iVolSteOrgaan van het Nederlandsch Instituut voor Volkshuis-vesting en Stedebouv/ en van den NationalenWoningraad,waarin opgenomen de mededeelingen van den Rijlcs-dienst voor het Nationale Plan, en tevens gewijd aanden WederopbouwJanuari 1942 23e Jaargang no. 1in woningen:geen irappenhuis of vesiibulein labrieken:geen moderne kleed-of schafilokalenin boerderijen:geen moderne sialZONDERMOSA-TEGELSALS WANDBEKLEEDINGi^MMHOLLANDMuurtegelfabriek?MOSA?MAASTRICHTLEVERBAAR DOOR DEN HANDELRi:iiAaHeerengracht 433, Amsterdam-G, Tel. 32092-32243Maquettebouw: Rozenstr. 117, A'dam-C, Tel. 37217,,WODAN"VERF- & LAKFABRIEKENJACOB MARTENSAMSTERDAM - TEL. 27127-92628Schilderwerk zoowel voor oude alsnieuwe muren, voor binnen enbuiten, behoeft niet te stagneeren.WODAN MUURVERFRAMSES MUURVERFZIJN OLIEVRIJE PRODUCTENVRAAGT NADERE INLICHTINGENVLAMOVENDAKPANNENOOSTHOEKALPHEN a/d RUNBoUWBUREAUG.W.KRWMERTELEFOON32544-51604-93589AMSTERDAM-CKEIZERSGRACHT 752BESTELKAARTAan hetNederlandsch Instituut voorVolkshuisvesting en StedebouwLange Voorhout 19'sGRAVENHAGE3731942Ondergeteekende wenscht te ontvangen:ex. band Tijdschrift Volkshuisvesting en Stedebouw1941 a f 1.50 per exemplaar;ex. band Tijdschrift Volkshuisvesting en Stedebouwen De Woningbouwvereeniging 1941 a f 1.75 per exemplaar.Het verschuldigde bedrag wordt gestort op de postrekening van hetInstituut No. 29080.Verzoeke nauwkeurige en duide- Onderteekeninglijke opgave van naam en adresTijdschriftvoor Volkshuisvesting en StedebouwOrgaan van het Nederlandsch Instituut voor Volkshuisvesting en Stedebouw enden Nationalen Woningraad, Algemeenen Bond van Woningbouwvereenigingen,waarin opgenomen de mededeelingen van den Rijksdienst voor het Nationale Plan,en tevens gewijd aan den WederopbouwRedactie: H. P. J. Bloemers, J. Bommer, Jhr. M.J.I, de Jonge van Ellemeet, Ir. L. S. P. Scheffer,Ir. P. Bakker Schut, Mr. J. Vink, Ir. J. M. A. ZoetmulderMedewerker voor den Wederopbouw; Dr. Ir. Z. Y. van der Meer, Algemeen Secretaris van denAlgemeen Gemachtigde voor den Wederopbouw en de Bouwnijverheid.Adrea roor Redactie en Abonnementen : Lange Voorhout 19, 's-Gravenhage,Telefoon 115720, 115721 en 115722AdTertenties: Keizersgracht 188, Amsterdam C, Telefoon 49128Januari 194223e Jaargang - No. 1MaandbladOfficieele mededeelingenNederlandsch InstituutBand TijdschriftVoor jaargang 1941 van het Tijdschrift wordt een bandbeschikbaar gesteld a / 1.50 per exemplaar.Indien men een band wenscht, waarin ook de bijlage,,De Woningbouwvereeriiging" mee gebonden kan wor-den, bedraagt de prijs f 1.75.Bovendien worden door den Nationalen Woningraadafzonderlijke banden voor ,,De Woningbouwvereeni-ging" beschikbaar gesteld a / 1.25.Bestelhngen voor een band voor het ,.Tijdschrift voorVolkshuisvesting en Stedebouw" of voor het Tijdschriftmet de Woningbouwvereeniging worden gaarne voor15 Februari a.s. tegemoet gezien; een bestelkaart is bijdit nummer gevoegd.Banden voor ,,De Woningbouwvereeniging" kunnen be-steld worden bij den Nationalen Woningraad (zie hetbericht hierover in ,,De Woningbouwvereeniging" metbijgevoegde kaart).?Contributie 1942Door een aantal leden van het Instituut is de contributievoor 1942 reeds voldaan. Ter vermijding van portikos-ten wordt den leden verzocht het stortingsbewijs alskwitantie te willen beschouwen.Rijksdienst voor het Nationale PlanInstallatie van de Vaste CommissieOp 16 Januari j.l. is de Vaste Commissie van den Rijks-dienst voor het Nationale Plan, waarvan de benoemingin de vorige aflevering van dit tijdschrift is medegedeeld,door den President van den Rijksdienst, Mr. Dr. K. J.Frederiks, geinstalleerd met de volgende rede :,,Het is mij een voorrecht U hier vergaderd