Vol i:ni|isv?9?niiSte I jOrgaan van het Nederlandsch Instituut voor Volkshuis-vesting en Stedebouw en van den Nationalen Woningraad,?vaarin opgenomen de mededeelingen van den Rijks-dienst voor het Nationale Plan, en tevens gewijd aanden WederopbouwNoV.-DeC. 1943 24e Jaargang no. 11/12BOUW-ENAANNEMINGSMAATSCHAPPYJAVASTDAAT88^-DEN HAAG-TEL111580?^^fDRU*TEL. 54952-50452AANNEMERS VAN GROND-,HEI- EN WATERWERKEN,BETON- EN UTIUTEITSBOUWW ? i AN?VERF- & LAKFABRIEKENJACOB MARTENSAMSTERDAM TEL. 87880-87893Schilderwerk zoowel voor oude alsnieuwe muren, voor binnen enbuiten, behoeft niet te stagneeren.WODAN MUURVERFRAMSES MUURVERFZIJN OLIEVRljE PRODUCTENVRAAGT NADERE INLICHTINGENm 1 n.v. aannemersbedrijf v.h.T1 4^ EelC & van Cub terendelistraat 33 tel. 554932 ? den haagb beton-bonw en w^aterboni^rkundig^e n^erkenVAN KALLEVEEN'SBOUWBEDRIJFKEIZERSGRACHT 226AMSTERDAM TELEFOON 46623ALLE BOUW. EN BETONWERKENNEDERLAHD GAAT WEER BOUWENfEn de dag is hopelijk dichter bij dan menwel denkt IZijn Uw plannen klaar ? Als ze tot uitvoering komen,wendt U dan voor Uw sanitair en installatie-materiaaltot ons. ELZED heeii maierialenkennis en een grooteervaring.ELECTROTECHNiSCHE EN TECHN. HANDELSVENNOOTSCHAPAMSTERDAM RO ERDAM GRONINGENGEWAPEND ASBEST-CEMENT?TERMORCO?N.V. IndusMSele en Handelsmaatschappij ,,TERRANOVA"HILVERSUM - Noorderweg 52A - Telefoon No. 7381DORDRECHT - KUIPERSHAVEN 28-29-30 - TEL. 5520Glas in metaal kan in diverse ullvoeringen en voor diverse doeleindenook thans nog geleverd v/orden. Wij maken het U graag zo gemakkelijkmogelijk. U kunt ons altijd vrijblijvend om nadere inlichiingen vragen.TIMMER EHAANNEMERSBEDRIJFLvAN DERVUETKantoor en Werkpl.: Gilles van Ledenberghstraat 126AMSTERDAMTELEFOON 83684-32638 NA 6 UUR: 84971i^/Hii ''S'i -|,\. -T~"PERSPECTIEVEN,..De allerbeste persjpecticven openen zicli< indien GQVwe BOUWPLAIVIVEN, groot of klein, besplvekt met hetBOUWBEDRUF E. J. LAVALEUE EI\ ZONEN,dat gaame zijne geheele deskundige organisatle aanhet werk zet, om resnltaten te verkrggen, waaroyer GQin elk opzicht tevpeden znlt zyn.1^ Veilig, Coneurreerend, Vooruitatrerend. ? ? ff RouuaepHUF \E.T.LAVALEIJEI Nederlandsch oclrooi No. 52982 |VOOR WEDEROPBOUWHEX AANGEWEZEN MATERIAALROZENBURGLAAN 84 - ROTTERDAM - TELEF. 22005iAK- EN VERFINDUSTRIE^/h P. WERRE & CORlia?l ROTTERDAM2e Middellandslrast 1 3 bTelef. 36024's-GRAVENHAGEVEENKADE49 - TEL. 331875UIVERHEIDS KISICO W ESZEKERINGWONINGINSPECTIEDIENST - ZUIVERWERKENLorentzkade 18 LEIDEH Telefoon 21078Wij nemen het risico van onzuivere woningen geheelvan U over voor een zeer lage premie per jaar.ewapen e BetQnj^hymnggpm verschillende hooyten en zwaarlen steeds.^ voorradig bij deT " '' FIRMA GEBR. v.d. MEYDENI ILBURG BETON- EN BiM,SVv'ARENFABRIEKOLIEVRIJE BLANKERAAMKITNIET TE ONDERSCHEIDEN VAN DEGEWONE LIJNOUE STOPVERFVOLKOMEN WATERYAST!VRAAGT MONSTERRELIEFVERFPLASTIKAIN POEDERVORMMET WATER AAN TE MENGENLEVERBAAR ZONDER TOEWIJZINGDUURZAAM ! WATERYAST!VRAAGT INLICHTINGEN EN PROSPECTUSVAN DEN DOEL & FRAY * DEN HAAGHOLLAMD TRIPLEX IMPORTROTTERDAM - Schiedamschesingel 50 - Tel. 28303Een plat dak is uitheemschEen rietdak is mooiEen Pannendak is Hollandsch,mooi en OnverwoestbaarRUSSEL-TIGLIATEGELENn Lek DAK of een lekke GOOT?Neem dan TGnCOTlXf het ideale dichtingsmiddelN.V. TEERPRODUCTEN INDUSTRIE TOUWEN & Co.Vierwindenstraat 17 - Amsterdam - Tel. 46275-45393OUeDUINKER 5 VERRUUT N.V.BElpNFABRIEK ALPHEN A.D.RUNN.V. STEENGAAS MAATSCHAPPIJGet;esftgc?sec?erfi9//te *S-GRAVENHAGETCL 331861 Bijkantoren te:SCHEVENINGEN Tel. 550118 - AMSTERDAM Tel. 81053 - ROTTERDAM Tel.34181 - HAARLEM Tel. 11017Vcrkoopkantoor dcr Ncdcrlandsche STEENGAASFABRIEKEN te TwelloPRIMA KVS^ALITEIT STEENGAASvan de grootste Steengaasfabriek in Nederland.OPSTELLEN van STEENGAASCONSTRUCTlfeN in het werkInlichtingen, begrootingen en adviezen warden gaarne gratis verstrektlstrook langs het aanrecht, ge-dacht van tegels, terrazzo of ietsdergelijks. In een type als dit is?het wenschelijk de deur als bo-ven- en onderdeur uit te voeren.Voorts is het zeer wenschelijkboven het straatje vlak voor denkeukenuitgang een glazen afdakte maken, waaronder de asch-emmer en de waschteil of wasch-machine geplaatst kan worden.Het staat vast, dat de meestehuisvrouwen het hefste de waschbuiten doen, wanneer er maarbeschutting tegen den regen is.Voor de enkele dagen in denwinter, dat het wasschen nietbuiten kan gebeuren, zal men zichmoeten behelpen in het schuurtje,dat ook overigens zal moetendienen voor allerlei werkzaamhe-den, die liever buiten de woon-keuken gehouden worden.In verband hiermede is hetschuurtje zoo dicht mogelijk bijde woning geplaatst, waardoorveel van de voordeelen van hetvervallen van den uitbouw vanhet vorige plan verloren gaat.Een nadeel van dit type is, dat inden zomer de warmte van hetfornuis in de woonkamer zeerhinderlijk zou kunnen zijn. Doorgebruik van een gas- of electrischkookstel kan hieraan eenigermateworden tegemoet gekomen.Voorts is een zeer goede wasem-afvoer noodig, waarbij niet zoozeer gedacht moet worden aaneen wasemkap als wel aan eengoed geconstrueerd wasemafvoer-kanaal. Hier zal electrische afzui-ging zeker op haar plaats zijn,wanneer daartoe de middelen zou-den kunnen worden gevonden.Bij een situatie waarbij de voor-gevel naar zuidelijke richting gekeerd is, zal de woonkeukenweinig zon ontvangen. In verband daarmede is de afscheidingtusschen voorkamertje en keuken gedeeltelijk van een glas-wand voorzien.Ook bij dit type zal groote neiging bestaan het voorkamertjeals ,,mooie" kamer te gebruiken, wanneer de slaapruimte op deverdieping zulks toelaat. Gezien de omstandigheid dat wonin-gen met een woonkeuken gekozen zullen worden door deminst draagkrachtige bewoners, zal de zolderindeeling en-ruimte daartoe in den regel te weinig plaats bieden, wat totallerlei misstanden aanleiding kan geven.De bezwaren die in beginsel verbonden zijn aan de indeeling:woonkeuken met voorkamer, hebben reeds dikwijls geleid toteen oplossing, waarbij de woonkamer aan de voorzijde en dekeuken met een slaapkamertje aan de achterzijde geplaatstwerden.Een voorbeeld van dit principe geeft afb. 10. Hierbij is dekeuken ontworpen als de plaats waar het huishoudelijk werkin zijn vollen omvang verricht wordt en alle gedachten aanwoonruimte opzij gezet. Deze ,,werk"keuken kan alle elemen-ten bevatten die een normaal gezin met bescheiden inkomendoch gecultiveerde woonzeden zou behoeven. Het zal afhan-kelijk zijn van den aard van de te verwachten bewoners of aldeze elementen terstond zullen moeten worden geplaatst.ArtikelenAfbAangezien deze elementen in alle volgende plannen terugkee-ren, zijn deze volledig in dit project opgenomen. De afmetin-gen van deze ,,werk"keuken zijn zoodanig gekozen, dat allevoor de huishouding noodige werkzaamheden daarin verrichtkunnen worden. Hiertoe zijn de volgende normen als minimumaangehouden:90 cm voor doorgang tusschen twee meubelen niet hooger dan85 cm boven vloer.100 cm voor doorgang tusschen een meubel, niet hooger dan85 cm boven vloer en een hoogen wand.110 cm voor werkruimte tusschen een