijk van weersomstandigheden.De uitvoering is dan ook zeer vlot verloopen. De aan-nemer, de heer }. M. Krijger te Bergambacht, begon metzijn werkzaamheden op zijn kantoor en in zijn fabriek.Eerst vier weken na den datum van aanvang begon hijter plaatse. Toen was hettempo echter zoo hoog, dathij, ondanks moeilijkhedenin het verkrijgen van goedwelkvolk, ruim binnen dengestelden tijd klaar was.Botsingen e.d. bleven uit.De aanneemsom bedroegf 176.086.^--, waaronderf 1350.-- voor stalen bin-nendeurkozijnen, of f 1760.--per woning, wat zeer laagis. Het saldo der rekeningvan meer en minder werkwas negatief.De woningen zijn in beheerBelgisch patent430.884Andere patentenaangemeld'K^5ESi3H5iB'H.P.H. HET IDEAAL voor iedere keuken!Is t 9?^*^ SChandGi dat er duizenden en nogeens duizenden uitgebeten en gescheurde ?%goot-steenen onze zindelijke keukens ontsieren ;Daarom verlangt thans iedere huisvrouw een:H.P.H. AANRECHTBLADmet afneembare vuurklei- of emaille-gootsteen.Inlichtingen, brochures enz. verstrekken:Alleenverkoop voor Nederland:?UBO? INGENIEURSBUREAUHAARLEM - Jan Haringstraat 14 - Telefoon 23931H. PIJLS-HULSMAASTRICHT - Duitsche Poort 14 - Telefoon 2935FABRIKANT-UITVINDERrHEX IS OM GEKTE WORDEN ^Alweer een plafond aan het bladderen !LIJMVERF moest verboden worden !Hoe vaak heeft de schilder hierdoor al last energer gehad! ?Dikwijls heeft men niet alleen zijn' winst, maar ook zijn klant verloren.WAS DAT NODIG ? ?Als menN E E N ! !ALKASIT^CELLULOSE^LIJMhad verwerkt, was het --afbladderen niet voorgekomen!N.V.,,DE ATLAS'-DELFTAfd. KleefstoflenWESTVEST 51-53 - TELEFOON 1077VAN LEER sFOTODRUKINDUSTRIE N.V.Postbus 158 AMSTERDAM Telef. 91780FOTO s en FOTOKAARTENin OPLAGENf^^wAUTOMATISCHEVERKEERS-SIONALENVOORREGELING EN BEVEILIGINGVAN HET VERKEERN.V. TECBNISCHE HANDELMIJ EN INGENIEURSBUREAUREGENTESSELAAN 26 - DGN HAAO ^ TELEFOON 336597ffN,V, KLEIWARENFABRIEKNIEUW WERKLUST^^HAZERSWOUDE bij Leiden. Telef. Leiden 2201Alle soorten DAKPANNENin rood, blauw en verglaasd.Specialiteit op het gebied vanDRAINEERBUIZEN.Wij leverden onze pannen in den loop der tijden aan de verschil-lende Woningbouwvereenigingen en waren ook de leveranciers vande mooie Romaansche pannen voor het pas afgeleverde Woning-bouwcomplex der Woningbouwvereeniging ,,Spinoza" te Rijnsburg,Architect A. v. d. HEYDEN te Leiden.RijwielstandersJ. KUIPERSLEEUWARDENPostbus 79 Tel. 30523 trappen van vergelijking:GOED BETEREDEL-STANDGROEN('/ kan trouwens van al onzeproducten gezegd warden.)De Koning der vervende verf van KoningLaat UwGEMEENSCHAPPELIJKEBINNENTUINENI iiiiiiiiiiii ontwerpen en aanleggen dooriiW. BEUNDERBLOEMENDAALTELEFOON 22338L. GREATTI - AMSTERDAMKALFJESLAAN 56 - TELEFOON 24181TERRAZZO - MOZAIEK - AANRECHT-BLADENESTRICH-VLOEREN - KOUTGRANIETGRANITINE VOOR TRAPPEN EN MUURBEKLEEDINGBij tal van WONINGBOUWVEREENIGINGEN toegepast.bij de Woningstichting alhier. De huur bedraagt f 4.--per week minus maximaal f 1.-- per week. Het aantalgegadigden bedroeg ongeveer vierhonderd. De toewij-zing is door de Wethouder van Volkshuisvesting, Me-vrouw }. Smit-Pieters, in samenwerking met den Inspec-teur der stichting, met de uiterste zorg behartigd. Ookeen goede verhuring is van het grootste belang vooreen minimale slijtage en een goede verhuurbaarheid bijmutatie. Het aantal dier laatste is minimaal.Stadsverwarmingdoor Ir. H. }. Boon, Bedrijfsingenieurvan de N.V. P.E.G.U.S. te UtrechtAfb.ArtikelenDe gedachte om warmte in een stadswijk met behulpvan stoom te transporteeren en vervolgens aan ingeze-tenen te verkoopen werd voor het eerst in Amerikaverwezenhjkt, waar Holly in het stadje Lockport in hetjaar 1876 op bescheiden schaal daarmede een aanvangmaakte en warmte aan enkele zeer nabij gelegen gebou-wen ging leveren. Het is merkwaardig, dat de techniekder w^armtedistributie waarschijnlijk ouder is dan dievan de electriciteitsvoorziening, hetgeen echter nietwegneemt, dat de ontwikkeling van de laatste alge-meener en krachtiger is gebleken en dat zij tot een veelbelangrijker Industrie is uitgegroeid.De stadsverwarming heeft zich dan allereerst in Ame-rika ontwikkeld en men is er eerst later in Europa toeovergegaan.In Europa hebben de theoretische overwegingen, datde samenwerking van de zich inmiddels zoo krachtigontwikkelende electriciteitsopwekking met de warmte-levering