te zien omte worden geinstalleerd tot Vaste Commissie van denRijksdienst voor het Nationale Plan.Deze Dienst is in het leven geroepen ,,ten behoeve van1. de ruimtelijke ordening der nationale belangcn, 2. hettoezicht op de ruimtelijke ordening van de streekbelan-gen en gemeentelijke belangen en 3. het onderzoek, datals basis voor deze ordening zal dienen."De idee van het Nationale Plan dankt haar concreti-seering aan de Staatscommissie tot herziening van deWoningwet.Deze Commissie achtte het dringend noodzakelijk, datde uiteenloopende belangen, welke het gebruik van denbodem betreffen, worden gecoordineerd, teneinde tevoorkomen, dat afzonderlijke behartiging van die belan-gen tot botsingen aanleiding geeft. Daarbij werd ge-dacht aan een juist en economisch gebruik van den bo-dem en aan de bescherming van die gedeelten, welkedoor hgging, samenstelling of karakter van bijzonderewaarde voor de natie moeten worden geacht; onder meerzouden daarbij belangen van landbouw, handel en nij-verheid, natuurschoon, recreatie, vestiging en verkeer te-gen elkander moeten worden afgewogen.De ruimtelijke ordening dier uiteenloopende belangenbehoort te bestaan eenerzijds in een analyse en daarnaasteen synthese van bestaande verschijnselen, toestanden,stroomingen en behoeften op sociaal, economisch en cul-tureel gebied. Bij die synthese behoort, met betrekkingtot indeeling en gebruik van den bodem, te worden ge-streefd naar een zoo harmonisch mogelijke oplossing, diede verschillende elementen, in hun onderhng verband,tot hun recht doet komen.Hier ligt een ontzagwekkende maar tevens een bij uitstekaantrekkelijke taak. Is die taak reeds van groote betee-kenis bij de plaatselijke uitbreidingsplannen en het re-gionaal planologisch werk, zij bereikt haar hoogtepuntin de sfeer waar zij de nationale belangen te behartigenheeft en de overkoepehng moet vormen van al hetgeendoor de regionale en communale organen is verricht.Die taak dient een gemeenschapsbelang in den hoogstenzin van het woord. Wie mede tot hare uitvoering geroe-pen is, is haar zijn voile toewijding schuldig, een toe-wijding, die zich niet mag laten ontmoedigen bij eenmogelijk struikelen, maar die uit dat struikelen een lesput voor verder streven.Met vreugde stel ik vast, mijne heeren leden van deVaste Commissie, dat wij mede tot de uitvoering van dietaak geroepen zijn.Nationale PlanWederopbouwArtikelenDe functie van Uwe Commissie, met welke ik mij nauwverbonden gevoel, mede omdat hare vergaderingen, bijmijne tegenwoordigheid, onder mijn presidium zullenstaan, is een zeer belangrijke. Haar is de leiding der pla-nologische werkzaamheden opgedragen. Zij zal zich der-halve hebben bezig te houden met de centrale ruimtelijkeordening en de coordinatie van planologische maatrege-len voor het geheele gebied des Rijks.Behalve werkzaamheden als het uitbrengen van advie-zen, bijv, over streekplannen en stedebouwkundige aan-gelegenheden van algemeenen aard, zal tot haar taak be-hooren het voorbereiden van het Nationale Plan. Voordeze voorbereiding is behoefte aan een breed opgezetonderzoek en de bestudeering van het daarbij verkregenmateriaal. Teneinde een en ander in goede banen teleiden zal de Commissie zich daarom in de eerste plaatshebben bezig te houden met het ontwerpen van richtlij-nen voor het centraal verzamelen, rangschikken, bestu-deeren en verwerken van gegevens, welke voor het ste-debouwkundige werk in Nederland van algemeene be-teekenis zijn en voor het brengen van eenheid in het ver-werken van deze gegevens; zoomede van richtlijnenvoor de coordinatie van het streekplanwerk.Ik meen deze punten te mogen kenschetsen als de prae-dabele punten, die den