meubel en een hoogenwand.110 X 120 cm vrije werkruimte voor wasschen, strijken enz.Aanrecht en kasten diep 54 en 33 cm, lengte veelvouden van54 cm.Maximum breedte fornuis 90 cm.Hierbij valt nog het volgende op te merken. Onder het aan-recht is over de voile lengte op 6 cm hoogte boven den vloereen doorloopende vloer van tegels of terrazzo gedacht. Hieropwordt een onderkast geplaatst, waarin een legplank en eenof twee rooster-rekken. Deze onderkast kan of voor pannen-berging, dan wel voor berging van voorraden, snijboonmolenenz. dienen.In de onderkast bevinden zich twee laden, waarvan een metonderverdeeling. Voorts twee uittrekplanken, waarvan een alssnij- en hakbord, de andere als broodplank en beide als 131Attikclen132Afb. 12tijdelijke vergrooting van de aanrechtruimte kunnen dienen.Onder het aanrecht is een roosterrek van dezclfde afmetin-gen als dat in de onderkast gcdacht, voor plaatsing van eenigeemmers, afwaschteiltje enz. Blijkens ervaring bestaat de be-hoefte, deze ruimte, die ongeveer de halve diepte van het aan-recht inneemt, af te scheiden met een gordijntje, waardoornog voldoende ventilatie overbhjft om te voorkomen, dat hin-derhjke condensatie optreedt tegen de onderzijde van den goot-steen en het aanrecht.Boven het aanrecht is eenzelfde roosterrek geprojecteerd, dateventueel voor pannen, dan wel voor voorraadberging, hetzijin den vorm van bussen, stopflesschen, dan wel van voor-raadkastjes van steen of glas gebruikt kan worden. De muur-plank waaraan dit roosterrek verbonden is, kan voorzien wor-den van haakjes en dergelijke voor de ophanging van keuken-gereedschap.Voorts is nog geprojecteerd een werkkast, die door middelvan een afsluitbaar rooster met de buitenlucht geventileerdkan worden. Hierin is plaats voor stofzuiger, luiwagen, stof-fers enz., terwijl op den bodem en een lage plank ruimte isvoor poetsmandjes en dergelijke. Op een in die kast aanwe-zige bovenplank kan wat knutselgereedschap of ander nietdagelijks benoodigd materiaal geborgen worden.Tegen den wand van dezen kast kan een koffiemolen gemak-kelijk op solide wijze bevestigd worden, terwijl aan de binnen-zijde van de deur gelegenheid gemaakt kan worden voorberging van de strijkplank.Een klein keukentafeltje meteen stoel completeert de uit-rusting van deze kleine, maarals ,,werk"keuken in alle op-zichten voldoende ruimte vooreen normaal gezin.Omdat deze keuken uitsluitendbestemd is als ,,werk"keuken,zal voor deze ruimte een stee-nen vloer, eventueel bedektmet een gemakkelijk opnecrn-bare rieten of biezenmat, hetverkieslijkst zijn.Boven de buitendeur van dekeuken, die ook hier bij voor-keur als onder- en bovendeuruitgevoerd moet worden, is alsbij het vorige en de volgendeplannen een glazen afdak ge-projecteerd. De constructiehiervan moet zoodanig zijn,dat de lichttoetreding en ven-tilatie door de bovenhchtenvan het keukenkozijn niet be-lemmerd wordt.De in afb. 10 gedachte inrich-ting van de woning geeft nogde mogelijkheid, dat 's win-ters in de woonkamer gekooktwordt.Hiertoe zou echter noodzake-lijk zijn, dat een goed trekkendwasemkanaal met afsluitbaarrooster aanwezig is. Deze eischzou ook bij uitsluitend gebruikals woonvertrek geen schadedoen!Door de directe verbinding vande keuken en de overige woon-ruimten heeft de woonkamerin dit plan een zeer uitgespro-ken karakter van centrum vanverkeer. Het is een typischkenmerk van de ontwikkelingvan de woonzeden, dat ook in de volkswoning de neiging totmeer rust en afzondering algemeen als een behoefte gevoeldwordt.Deze behoefte uit