in warmte-economisch opzicht groote voordee-len biedt, de ontwikkeling van de afstandsverwarmingbevorderd. Daarbij werd er in de meeste gevallen naargestreefd om afgewerkten stoom, afkomstig van destoommachines, welke de electriciteit opwekten, voorafstandsverwarming te gebruiken.Toch is deze w^eg niet in alle gevallen gevolgd. Zoowordt de groots-opgezette afstandsverwarming van debinnenstad van Parijs bediend met stoom onttrokken aaneen oud ketelhuis van een vroegere electrische centrale,waarvan de stoommachines buiten werking zijn gesteld.Het is niet te verwonderen, dat de Amerikaansche af-standsverwarmingen zich juist in de groote steden vande Vereenigde Staten verreweg het krachtigst hebbenontwikkeld.In de meeste steden van het Oosten en Noord-Oostenrondom het groote merengebied kan men ze aantreffen,maar ook vindt men er in enkele steden van zuidelijkeStaten, b.v. in Los Angelos. In totaal bestaan er thansca. 200 openbare afstandsverwarmingen. De ontwikke-ling ervan werd in de hand gewerkt door den bouw vanhooge toren-huizen, waarvoor het bedrijfs-technisch enconstructief altijd een groot bezwaar blijft om daarineen compleet ketelhuis van groote capaciteit te moetenonderbrengen. Het inkoopen van stoom levert -- ookdoor de zeer hooge grondprijzen -- zeer belangrijkebesparingen in bouwkosten op.De afbeeldingen 1 en 2 vertoonen het Burling-Slip- enhet Kips-Bay-ketelhuis, respectievelijk in de beneden-en in de bovenstad van New-York gelegen. De ,,sky-scrapers" rondom Burling-Slip-Station worden vanuitdat ketelhuis van verwarmingsstoom voorzien.Het is de moeite waard om enkele cijfers van de warmte-levering in New-York te noemen. De ketelhuizen zijndaar in staat in totaal 4.200 ton stoom per uur te produ-ceeren en kunnen nog belangrijk uitgebreid worden.De totale ontvangsten der warmtelevering derNew-York Steam Corporation bedroegen in 19309.610.000 $, in datzelfde jaar waren de ontvangstenvan 22 der belangrijkste stadsverwarmingen in de Ver-eenigde Staten 19.000.000 $, werden 70.000.000 tonstoom geleverd en waren 90.000.000 $ voor 10.600 afne-mers geinvesteerd. Per afnemer beteekent dit een leve-ring van 6.500 ton stoom en een investeering van8.500 $.In Europa bevinden zich het grootste aantal afstands-verwarmingen in Duitschland, waar zich ca. 25 bedrij-ven bevinden. Daarop volgen Rusland, Denemarken enhet vroegere Tsjecho-Slowakije, welke elk ca. 15 stedenmet afstandsverwarming bezitten.In afbeelding 3 is een ontwerp voor een algemeenestadsverwarmingin Berlijn gere-produceerd. Dezeverwarming wordtvanuit 8 warmte-centrales, waar-van 7 onderlingdoor verbindings-leidingen gekop-peld, bediend.In Frankrijk bezitParijs een stads-verwarming, inZwitserland Zii-rich. Voor zoover !--MUIMIIIILJMIIImij bekend, zijn er 4 ^^BX9il9^^^^H..i#X;in Engeland,Schotland en Zwe-den geen; deze te-Afb. 2 151ArlikelenAfb. 3B = Kroff?erke - Heiziverkegenstelling met het overige Europa is wel merkwaardig.Ook is het opmerkelijk, dat, waar de Amerikaanschebedrijven in hoofdzaak met stoom werken, de Duitscheen Tsjechische circa voor de helft water en voor de helftstoom als warmtedragend medium toepassen, maar datmen in Denemarken, met uitzondering van een gedeeltevan Kopenhagen en Frederiksberg, algemeen warmwa-ter toepast. Men verklaart dit wel door erop te wijzen,dat de Amerikaansche verwarmingsbedrijven door desterke ontwikkehng der electriciteitsvoorziening zooomstreeks 1915 zijn overvleugeld en met hun reeds ver-ouderde installaties niet tijdig een gecombineerd kracht-warmtebedrijf -- met moderne warmwaterverwarming-- meer konden ontwikkelcn.In ons land zijn afstandsverwarmingen in het algemeenweinig toegepast. De enkele voorbeelden daarvanhebben betrekking op zgn. ,,blokverwarmingen", waar-bij een complex bij elkander behoorende woningen van-uit een centraal ketelhuis van warmte voorzien wordt,of op stoomlevering vanuit enkele electrische centralesaan de daarom of in de onmiddellijke nabijheid gelegengebouwen.Het Academisch Ziekenhuis te Leiden heeft bijv. eengoed ingerichte afstandsverwarming en verder vindtmen voorbeelden daarvan in een der woonwijken vanGroningen en in het Philipsdorp te Eindhoven.Warmte in den vorm van stoom wordt geleverd, o.a.door de electrische centrales te Den Haag, Dordrechten Leiden.Een echte stadsverwarming vindt men te Utrecht, waarAfb. 