nieuwen koers op planologischgebied aanduiden. Evenals een streekplancommissie, inde regionale sfeer, haar werk aanvangt met een uitge-breid onderzoek naar de elementen, die bij de ruimte-lijke ordening van belang zijn, zal Uwe Commissie, in denationale sfeer, het veelomvattend werk moeten inleidenen overzien, dat, na moeizame studie en overleg, voerenzal naar de synthese in den vorm van een NationaalPlan. Zij zal daarbij contact houden met de specialecommissien, die naar behoefte worden ingesteld, met destudiecentra en met velerlei instanties en lichamen, diezich met onderdeelen van het groote complex van belan-gen bezig houden.De aard van haren arbeid stempelt Uwe Commissie toteen werAicommissie. Uit haar functie vloeit een voort-durende bemoeiing voort met de centrale ruimtelijkeordening en de coordinatie van planologische maatrege-len. De leiding van het planologisch werk, waarvan deuitvoering bij het Bureau berust, vooronderstelt een gere-geld geven van aanwijzingen daartoe en een voortdurendtoezicht op de uitvoering.Ik hoop in het licht te hebben gesteld, dat hoewel detaak der Commissie stellig veel omvattend en zwaar zalzijn, het doel van die taak de daartoe noodige bijzondereinspanning en toewijding wettigt. Het verheugt mij zeerU, vertegenwoordigers van verschillende belangrijketakken van Overheidsbemoeiing, bereid te hebben ge-vonden, Uwe krachten te wijden aan het ideaal, dat ditdoel inhoudt. Met het uitspreken van mijn vertrouwenin haren vruchtbaren arbeid en van de hoop, dat die ar-beid tot zegen moge strekken van het Vaderland, ver-klaar ik hierbij Uwe Commissie voor ge'installeerd engeef ik aan Uw vertrouwde handen, Mijnheer de Voor-zitter, den voorzittershamer over".De wederopbouw van stad en landDe maand November bracht verschillende onteigeningenin verband met den wederopbouw dichter bij haar vol-tooiing. Zoo vonden aanvullende onteigeningen plaatsin Bleskensgraaf, Yerseke, Rotterdam en Zevenbergen.Z In vele andere plaatsen werd de voorgenomen onteige-ning aangezegd; elders weer werden de onteigenings-stukken ter visie gelegd of had een zitting plaats tot hetaanhooren van bezwaren.In ons vorige overzicht gaven wij eenige bizonderhedenover den stand van den woningbouw te Rotterdam.Over eenigen tijd hopen wij dit te kunnen herhalen.Uiteraard is het tempo van den woningbouw ter plaatse,ook in verband met den beperkten aanvoer van verschil-lende bouwmaterialen, niet zoodanig dat een maande-lijksch overzicht de moeite zou loonen.Wat Middelburg aangaat, vertoont de herbouw van per-ceelen in de binnenstad eenigen voortgang.Het aantal boerderijen over het geheele land, dat zich ineenig stadium van herbouw bevindt, liep gedurende demaand November op van 518 tot 537.Ontwerp arbeiderswoningIn verband met de arbeiderswoning door den HeerFeenstra ontworpen en ingezonden in het November-nummer van dit Tijdschrift, zend ik U de volgende op-merkingen.Ik ga daarbij uit van de veronderstelling dat het typewoning bedoeld is voor landelijke gemeenten, voor land-arbeiders, fabrieksarbeiders, voor de kleine burgerij de-zer gemeenten, die tezamen 80--90 % van de totale be-volking uitmaakt, b.v. postbode, veldwachter, knechtenvan smid, bakker, schipper, visscher, wagenmaker, enz.De woningbreedte van 4.70 m is te gering voor de wo-ningbehoeften van plattelanders.De uitbouw van 3.70 m lengte onderschept zon en licht.geeft aanleiding tot klachten en verhuizing van de be-woners en daardoor tot verhoogde exploitatiekosten.Dergelijke uitbouwen in de goedkoope uitvoering onzerarbeiderswoningen zijn koud, slaan door en de leidingenwillen daarin nogal eens bevriezen, hetgeen wederomtot hoogere exploitatie-uitgaven