zich door de vraag naar een directe ver-binding van keuken met voordeur. Dit vooral wanneer bij meerstedelijke bebouwing de toegang langs een achterpad, waar-langs de hoofdtoevoer van de woning geschiedt, niet mogelijkof zeer bezwaarlijk is.Met opoffering van het vertrekje naast de keuken, dat doorde ontwikkeling van de slaapgelegenheid op de verdieping nietmeer als slaapvertrek noodig is en door zijn ligging mindergeschikt is als ,,mooie" kamertje, is het mogelijk bij een ietskleiner oppervlak van de woning een directe verbinding vankeuken met voordeur te verkrijgen zooals op afb. 11 is aange-toond.Zelfs bij een breedte van 3.30 m voor het woonvertrek, datoverigens zeer ruim en goed bewoonbaar is, komt dit typeechter reeds op een gevelbreedte van 5.50 m.Doordat de hoofdelementen van de keuken naast elkaar ge-plaatst zijn, zou met inachtneming van de hiervoor gesteldeeischen met een geringere breedte van 1.87 m kunnen wordenvolstaan. In de praktijk blijkt dat in woningen, die door mij in1924 volgens dit type gebouwd zijn, de keuken ondanks desmalle afmetingen toch nog door sommige gezinnen als eet-keuken gebruikt wordt.Afb. 13In verband met de om-standigheid, dat in dezekeuken en onder het gla-zen afdak alle werkzaam-heden verricht kunnenworden, zal er minderbehoefte bestaan om eengedeelte van het schuur-tje daartoe te gebruiken.Omdat dit vooral als fiet-senbergplaats zal dienenis het gewenscht een af-zonderlijke kolenbergingte maken. Door een enander is de behoefte aaneen schuurtje, onmiddel-lijk nabi] de keukendeurgelegen, minder groot.Dit geeft aanleiding tothet achter elkaar plaatsenvan de schuurtjes, waar-door de ruimte achter dewoning minder verbrok-keld wordt en bij op deteekening aangegeven si-tuatie tevens in de tuin-tjes veel meer beschut-ting tegen den wind ver-kregen wordt. Dit kanvooral op zeer blootge-stelde terreinen van grootbelang zijn voor een be-ter aspect van de achter-tuinen.Opmerkelijk was, dat de-ze woning allereerst gre-tig aftrek vond bij jongeintellectueele gezinnen,waarbi] een meubileeringin den geest als op de tee-kening aangegeven, veel-vuldig voorkwam. Hetbezwaar van den doorkijkwerd door hen klaarblij-kelijk niet zoo groot ge-acht. In den loop derjaren is het type ook bij meer specifieke arbeidersgezinnen intrek geraakt. Vooral bij de grootere gezinnen blijkt echter nogsteeds de vraag naar het mooie kamertje te bestaan.De op afb. 12 aangegeven plattegrond geeft bij eenzelfde ge-velbreedte van 5.50 m en met ? 1 meter meer bouwdieptehiervoor een oplossing.De keuken in dit plan is uitsluitend als ,,werk"keuken gedachten tot op de minimum toelaatbare breedte, die nog het doenvan de wasch in de keuken toelaat, teruggebracht. In verbanddaarmede is een steenen vloer aangegeven.Overigens zijn ook hierin weer dezelfde keukenelementen aan-gebracht en spreekt de op teekening aangegeven indeelingvoor zich zelf.Wanneer de eisch van een directe verbinding van keuken metvoordeur gesteld wordt, heeft dit weder een verbreeding vande woning tengevolge. Er ontstaat dan het op afb. 13 aan-gegeven traditioneele type der suite met het kleine voorka-mertje. De minimumbreedte van de woning wordt 5.70 mbij plaatsing van den schoorsteen in den hoek van het vertrek.Bij een klein gezin zal men neiging hebben om weer in dekeuken te gaan eten teneinde het meubilair van de huiskamerte sparen. Het type nadert reeds sterk de middenstandswo-ning en zal juist om zijn ingeburgerde burgerlijkheid waar-schijnlijk zeer gewild zijn. De samenstelling en inrichting derkeuken zal gelijk kunnen zijn aan die van de vorige keuken.Echter zal hier waarschijnlijk een houtenvloer geprefereerd worden, omdat het aan-schaffen van linoleumvloerbedekking voorde bewoners van dit soort woningen geengroote bezwaren ontmoet.Een naar mijn meening belangrijke verbete-ring van dit type is weergegeven opArtikeleniAfb. 