4152 0.1 0.1 ft* 0.4 0.S 0.6 ft? 0.a 0.9MKMN.V. MOLYN^COROTTERDAMFa. EMILE SANDERSAlex. Boersstraat 21 Amsterdatn-Z Telef. 23428SPECIALITEIT:PRISMATISCHETegels en Bouwsteenenin blank of gekleurdHALF-KRISTALNEDERLANDSCH fabrikaatRuim 24.000 van deze HALF-KRISTALTegels werden in de onder- en schakel-stations der thans geelectrificeerde200 X 200 X 45 m/m. "i"^" ^" ^^^- Spoorwegen toegepastP. A. BOS P.Azn.ZEIST Boschkant 6Vlamoven-straatklinkersin Diverse soortenVlamovics(Drooggeperste Klinkerkeien)voor Wegen, DijkbeglooiVngen,Kademuren en BrugpeiiersGebalclcen Tegels20 X 20 X 5 cM.voor Plantsoenen en TrottoirsGEVEKEAMSTERDAM-.. -a.kKK>vK,>-v>.>^>V-wi'N.V. STEENGAAS MAATSCHAPPIJGevestigdsedertigilte 'S-GRAVENHAGE Valkcnboschkadc 313 - TcL 331861 Bijkantoren te:SCHEVENINGEN Tel. 550118 - AMSTERDAM Tel. 81053 - ROTTERDAM Tel.34181 - HAARLEM Tel. 11017Vcrkoopkantoor dcr Ncdcrlandsche STEENGAASFABRIEKEN te TwelloPRIMA KWALITEIT STEENGAASvan de grootste Stcengaasfabriek in Nederland.OPSTELLEN van STEENGAASCONSTRUCTIEN in het werkInlichtingen, begrootingen en adviezen warden gaarne gratis verstrekt!UNEEDIT VlfASCHBARE MUURVERF (Nieuw Procede)VOOR BINNEN EN BUITEN OP lEDEREN ONDERGRONDVERFFABRIEKEN N.V. RESINK - HAARLEM - LEIDSCHEVAART 574sUttWiK^SVOOR PLAFOND. WAND EN OMKL.cLue5& ofuhtf'u>fxd\^v(yca&/bmi/aJ^^N,V* IJZERHANDELGEBR. VAN CAMPENBROERSTRAAT 53 NIJMEGENZENDT ONS UW AANVRAGEN VOORHANG- EN SLUITWERKDOUCHE KRANENSTELLENFabriceertinvele modellenNEDERLANDSFABRIKAATWJ.STOKVIS - ARNHEMVraagt prijscourantVRAAGT ONS OM RAADIndien U last heeft van: MUGGEN, MOTTEN, VLIEGEN, MIEREN, WANDGEDIERTE, KAKKERLAKKEN, cnz. RATTEN en MUIZEN.Cheitiische Fabriek ,,ABIS"BLOEMENDAAL.>v,,WIRZ" BOUWSTOFFENINDUSTRIEOvertoom 371 - Amsterdam-W - Telef. 82360Fabriek: Rijksstraatweg 85 - HALFWEGLevert als specialiteit:Goedgekeurde SINTELDRIJFSTEEN5, 6, 7 en 9 cM. dikteLICHTBETONPLATEN33 X 20 X 5 en 33 x 20 x 7 cM.Ook gesteld in het werk. -- Nederlandsch fabrikaat.V. FOLTU AMSTERDAMRapenburg 29 - Telefoon 43942Asbestona Hardboard Houtvezel enz.Plaatmateriaalvanuit de oude electrische centrale in de Nic. Beets-straat het grootste gedeelte van de binnenstad ^ver-warmd wordt en waar men daartoe een uitgebreid netvan stoom- en heetwaterleidingen heeft aangelegd (zieafbeelding 4).Wij willen hieronder enkele gegevens over het Utrecht-sche bedrijf laten volgen.De totale lengte van alle Jeidingen in den grond gelegdten dienste van het warmtetransport, bedraagt ca. 30km. Het zijn geisoleerde stalen leidingen, voor een ge-deelte in kanalen, maar grootendeels direct in den gronden voorzien van een beschermmantel aangebracht. Dezelaatste wijze van werken is voor het betreffende bedrijfwel typeerend en afwijkend van de meestal in het bui-tenland gevolgde methoden. Technische en economischeoverwegingen maakten deze uitvoering noodzakehjk.Per 1 Januari 1939 bedroeg het aantal aansluitingen ca.400, welk getal regelmatig groeiende is. Het is daarbijopmerkelijk, dat de voorliefde van het publiek voor dezewijze van verwarming gaandeweg stijgende is.Dat de centrale warmte-productie ook voor het stads-leven van een niet te onderschatten belang is, mogehieruit blijken, dat ca. 15.000 ton brandstoffen nietmeer in de verschillende aangesloten woningen ver-stookt worden. Dit beteekent, dat de hoeveelheid rook-gassen in de binnenstad geproduceerd, met 200.000.000a 250.000.000 m"' per jaar is verminderd. De heilzameuitwerking van deze zuivering moet op den duur merk-baar zijn. Weliswaar wordt een groot gedeelte van dezerookgasproductie naar het ketelhuis van het verwar-mingsbedrijf gebracht, maar daar kunnen de noodigemaatregelen genomen worden om zorg te dragen, datdeze rookgassen zooveel mogelijk gezuiverd en in hoo-gere luchtlagen worden verspreid.Het totale warmteverbruik in een land als Holland isbetrekkelijk gering, omdat de wintertemperaturen invergelijking met andere landen op denzelfden breedte-graad hoog zijn.Dit is belangrijk voor de rentabiliteit van de warmte-levering, temeer waar het hier een seizoen-bedrijf be-treft, dat door het stopzetten in den zomer toch al ge-middeld per jaar slecht belast is.In het algemeen kan men aannemen, dat het warmte-verbruik bij eenzelfde bevolkingsgetal in Midden-Europa 30 a 