voert en allereerst toteen minder gelukkige oplossing van het woonvraagstuk.Men doet beter dergelijke uitbouwsels te vermijden.De W.C., gelegen tegen de huiskamermuur, is hinderlijken genant.De schoorsteen en kachel staan op een ongezellige enminder logische plaats in de huiskamer. Altijd, maar te-meer in een arbeiderswoning, is de kachel het centralepunt voor het gezin. hier zouden 8 menschen in maxi-mum zich er omheen'moeten kunnen scharen.De in de huiskamer sterk vooruitspringende trap breektde ruimte teveel en vindt daarbij aan den overkant nogeen kast, die eveneens ruimte wegneemt.Er zijn teveel kasten in de huiskamer. Ik herinner mijniet ooit een ronde tafel in een landarbeidersgezin ge-zien te hebben, men moet rekenen op een vierkante tafelen daarmede rekening houden bij de ruimteverdeehng.Het bankje bij het raam is goed, maar men moet er nogeen voetenplank aanteekenen en het geheel zoo stevigmaken dat de kinderen erop kunnen zitten. Dat is eenoer-oude landelijke gewoonte. Een kinderbank aan devierkante tafel.De huiskamer heeft geen deur op de gang en is alleen tebereiken van de straatzijde door de zgn. ,,nette kamer"heen. De Heer Feenstra moge dit kamertje nu wel,,werk"kamer noemen, maar daarvan komt in de bewo-ning niets terecht, het wordt ,,een pronkjuweel van moe-der de vrouw" en zij kan niet dulden dat de thuiskomersvia dezen ,,salon" de huiskamer bereiken. Nu moge deHeer Feenstra aanvoeren dat ,,de bewoners veelal doorhet achterpad en den tuin het huis zullen naderen", maarGemeentearchited J. Buma te A. zegt:Ik ben in m^n nopjes!Ik ben in m'n nopjes, over die moderne muurverf die ik 'ontdekt heb, over Velucement.Velucement wordt niet aangetast door de alkalische on-dergrond van beton en asbestcement.Velucement is vochtwerend en bladdert niet.Velucement is bijzonder sterk en houdt het buiten (enook binnen) jaren uit zonder af te geven.Velucement is zelfs bestand tegen afwassching met zeepen verdunde ammoniak.Velucement is een pracht muurverf, meneer, en zij ver-werkt gemakkelijk. Daar moet U mijn schilders eensover hooren, die zijn enthousiast over Velucement engelijk hebben ze.ELUCEMSNITida^s je wareEEN PRODUCT VAN DE V E L U V I N E F A B R I E K E N TE NUNSPEETlOok in Oorlogstijdkunt U op de Veluvine Fabrieken rekenen !Nu er schaarschte is aan de meestbelangrijke grondstoffen voor de verf-industrie, wordt er in onze laboratoriaonvermoeid doorgewerkt om met denog voorfianden grondstoffen, het bes-te te maken, dot te bereiken is.Dank zij het vernuft van onze chemicien onze moderne installaties, is hetons mogelijk geweest om geheelnieuwe wegen in te slaan. Of U nuonze reeds long bestaande verven be-stelt of de nieuwe verven, die speciaalvoor dezen tijd gemaakt zijn, U kunter van overtuigd zijn, dat wij U steedshet beste leveren, dot er momenteelgemaakt kan worden!EEN PRODUCT VAN DE VELUVINEFABRIEKEN TE NUNSPEET!1 F= doorsnede a-bVOORAL IN DEZEN TIJD VAN GROOTE HOUTSCHAARSCHTEen schaarschte aan andere bouwmaterialen,is Stecngaas HET aangcwezcn materiaa:!voor verschillende onderdeelen in den bouw. Wij vragen uw aandacht voor onderstaandeSteengaas-gootconstructie en Steengaas-kapbekleeding. - Voor meerdere gegevens wendemen zich tot ons rechtstreeks of tot de met ens samenwerkende stelorganisaties:J, H. Busschbach N.V,, Amsterdam en Rottcrdamj Firma J* A* ten ThijCf Nijmegen, metfilialen te Breda* Tilburg en Den Boschj L. J* Brugman, Enschcdc; J. van Buiten, Groningen.Alvorcns dc muurplaat wordf gelegd? worden aan de onderzijdc van dcrc plaat de noodige gootklossen opnormalen afstand bevestigd, nadat zij naar het profiel der goot zijn uitgezaagd, indien zij van hout, en