14 Afb, 15afb. 14. Hier hgt het hoofdvertrek weder aan de straat- ofzonzijde, de keuken aan de achter-schaduwzijde.Inplaats van het onnutte salonnetje is naast en in onmiddel-lijic contact met de keuken een eetkamertje ontstaan, dat doormiddel van een glazen schuifwand in visueel contact met dewoonkamer staat. Ook de woonkamer heeft directe verbin-ding met de keuken, terwijl daarnaast tevens de directe ver-binding met de voordeur bestaat. Bij deze oplossing is er veelvoor om in de keuken een steenen vloer te kiezen, omdat indeze woningen geen behoefte zal bestaan om in de keuken tegaan eten. Bij een levenspeil als van de bewoners van dittype woningen kan verwacht worden, dat tot de meubilee-ring een buffet zal behooren, dat plaats biedt voor het mooieeet- en theeservies, voor het tafelzilver, enz. Ook hier is deaangegeven keuken-installatie voldoende, omdat deze doorde bewoners nog wat aangevuld zal worden met allerlei losverkrijgbare zaken als: glazen voorraadbakken, voorraad-kastje, eierrekje en eventueel (ter plaatse van het keuken-tafeltje) een koelkast.Er is alle reden om in tegenstelling tot het salonnetje in hetvorig plan een intensief gebruik van het eetkamertje te ver-wachten.Men denke bijv. aan de periode als de kinderen nog kleinzijn, om daar te spelen, terwijl moeder in de keuken een wa-kend oog kan houden. Voorts voor studie van grootere kin-deren. Al met al een woning met een doodsimpelen opzet en 133Artikelen:I::N,W^^J134Afb. 16veel gerief, maar waarschijnlijk uitgaand boven de mogelijk-heden van de volkswoning in de nabije toekomst.Naast de bestudeering van den invloed van de woonzedenvan het gezin op inrichting van keuken en woning bestaat eralle aanleiding om na te gaan, welken invloed moderne stede-bouwkundige inzichten kunnen uitoefenen op deze inrichting.Hierbij wordt allereerst gedacht aan den strookenbouw. Dezevraagt reductie tot de kleinst mogelijke afmetingen van allebergruimten buiten de woning gelegen. Er zal derhalve ge-zocht moeten worden naar een oplossing o.a. voor de moge-lijkheid om binnenshuis de wasch te doen en om de fietsen tebergen.De in afb. 15 gegeven oplossing geeft het werkkeukentje vande minimum toelaatbare afmetingen voor het wasschen enstrijken. In de bergplaats is behalve voor een beperkt aantal(ten hoogste 4) fietsen nog een plaatsje voor een eventueelev^aschmachine, terwijl boven de fietsen eenige planken aan-gebracht kunnen worden. Boven de waschmachine is nogplaats voor een waschteil, terwijl in het hoekje naast de deurde aschemmer kan staan. Een en ander is nogal benepen doorhet verlies van ruimte ten behoeve van de verbinding vankamer met voordeur. De op afb. 15 voorkomende woonkamerheeft het bezwaar, dat feitelijk slechts een wand voor meubi-leering beschikbaar is en daardoor vrijwel dwingt tot eenbepaalde wijze van meubileering. Voorts is de wand tusschenkamer en trap tengevolge van het groot aantal deuren ver-brokkeld en onrustig. Een betere oplossing kan worden ver-kregen, wanneer men aanneemt, dat dergelijke woningen alsregel met opgetrokken borstwering en flauwhellend dak, ge-bouwd zullen worden. In dat geval is het mogelijk de W.C.van den beganegrond naar