40% grooter is dan in Holland.Daartegenover schijnt bij ons het warmteverbruik,vooral in de eigenlijke wintermaanden December, Ja-nuari en Februari, gelijkmatiger te zijn. Wil men der-halve hier een afstandsverwarming zoo rendabelmogelijk bouwen, dan moet zij voor deze gemiddeldewinterbelasting berekend worden, doch technisch zoouitgevoerd worden, dat door bizondere hulpmiddelen,bijv. tijdelijke verhooging van temperatuur of stoom-druk, een plotseling invallende koude opgenomen kanworden, desnoods met eenige opoffering van rendementin de warmte-centrale zelf. Dat dit belangrijk is, mogeblijken uit de omstandigheid, dat het warmteverbruikin den winter 1928/1929 30 tot 50% grooter was danin een normalen winter. Ik meen daarom, dat het juistis om de pijpleiding niet voor dit allergrootste verbruikte berekenen, maar bizondere hulpmiddelen bij strengekoude te baat te nemen.Tot nu toe is gesproken over ruimteverwarming, maarhet is belangrijk om eens na te gaan of ook de warmte Amkelenten behoeve van de warmwaterbereiding voor de keu-kens en het verdere huishoudelijke verbruik vanuit decentrale geleverd zou kunnen worden. Indien dit warm-teverbruik voor warmwaterbereiding groot zou zijn,zou het een zeer belangrijken invloed op de rentabiliteitvan een afstandsverwarming kunnen uitoefenen, daardit verbruik zoo goed als gelijkmatig over het jaar ver-deeld is. Jammer genoeg is echter de hoeveelheidwarmte noodig voor dit huishoudelijke verbruik in ver-houding tot die voor de ruimteverwarming, slechtsgering; men zou dit warmteverbruik gemiddeld op eentiende gedeelte kunnen stellen van dat voor de ruimte-verwarming, bij vele woningen zal het minder dan ditcijfer bedragen. Het zou daarom m.i. weinig zin hebbenom het groote verwarmingsnet voor dit kleine verbruikook des zomers in bedrijf te houden, omdat dan deonvermijdelijke netverliezen in verhouding tot de leve-ring zoo groot zouden zijn, dat 70 % tot 80 % van des zomers door de Centrale afgeleverde warmte verlorenzou gaan. Uiteraard is het wel mogelijk een afzonderlijkpijpleidingennet met geringe diameters te bouwen voordit huishoudelijke warmteverbruik, maar een gunstigeninvloed op de ,,groote" warmtelevering behoeft men danevenmin te verwachten, althans niet van beteekenis.M.i. is het daarom economisch beter verantwoord omdan van het aanwezige electrische kabelnet gebruik temaken voor de warmwaterbereiding door middel vannachtstroom.In het bovenstaande zijn reeds enkele belangrijke pun-ten vermeld, waardoor de rentabiliteit bepaald wordt.Met het oog op de wijze, waarop de Hollandsche stedengebouwd zijn, is het allereerst van belang op te merken,dat wij geen of betrekkelijk weinig groote blokwoningenkennen; d.i. b.v. in Hamburg, Berlijn of Parijs anders.In Holland vindt men meestal woningen, waarin eenof een beperkt aantal gezinnen wonen. Daardoor wordthet verbruik niet zoo sterk geconcentreerd, zoodat perstrekkenden meter van het leidingnet minder warmtedan in de genoemde buitenlandsche steden verkochtkan worden, hetgeen de rentabiliteit ongunstig be-invloedt.Ook is het voor de rentabiliteit ongunstig, dat de hoe-veelheid warmte noodig per hoofd van de bevolkinggering is, in vergelijking met b.v. Midden- of Noord-Europa, het zij dan dat de meer gelijkmatige wintertem-peratuur in Holland daarentegen een meer gelijkmatigwarmteverbruik mogelijk maakt.Tevens moet erop gewezen worden, dat de brandstof-kosten in ons land betrekkelijk laag zijn. Het transportte water bevordert hier lage brandstofdistributiek-ostenen het aanbod op onze brandstofmarkt is altijd veelzijdigen ruim geweest. Tengevolge van deze lage brandstof-markt maakt het ,,verwarmingsbudget" een minder be-langrijk onderdeel van het totale verbruiksbudget uitdan b.v. in Midden-Europa.Bezien vanaf den kant van den warmteleverancier zal-- bij een lagen brandstofprijs -- het aandeel der vasteonkosten in den franco-warmteprijs grooter zijn en zalhet meer bezwaren opleveren -- en dat te meer bij eenklein verbruik per strekkenden meter netlengte '-- omdeze franco-warmtekosten onder die van de particulierestookinrichtingen te brengen.De voorliefde van het publiek tot het betrekken van looArtikclenAfb. 