gebogen,indien dcze liggers van U of T ijzer worden vervaardigd.Nadat de muurplaat is gelegd, worden de Hggers onderling met cnkele staafjes betonijzer verbonden, voor debevestiging van het steengaas.De afwerking van het steengaas zal eerst geschieden, wanneer alle wcrkzaamheden in de goot zijn verricht.De aldus verkregen goot zal een sierlijkc bekroning van het gebouw worden, terwijl geen houtwerk voor boei-deelcn, lijsten enz. noodig is. Bovendien is zij sterker dan een zinken goot, en, mits met de juiste materialenafgewerkt, absoluut waterdicht en ook praktisch niet aan lekkage onderhevig.Ongeacht welke kapvorm is ontworpen, kan deze kap een voldoende afsluiting aan het gebouw geven, wan-neer op oud-HoUandsche wijzc de spanribben op de gordingen worden bevestigd, het binnenboeibord op of tegende muurplaat sluitende wordt aangebracht en de panlatten daarna op de spanribben bevestigd,De kap wordt belegd met dakpannen met soUde sluiting, zoodat reeds een goede dichtheid verkregen is.Aan de onderzijdc der spanribben wordt nu bet steengaas aangebracht en afgewerkt als de plafonds.Op deze wijzc is een solide en voordeelige bekleeding der kap verkregen en het dakbeschot gespaard, terwijlaan den eisch vaAfb. 5. Oldenzaal in de 2e helft der 16e eeuw (naar den platte-grond van Jacob van Deventer)Afb. 6. Eindhoven in de 2e helft der 16e eeuw (naar den platte-grond van Jacob van Deventer)De bebouwing bestaat bijna uitsluitend nog uit de huizen langs denhoofdweg, die het stadje doorkruist. Bij uitzondering is hier veelbebouwing buiten de grachten aanwezig; prototype van lintbebou-wingvele plattegronden van Jacob van Deventer is dit duide-lijk te constateeren.Het is dan ook niet waarschijnlijk, dat -- in het alge-meen gesproken -- de middeleeuwsche stad een opeen-gedrongen bebouwing heeft gehad. Wei waren de stra-ten smal, maar de erven waren diep. Eerst in latereeeuwen zijn door het bouwen van inpandige perceelenop die erven en dikwijis ook door het ontsluiten van hetopen gebleven terrein, door den aanleg van nieuwcstraatjes of stegen onhoudbare toestanden ontstaan,Zeer sterk heeft b.v. Utrecht de beknelhng binnen haarmuren ondervonden. In 1664 beklaagde burgemeesterMoreelse zich over de opeengedrongen bebouwing inzijn stad. i) Hij noemde die ,,soo onbetamelijck eng endedicht met huyskens ende woningen opgepropt, dat deinwoners daerinne geen behoorlijcke lucht of ademscheppen konnen".Die onbetamelijk dichte bebouwing was echter niet te^) J. H. C. V. d. Berg. lets over Utrecht's uitbreiding. Tijdschriftvoor Volkshuisvesting 1922, biz. 291.wijten aan den middeleeuwschen opzet, maar aan het-geen in latere eeuwen is bijgebouwd. En na Moreelsezou dit proces nog twee eeuwen voortwoekeren. Tot1830 moest Utrecht haar groeiende bevolking opnemenbinnen de ruimte, die in 1122 door muren werd om-sloten!Een uiterst belangrijke factor in de middeleeuwsche stadis de markt. De handel was de spil, waarom alles draai-de. Vele steden danken haar ontstaan, en zeer vele dan-ken haar bloei, aan de uit handelsoogpunt gunstige lig-ging. Op de markt werden de producten aangevoerd enverhandeld. Daar troffen de kooplieden elkander en depoorters der stad. Aan die markt werden de waag ende verkoophallen gesticht toen daaraan behoefte ont-stond; daar kwam het dinghuis, waar de onderhnge ge-schillen werden berecht, daar kwam de herberg waar devreemde kooplieden logies konden yinden. Aan of op demarkt kwam ook het raadhuis, zoodra het stadsbestuurvasten vorm aannam.En toen de ambachten tot bloei kwamen en de ambachts- 11Artikelen?esth^iissttAfb. 