de slaapverdieping te verplaatsen.Deze oplossing heeft vele voordeelen voor een gezond nor-maal gezin en slechts gedurende betrekkelijk korten tijd als ernog heel kleine kleuters zijn eenige bezwaren, die gemakkelijkop te lossen zijn.Afb. 16 geeft de resultaten aan van het naar boven brengenvan de W.C. De kamer is niet alleen veel ruimer gewordenmaar ook beter en vrijer te meubileeren.De slaapverdieping -- zie afb. 17 -- bevat wehswaar beperkte,doch niettemin zeer bruikbare slaap-gelegenheid voor ouders en4a5kin-deren, en iedere kamer voldoendeberggelegenheid en plaats voor eentafeltje en stoelen. De combinaticvan W.C, douche en waschgelegen-heid geeft de mogelijkheid hiervanspeciale montagewanden te maken.Neemt men aan, dat bij strooken-bouw met noord-zuid ligging dehoofdtoegang van de woning gele-gen kan zijn aan de zijde van hetwoonvertrek, dan is een andere op-lossing mogelijk, die op afb. 18 isaangegeven.In dit plan bevat de keuken dezelfdeelementen als de normale werkkeu-ken. Het oppervlak is echter grooteren biedt gelegenheid om een behoor-lijke tafel te plaatsen en deze keukente gebruiken als eetkeuken. In dedaarnaast gelegen bijkeuken is dewerkkast ondergebracht, terwijl hiergelegenheid is tot berging van fiet-sen en tot wasschen wanneer deweersgesteldheid niet toelaat dat ditonder het afdak geschiedt. Deze eet-keuken geeft niet alleen het voordeel,dat de woonkamer niet den geheclendag overhoop behoeft te liggen, wanneer de kinderen nog kleinzijn, maar biedt ook gelegenheid om den hoofdmaaltijd aldaarte gebruiken.Ook hier is de W.C. op de slaapverdieping gedacht. De in-deeling van deze verdieping is vrijwel dezelfde als afb. 17aangeeft. Met dit plan is door het wegvallen van de berg-schuurtjes en den zeer simpelen opzet van den opbouw eenwoning verkregen, die relatief het goedkoopste is van dezeserie ontwerpen, doch niettegenstaande dat, toch de moge-lijkheid geeft tot hoogere woonzeden en aanpassing aanmoderne inzichten inzake stedebouw.Wanneer men aanneemt, dat de woonzeden zich ontwikkelenin de richting van grooter gerief en minder arbeid door weg-laten van overbodige voorraad en bewaring, (men vergelijkegrootmoeders linnenkast met het handjevol kunstzijde, datthans een damesgarderobe uitmaakt!) dan rijst de vraag ofhet mogelijk zal zijn de eigenlijke woonruimte nog te ontlas-ten van de bergruimte, die in laatste instantie hoofdzakelijkvoor fietsenberging dient. Wanneer men ook nog rekeninghoudt met de ontwikkelings-mogelijkheden van de auto dan isde conclusie gerechtvaardigd, dat de berging hiervan niet inde woning, maar gecentraliseerd zal moeten geschieden. Dedaarvoor aangewezen plaats is de kopeindbebouwing van destrooken of blokbouw.In den Haag is reeds fietsenstalling in afzonderlijke, op eeni-gen afstand van de woningen gelegen, fietsenbergplaatsenniet alleen mogelijk, maar zelfs zeer goed bruikbaar gebleken.Op grond van deze overwegingen is door mij ten slotte nogeen nieuw type ontworpen, dat in afb. 19 is weergegeven.Afb. 17HOUT is sch^arsch!Geeft Uw hout ?en langen levensduur!HET doeltreffende middel tegen hout-verrotting is:WOLMANZOUTVraagt inlichtingen:ANTORN.y NIJMEGENTel. 