5warmte en tot het afstappen van een eigen stookinrich-ting kan dus niet aangewakkerd worden door belang-rijke financieele besparingen op het verbruiksbudget,zoodat het juist de imponderabiele voordeelen zijn,welke tot aansluiting zullen moeten nopen.Het is daarom te meer een eisch, dat de aanlegkosten,vooral van alle pijpleidingen, en vooral van de huis-aansluitingen, welke tezamen 30 % a 40 % van defranco-warmte-kosten bepalen, zooveel mogehjk ver-laagd worden.Daarom moeten dure betonnen pijpleidingenkanalen -^al of niet begaanbaar -- zooveel mogelijk vermedenworden. In het algemeen zal men moeten trachten omgoedkoopere constructies, waarvan men o.a. in Amerikavele voorbeelden kan zien, toe te passen, natuurlijk zon-der daarbij aan de bedrijfsveiligheid te kort te doen.Hierbij is het van veel beteekenis met welke grondsoor-ten men te doen heeft. Heeft men hoog-gelegen stads-gedeelten met goed gedraineerden grond, dan zal dituiteraard voor de verwarmingsleidingen zeer gunstigzijn. Moeten de pijpleidingen echter in het grondwateren in een slappen bodem gelegd worden, dan is het zeermoeilijk om goede constructies te vinden, welke vol-doende goedkoop zijn om de rentabiliteit van de warmte-levering mogelijk te maken. Uiteraard zal men daarbijnieuwe constructies moeten vinden, omdat de gebrui-kelijke methoden, o.m. toegepast bij het bouwen vanondergrondsche kanalen en rioleeringen, te kostbaarzullen blijken te zijn.Tenslotte eischt de rentabiliteit, dat de voordeelen ver-Afb. 7bonden aan de combinatie van electriciteitsopwekkingen verwarmingstechniek, alsmede het gebruiken van debestaande ketelinstallaties in de bestaande electrischecentrales zooveel mogelijk uitgebuit moeten worden. Ditis te meer noodig, omdat het bereiken van een goederentabiliteit in ons land bezwaarlijker zal zijn dan inMidden-Europa en zeker dan in de groote Amerikaan-sche steden. Het waarom werd hierboven in voldoendemate toegelicht.Voor de oude electrische centrales in onze steden, waar-van er vele zijn die reeds door nieuwe centrales buitende steden vervangen werden, ligt er hier een mogelijk-heid van nieuwe ontwikkeling, en vooral de oude ketel-installaties, welke geheel of grootendeels zullen zijnafgeschreven, maar nog met een goed rendement bruik-baar kunnen zijn, zouden hierbij nuttig te gebruiken zijn.In het pijpleidingennet van het PEGUS-verwarmings-bedrijf (N.V. Provinciaal- en Gemeentelijk UtrechtschStroomleveringsbedrijf) zijn verschillende constructiesvoor het leggen der pijpleidingen toegepast.Aanvankelijk werden lage-druk-stoomleidingen in ge-heel gesloten kanalen gemonteerd (afb. 5). Deze me-thode was niet alleen kostbaar, maar leverde bovendienvoor de omwonenden veel ongerief op (geheele stratenwaren gedurende 3 a 4 maanden voor het verkeer zooAfb. 6 Afb. 8154goed als onbruikbaar (afb. 6). Bovendien -- al warende betonkanalen nog zoo goed gesloten -- gebeurde hettoch wel, dat deze kanalen zich met grond- of lekwatervan verschillenden oorsprong vulden, hetgeen zeer na-deelig voor de warmte-isolatie was.Later, omstreeks 1927, werden voor het eerst warm-waterleidingen gelegd en wel in kappenkanalen van eeneenvoudiger en goedkoopere constructie dan de boven-genoemde betonkanalen (afb. 7).Sedert 1930 worden de pijpleidingen met uitzonderingvan bochtstukken voor de warmte-uitzetting, verdeel-punten en bizondere kruisingen van andere pijpleidin-gen en asphalteeringen, direct in den grond, in een bedvan grof, zuiver zand gelegd.De warmte-isolatie wordt met twee lagen asphalt-jute-bandage omwikkeld, op zoodanige wijze, dat zich eensterke, taaie beschermmantel om de isolatie vormt, meteen dikte van ca. 1 cm. Deze asphaltlaag is niet alleentegen grondwater, maar ook tegen alle mogelijke grond-en veenzuren bestand.De warmte-uitzetting der pijpleidingen wordt behalvein de bochtstukken, in speciaal geconstrueerde compen-satoren opgenomen. Deze compensatoren zijn vanzacht-koperen gegolfde buis vervaardigd, welke golvin-gen door aluminium-afstandsringen beschermd worden.Ook worden speciale compensatoren van tombak-mate-riaal toegepast. De constructie der compensatoren werdzoodanig bepaald, dat de afmetingen der compensator-putten zoo beknopt mogelijk werden; een voorbeeld vanzulk een compensatorput met gemonteerde compensato-ren geeft afbeelding 8.Het behoeft wel geen nader betoog, dat zich in verschil-lende technische details een speciale techniek