7. Plattegrond van Mechelen. Voorbeeld van een middel-eeuwsche stad met zeer onregelmatig stratenplan; centrale liggingder markt; cirkelvormige muur en grachtlieden zich in gilden aaneensloten, verrezen daar ook detrotsche gildehuizen, waarvan wij b.v. in Brussel en Hil-desheim nog zulke fraaie voorbeelden aanschouwen. Dekerk vond in enkele gevallen ook haar plaats aan demarkt, veelal echter in de onmiddellijke nabijheid vande markt of aan een afzonderlijk plein.Het kan geen verwondering wekken, dat -- waar demarkt een zoo groote rol speelde in het maatschappelijkleven dier dagen -- de plaats ervan in het stadsplan inden regel ook sterk geaccentueerd is. Dikwijis conver-geeren alle belangrijke straten der stad op dat markt-plein. In ons land geven Haarlem, Oldenzaal en Middel-burg typische voorbeelden van dergelijke radiaal-concen-Afb. 8. Haarlem in 1574 (naar den platenatlas van Braun enHogenberg)12trische stadsplattegronden; in Duitschland Aken enSoest in Westfalen, in Belgie Mechelen en Leuven.Ampzing, de auteur van de berijmde beschrijving enkroniek van Haarlem i) drukt dit centrale karakter vande markt zeer karakteristiek aldus uit:,,Men siet de straten hier, seer schoon en breed methoopenOp 't Kerckhof ende Merckt in een t'samen loopenSij sluyten op malkaer en passen als een busEn komen daer te gaer als met een minnekus."Ook in de oppervlakte van de markt komt de belang-rijke plaats, welke zij in het middeleeuwsch stadslevenspeelt, tot uiting: deze is, gezien de toch altijd geringetotaal-oppervlakte der stad, relatief dikwijis verrassendgroot.Bij de steden, die aan rivieren of aan de zee zijn gelegen,neemt vaak de haven en het daaromheen gelegen gebied,of wel de kade langs het water, de plaats in van de marktof speelt althans de markt een meer secundaire rol.Veelal krijgt zulk een stad een meer gestrekten vormdan de anders dikwijis gebruikelijke cirkel- of ovaal-vorm der ommuring. Een typisch voorbeeld daarvan isKampen.Het beloop der straten is in de meeste middeleeuwschesteden onregelmatig, zelfs, naar het ons thans toe-schijnt, dikwijis willekeurig. Die onregelmatigheid isechter volkomen verklaarbaar uit het feit, dat zulk eenstad een langzaam gegroeid organisme is, dat eerst inden loop van eeuwen den omvang heeft bereikt, welkenhet had in den tijd waaruit de eerste historische platte-gronden dateeren.Het toevallig beloop van landwegen en paden, van wa-terloopen en ook van eigendomsgrenzen heeft naar allewaarschijnlijkheid een belangrijke rol gespeeld bij debepaling van het straat-trace. Vooral geldt dit ten aan-zien van de secundaire straatjes, welke noodig warenom de aanvankelijk dikwijis diepe bouwblokken voor eenmeer intensieve exploitatie te ontsluiten bij toenemingvan het inwonertal: de uitlegging der stad was in ver-band met de daartoe noodige wijziging der ommuring enhet maken van nieuwe poortgebouwen een kostbare ge-schiedenis, waartoe men niet spoedig overging.Ook is het niet onmogelijk, -- maar dat is niet meer daneen gissing ?-- dat mihtaire overwegingen een rol heb-ben gespeeld bij de bepaling van het beloop der straten.Bij gevechten van man tegen man konden de kronke-lende straten en de ellebogende stegen groote voordee-len bieden: ongetwijfeld was bij de toenmalige gevechts-middelen een onregelmatige stad gemakkelijker te ver-dedigen dan een met kaarsrechte straten.De middeleeuwsche stad, zooals wij die kennen vanschilderijen en platen en uit welbehouden fragmenten, isin hooge mate schilderachtig, vol verrassende effecten,vol leven en charme. Vooral die stadjes welke als geheelin min of meer ongeschonden staat zijn bewaard geble-ven, geven ons een indruk van de stedebouwkundigepraestaties dier dagen. Ik denk aan Dinkelsbiihl enRothenburg ob der Tauber, aan