ontwik-keld heeft tot het leggen dezer geisoleerde verwarmings-leidingen direct in den grond, waarbij in de eerste plaatsde warmte-uitzetting ongehinderd moet kunnen plaatsvinden.In de oude binnenstad moesten vele en groote moeilijk-heden overwonnen worden om de pijpleidingen deelsdoor oude, soms onbekende riolen en waterloopen, tus-schen andere pijpleidingen en kabels, en onder asphal-teeringen door te werken, waarvan afbeelding 9 eenindruk moge geven.In de wijze van aansluiting der verschillende gebouwenbestaat groote verscheidenheid.De groote gebouwen, zooals Ziekenhuizen en Admini-stratiegebouwen der Nederlandsche Spoorwegen, be-trekken lage-druk-stoom, waarmee het water, dat in deverwarmingsinstallatie intern circuleert, verwarmdwordt.De meeste aansluitingen mengen het door het bedrijfgeleverde warme water met een gedeelte van het afge-koelde water der radiatoren, teneinde de voor dewarmteregeling in elk gebouw meest gewenschte water-temperatuur te verkrijgen, Bij dit mengsysteem zijn nogallerlei methoden van automatische verbruiksregelingmogelijk. Bij de eenvoudigste, b.v. in woonhuizen,waaronder flatwoningen, wordt de warmte geregelddoor middel van een speciale handregelkraan, waarmeeook 's nachts het warmteverbruik geheel gestopt wordt.Verder zijn er verschillende automatische regelkranenin gebruik, welke hetzij hydraulisch, hetzij electrischingesteld worden. Sommige installaties werken volko-ArtiktlenAfb. 9men automatisch en zijn voorzien van schakelklokken,waardoor ze op tijd -- en zonder eenige bediening ---in en uit bedrijf genomen worden. In afbeelding 10Afb. 10155Artikclcn156wordt een der meest een-voudige aansluitingen,n.l. voor een flatwoning,vertoond, terwijl afbeel-ding 11 een der volledig-automatisch werkendeaansluitingen, in dit ge-val voor een kantoorge-bouw, weergeeft.De geleverde warmtehoe-veelheid wordt gewoon-lijk door middel van eenwarmtemeter gemeten,welke de hoevcelheiddoorstroomend watermet de afkoeling daarvanintegreert.In de warmte-centrale,waarvan de ketelcapaci-teit binnenkort ca. 110ton stoom per uur zal be-dragen, is o.m. een aftap-tegendrukturbine opge-steld, welke de energiebeschikbaar in den ketel-stoom van hoogen druk(22 atm.) allereerst ge-bruikt voor electriciteits-opwekking.Daarna wordt uit dezeturbine de lage-druk-stoom, noodig voor destadsverwarming, afge-tapt, en wordt tevens ineen specialen condensorhet warme water daar-voor bereid.Verder is de warmte-centrale voorzien van denoodige verdeelleidingen,stoomdrukreduceertoe-stellen, warmwaterberei-ders, warmwatervoor-raadtanks, circulatie- enandere pompen en vande noodige meet- en re-gelinstrumenten; afbeel-ding 12 geeft een kijkjebinnen in de warmte-cen-trale. In filters van een?peciale constructie wordthet uit de stad terugkee-rende water van alle vuilgezuiverd en daarna des-gewenscht tot op de juis-te scheikundige samenstelling, o.a. met soda of loog, ge-doseerd.De machinist heeft aan de hand van aanwijzende enregistreerende meetinstrumenten een voortdurend over-zicht over het stoom- en warmwaterverbruik en overde buitentemperatuur, en hij is in staat om de tempera-tuur en den druk van de warmtemedia, ten gerieve vande verbruikers, zoo nauwkeurig mogelijk bij de weers-omstandigheden aan te passen.Afb. 11Afb. 12Uit het bovenstaande moge blijken, dat het voor onsland wel mogelijk geacht moet worden, om steden of ookwel stadsgedeelten van afstandsverwarmingen te voor-zien, maar dat plaatselijke omstandigheden geheelbepalen of zooiets werkelijkheid kan worden. Tevens isdaarbij in algemeenen zin aangegeven, dat daarbij ge-zocht moet worden naar een doelmatige verbindingvan de electriciteitsopwekking met de warmtelevering,beide door de aanwezige, electrische centrales.BinnenlandWijziging van de WoningwetBij Koninklijke Boodschap van 24 Juni 1.1. is een wetsontwerp bij deTweede Kamer ingediend tot wijziging van de Woningwet.Wij laten hieronder volgen het eenig artikel van dit ontwerp bene-ven de Memorie van Toelichting, die onderteekend is door de Minis-ters van Binnenlandsche Zaken, van Justitie en van Financien a.i.,en het Voorloopig Verslag.Eenig artikelIn de slotbepaling van de wet van 14 Juni 1934, Staatsblad No. 316,wordt: ,,1940" vervangen door: 1945.Memorie van ToelichtingIngevolge de slotbepaling van de wet van 14 Juni 1934, StaatsbladNo. 316, tot wijziging van de Woningwet, moet, zoodra de heer-schende buitengewone omstandigheden hebben opgehouden te be-staan, doch in ieder geval voor 1 Januari 1940, aan de Staten-Gene-raal een voorstel van wet worden gedaan, houdende intrekking vande artikelen VIII A, VIII B en IX van die wet, alsmede een regelingnopens den overgang tot den normalen toestand.Naar de meening van de ondergeteekenden gelden de hierbedoeldebuitengewone omstandigheden nog onverzwakt. Ook thans bestaater nog behoefte aan woningen van lagere huurwaarde, zoodat debepalingen, vervat in de hiervoren genoemde artikelen, nog nietkunnen worden gemist.Op dien grond achten de ondergeteekenden het noodzakelijk, hettijdstip, voor hetwelk een voorstel tot intrekking van de bepalingente dezer zake moet worden gedaan, nader vast te stellen op 1 Januari1945.Voorloopig VerslagBij het afdeelingsonderzoek van dit wetsontwerp verklaarden ver-scheidene leden het te betreuren, dat aard en inhoud van de Memorievan Toelichting aanleiding kunnen geven tot de opvatting, dat hethier een weinig belangrijke verlenging van een vroeger gegevenmachtiging betreft. Zulk een opvatting toch zou onjuist zijn. Aan-vaarding van dit voorstel zou integendeel een zeer belangrijke beslis-sing inhouden. Het gaat hier immers om de al of niet voortzettingvan de vergaande Kegeeringsbemoeiing met de uitvoering van debepalingen der Woningwet, in het bijzonder ten aanzien van denvereenigingswoningbouw. De Kamer, aldus deze leden, behoort zichvan de mogelijke gevolgen van zulk een voortzetting terdege reken-schap te geven.Deze leden brachten in herinnering, op welke wijze de huidige arti-kelen 52a en 55a der Woningwet en de daarmee samenhangendewijzigingen in de artikelen 53 en 54 in 1934 tot stand gekomen zijn.Een rechtstreeksche centrale zeggenschap ten aanzien van alle raads-besluiten tot gemeentelijke steunverleening aan vereenigingswoning-bouw en tot terreinoverdracht aan bouwvcreenigingen wees de Ka-mer destijds uitdrukkelijk af. De huidige regeling, welke slechts zoudienen ,,om al te groote afwijkingen van haar beleid (d.i. het beleidder Regeering) in zake de Woningwet te keeren", verkreeg boven-dien door de aanneming van het amenderaent-Smeenk c.s. een be-perkten duur, n.l. tot 1 Januari 1940.Er bestaat naar het oordeel van de hier aan het woord zijnde ledengegronde twijfel of de Regeering zich bij het hanteeren van de haartoegekende bevoegdheid wel overeenkomstig het verlangen der Ka-mer tot het keeren van ,,al te groote afwijkingen" heeft bepaald.Zoo moet de Minister van Binnenlandsche Zaken in October enNovember 1938 circulaires tot Gedeputeerde Staten hebben gericht,waarvan de strekking was, dat bezwaar zou worden gemaakt tegenalle raadsbesluiten, die in eenigerlei opzicht zouden afwijken vanhetgeen de Regeering bij het verleenen van Rijksvoorschotten wen-schelijk acht. Inzage van deze circulaires werd, naar men meendete weten, aan den Nationalen Woningraad, die daarom verzochthad, geweigerd. Deze leden zouden het op prijs stellen, indien deRegeering de hierbedoelde circulaires alsnog aan de Kamer zou wil-len overleggen.In verband met de wijze, waarop de Regeering haar bevoegdhedenhanteert, deed het dezen leden dan ook zonderling aan, in de Me-morie van Toelichting de gevraagde verlenging gemotiveerd te zienmet een verwijzing naar de nog steeds bestaande ,,behoefte aanwoningen van lagere huurwaarde". Dat deze behoefte bestaat, is opzich zelf ongetwijfeld juist, doch verlenging van den geldigheidsduurvan de artikelen 52a en volgende zou eerder tot beperking dan totbevordering van het beschikbaar komen van zoodanige woningenleiden. Zoo werd op 30 Maart j.l. een met algemeene stemmen doorden raad der gemeente Krommenie genomen besluit, dat door Gede-puteerde Staten was goedgekeurd, strekkende tot verleening vangarantie voor een aantal volkswoningen, vernietigd. De hoofd-inspecteur voor de volkshuisvesting rapporteerde, dat de behoeftedaar ter plaatse niet zoo dringend was, dat de bouw van deze wo-ningen met Overheidshulp gerechtvaardigd zou zijn. De leden, hieraan het woord, meenden dan ook, dat voor de aangevraagde ver-lenging een zakelijker motiveering vereischt was dan de enkeleopmerkingen, welke de al te sobere Memorie van Toelichting