Goslar en Hildesheim,aan Brugge, aan Carcasonne-Cite in Zuid-Frankrijk, aan*) Sam. Ampzing. Beschrijvinge ende Lof der stad Haarlem, 1628.Afb. 9. Kampen in de 2e helft der 16e eeuw (naar den platte-grond van Jacob van Deventer)Langgerekte stad langs de rivierPerugia en Assisie in Italic, aan Avila in Spanje. Onderdegenen, die deze droomende stukjes middeleeuwscheromantiek hebben gezien, zullen er weinigen zijn die nietonder de bekoring daarvan zijn gekomen.In plaats van te trachten aan de hand van een uitge-breide reeks foto's daarvan een indruk te geven, mogehier een enkele bladzijde worden aangehaald van FelixTimmermans, waarin hij in zijn sappig Vlaamsch zijnvaderstad Lier, zijn Lierken-plezierken, typeert. ^),,De straten zijn zacht geelleboogd. Z'hebben gemoede-,,lijke krommingen, nemen een bevalligen draai, alsof,,ze 't zoo ineens liever deden bij een goeden inval. Ze,,zijn niet gelegd, getrokken, gemacquetteerd, niet op,,staal gekocht. Ze zijn gegroeid. Gelijk de takken van,,een boom, gelijk een beek al krinselend haar weg zoekt,,door hct landschap.,,En heeft al wel eens een straat het voornemen gehad,,recht door te loopen, maac daar staat een pomp waar,,ze niet op gepeinsd had, en ze gaat uit den weg voor,,de pomp en draait links af. Een andere komt terecht,,op een klooster en maakt met de gauwte eerbiedig een,,hoek. Maar zie de deze zal het eens doen, ze noemt,,zich eerst fier ,,Rechte straat" en vooruit! Maar ze,,botst op een huizeken met witten krulgevel, blijft staan,,,versmalt, en komt verbaasd in het portaal der kerk,,terecht. De enkele straten, die echt recht zijn, zijn 't,,omdat ze niets tegen kwamen, en ze vervelen zich er,,om.,,Maar van water zijn ze niet bang. Wip! De rug een,,beetje opgetrokken en er is een ronde brug en ze zijn,,er over! De straten wandelen, ze gaan eens zien wat,,er te zien is, draaien rond de kerken, flaneeren langs,,een stadsbinnenveld, winkelhaken en buigen, grillig en,,wisselvallig, verbreeden, versmallen, bloeien open tot,,een pleintje, peinzen nevens een water, loopen dood op,,muren en tuinen, hebben kleine stegen als blinde dar-,,men, keeren weerom, hebben plan noch opzet, echt,,gelijk de Lierenaar zelf, en echt gelijk de Nethe met,,haar water doet. Hertelijk gelijk de natuur."(Wordt vervolgd)^). Felix Timmermans. Schoon Lier. Amsterdam, z.j.Woningbouw in Bosch en Lommer van,,Patrimonium" - ,,Tot onze spijt moeten wij nog eens terugkomen op hetonder dit hoofd in het November-nummer van den vo-rigen jaargang gepubliceerde artikel. De schrijver ver-zoekt ons te vermelden dat de erfpacht ten slotte andersis vastgesteld dan overeenkomstig een voorloopige op-gave, waaraan hij de in het artikel genoemde cijfersheeft ontleend. Thans is de canon f 1.64 per m2 en voorde woningen voor ouden van dagen f 1.30 per m^.Verder moge nog worden vastgelegd dat de huur van dewoningen voor ouden van dagen is gesteld op f 4.--per week.BinnenlandBouwen zonder goedkeuring van den AlgemeenGemachtigdeBlijkens een onder het hoofd Wetten, Besluiten, enz. in dit nummerafgedrukte besluit van de Secretarissen-Generaal van Waterstaaten van Justitie is thans het bouwen zonder goedkeuring van denAlgemeen Gemachtigde voor den Wederopbouw strafbaar gesteld.Ideeenprijsvraag Wederopbouw RotterdamDe Algemeen Gemachtigde voor den Wederopbouw maakt onderdagteekening van 22 Januari 1.1. bekend, dat in verband met deschaarschte aan stroobord 3 mm in afwijking van het bepaalde inartikel 6, 5e lid van het Reglement Ideeenprijsvraag WederopbouwRotterdam (Hofplein en Blaak) de teekeningen ook geplakt mogenworden op andere soorten board van dikten naar verkiezing.ArtikelenBinnenlandWoning