bevat.De ,,buitengewone omstandigheden", welke destijds tot opnemingvan de genoemde artikelen in de Woningwet hebben geleid, zijnhuns inziens sindsdien sterk gewijzigd. Onder de tegenwoordigeomstandigheden achtten deze leden de normale bevoegdheden, waar-over de Regeering met medewerking van de inspectie en de collegesvan Gedeputeerde Staten beschikt, geheel voldoende. Tegen de ge-vraagde verlenging van de buitengewone bevoegdheden tot 1 Januari1945 hadden zij dan ook ernstig bezwaar.Eenige andere leden betoogden eveneens, dat van de bevoegdheden,welke in 1934 aan de Regeering werden verleend, een te ver gaandgebruik is gemaakt. De Regeering beperkt zich er niet toe belang-rijke afwijkingen van haar beleid te beletten, zij ontneemt in velegevallen aan de woningbouwvereenigingen en de plaatselijke auto-riteiten alle vrijheid van beweging. Zelfs schijnt zij een enkele maalte verhinderen, dat vereenigingen in plaatsen, waar behoefte aanwoningen bestaat, bouwen met kapitaal, dat zonder steun of garantievan de Overheid verkregen kon worden. Dit gaat te ver. Ook dezeleden hadden, althans aanvankelijk, tegen de voorgestelde verlengingbezwaar.Weer andere leden deelden deze bezwaren niet; zij konden zich danook voorshands met de gevraagde verlenging vereenigen.Verscheidene leden vestigden bij deze gelegenheid opnieuw de aan-dacht op artikel 24a der Woningwet, dat eveneens bij de wet van14 Juni 1934, Staatsblad no. 316, is ingevoegd en waarbij de moge-lijkheid werd geopend om bij algemeenen maatregel van bestuurvoorschriften te geven voor de vorming en erkenning van woning-commissies. Deze leden stelden de vraag of de Regeering thans dentijd niet gekomen acht om van de bevoegdheid, haar in dit artikelverleend, gebruik te maken.Dezelfde leden zouden gaarne vernemen of de indiening van hetontwerp tot wijziging van de Woningwet, hetwelk in voorbereidingis, spoedig kan worden verwacht.Voorschotten en bijdragen ten behoeve van krot-opruiming ten plattelande ingevolge de circulai-res 5433 M. van 25 Juli 1927. 4109 M. van 7 Juni1928 en 8021 M. van 6 November 1930Bij Ministerieele beschikking:van 5 April 1939, No. 3247 M I., Afd. V., is aan A. van Hoven teWellerlooi (gem. Bergen (L.)) voor den bouw van een woning eenvoorschot verleend van / 1369.--, tegen een rente van 3}/2%> terugte betalen in 30 annuiteiten van 5.438% en een bijdrage van / 300.--;van 11 April 1939, No. 3462 M I., Afd. V., is aan A. v. d. Wiel teDrunen voor den bouw van een woning een voorschot verleend van/ 2490.--, tegen een rente van 33/2%. terug te betalen in 30 annui-teiten van 5.438% en een bijdrage van / 300.--;van 12 Juni 1939, No. 5438 M I., Afd. V., is aan H. Dijk te The-singe (gem. Ten Boer) voor den bouw van een woning een voor-schot verleend van / 2700.--, tegen een rente van 314%, terug tebetalen in 30 annuiteiten van 5.438% en een bijdrage van / 300.--;van 15 Juni 1939, No. 5910 M I., Afd. V., is aan H. van Herpente Rosmalen voor de verbetering van een woning een voorschot ver-leend van / 1070.^, tegen een rente van i}/z%, terug te betalen in15 annuiteiten van 8.683% en een bijdrage van / 300.--;van 22 Juni 1939, No. 6106 M I., Afd. V., is aan A. J. van de Walte Schijndel voor den bouw van een woning een voorschot verleendvan / 1822.--, tegen een rente van 33/2%. terug te betalen in 30annuiteiten van 5.438% en een bijdrage van / 300.--.Binnenland157Dinnentand158ic>CODt-(-73ouIZlt-lOO>6;s>-a3OaT)a-a>o(jt-i.0a'So>D3ahet voor-bijdragemaken van grond,Woningbouwver-r Wonen" aldaar1en3cgwterrein.ingen enrgaderlo-'3cCOO)0s'Sl-la;.d^g"533OJ1ItaCO>c"5td4J4J^!33d4;.S4JCsenO0>'S0IIICO>3OJ34-fi^3aijS303cc05c0OOcO:0.3^gooen0.3^"wCenpgcsCO,.>t;^1ena?MD,'~"3t!ojc2XQSi^30COGCOCCOOCOaCO3Sufe34J30ajCOCO>cCOCO>CCOC334)0s>COen4JC2>COenit;-afid>ItfiCJIta:isgQDQSXQXQo-aQ^Q^Q^Q^Q.aCNXQXQ--,^^1I^1111.C3d^dmmfin(^oCOCNf"!S:="14J..5c,EaHHoC"oC"o""0^'-'o\"oC">>CsoC-'oC"?"2P,?sgsCO^2222CO?H^222COi^CO1^2222CO1^22COw:22CO"^BS?Q'"S1--'V-H_CO,,QS-ai-SBinnenlandua-^9S"4.g,b.UcatGa>.c0|s??^gdc3OTociS-n?CS-SJ3=wcK(U4>a^-oasi0>c52>-*->rijgenvanvan ebijbe1^liverkbouwcoopmet"^?_o>^>^XcliO(UQgXQDi--d1d1-^rooooot^mtNcnooooOOooIN.\i3N.^ooootNtr)OOooooootNfT^OOoocnCO1.I.ouSinin3Ocns?B3OOooCNOOSino00o0003.s-sJ33.ya3OCTi.SonBOCOCOCOCOCOCOI.I.o^OONrooo00IIddoooropir!&?TIE.MAA.T?CU,AM