25007 - Oude Heesschelaan 178r-j F=? f=^ m i_ . N^^ r-^f-^uinRmonDHOUTBOUW EN TIMMERWERKENVERTEGENW.; AMSTERDAM - DEN HAAG - ROTTERDAM - UTRECHT - CURACAOAMERSFOORTAMSTERDAM - VUGHTVERWARMING SANITAIRLUCHTBEHANDELiNG4 --^^\mROTTERDAMYERVENENlAKKENVOOR DEWEDEROPBOUWC. DE RADEROTTERDAMTELEFOON 72261AANNEMERWEGENBOUWVerhoog dewaard^van Uw huis: Laat hetbuitenwerk eens opnieuwschilderen. Kuijpers heeftnog goed materiaal en...vakkennis.If I III DE DC SCHILDERSiiuyrcri^ BEDRUFPLASTIC ? RECLAME ? LICHTRECLAMEREMBRANDTSTRAAT 65A-B . ROTTERDAM-N. - TELEFOON 42656Adlershofer ,,IJZERVILT"Origineel product, naam wettig gedeponeerd onder No. 70985.Tegen trillingen (geluiddemping) onder machines,motoren, enz.Onder rails, opritten, op bruggen en viaducten(tunnels), tegen schokken en geiuidsgoiven.,,ISO-BELL" VILTTegen contact-geluiden, lawaai, koude en warmte.Brengt rust in gebouwen.^ . Prospecti en inlichtingen op aanvraag.BelFs Kantoor voor Technische Zaken N.V.Utrechtscheweg 331 - De Bilt - Telefoon 28152DflUBsHflflDELSHUIS?;aUDECRACHT 227-223 - UTR ECHT - TEL. I2E77Hierbij is de keuken weer tot eenzuivere ,,werk"keuken teruggebracht.Door middcl van een schuifdeurstaat deze in verbinding met eeneetruimte, die door een glazen wand,gedeeltelijk schuivend, gedeeltelijkdraaiend gedacht, desgewenscht ingeheel open verbinding met de woon-kamer kan staan. Op deze wijzeontstaat de mogelijkheid om in dezeer beknopte afmetingen van 5.00X 7.50 m toch nog een woonruimtete krijgen met een diepte van ? 7 mbij een grootste breedte van ?3.80 m,daar waar deze het meest noodig is.De indeeling heeft de mogelijkheidom zich aan te passen aan allerleiindividueele behoeften, zoowel vansamenzijn als afzondering en biedtgelegenheid voor velerlei groepee-ring van het meubilair.De indeehng van de slaapverdiepingkan gelijk zijn aan die van afb. 17.Beschouwt men de slaapverdiepingop zich zelve, dan komt men tot deconclusie, dat het gewenscht zou zijnden hartafstand van de woning tebrengen op 5.10 m en de diepte op7.70 m. De groote slaapkamer zoudan 2.65 m en de kleine slaapkamer2.15 m breed kunnen worden, zoodatzij juist iets uitkomen boven het al-leruiterste minimum, waardoor meerharmonie ontstaat tusschen de ruim-ten op beganegrond en verdieping.Uit de verschillende ontwerpen blijkt,dat oplossingen van het keuken-vraagstuk aanpassend aan sterk uit- Afb. 18eenloopende woonzeden mogelijkzijn, binnen het kader van een arbei-derswoning van bescheiden afmetingen, waarbij gebruik gemaakt wordt van een zeer beperkt aantal eenvoudige keukenelementen.^/f^rArtikelen1^De normale Woningreservedoor Ir. J. G. WijnIn het Maart-nummer van dit jaar gaf de Secretaris-Directeurvan het Instituut, Drs. H. van der Weyde, een beschouwingover den invloed van de woningreserve op de huurprijsvor-ming, daarbij de aandacht vestigende op een publicatie vanhet statistisch bureau van de stad Ziirich, waarin voor enkeleZwitsersche steden uit het verband tusschen het percentageleegstaande woningen en de hurenindex de normale woning-reserve was afgeleid.Gevolg gevende aan de opwekking aan het slot van boven-vermeld artikel heeft de Heer A. J. A. Rikkert in het Juni-nummer een opstel aan hetzelfde onderwerp gewijd. Hij geeftdaarin eenige beschouwingen over de verschillende factoren,welke van invloed zijn op de normale woningreserve, er daar-bij de aandacht op vestigende, dat deze reserve voor ver-schillende steden onderling verschillend kan zijn, en publi-ceert tenslotte over eenige groepen van arbeiders- en mid-denstandswoningen te Amsterdam gegevens betreffende depercentages leegstaande woningen en de huren-indexen ge-durende een zeker tijdsverloop.Onder verwijzing naar de algemeene beschouwingen vanAfb. 19bovengenoemde opstellen zullen hieronder eenige gegevensworden vermeld, ontleend aan woningen te 's-Gravenhage.In deze gemeente heeft sedert 1922 eenmaal per jaar een tel-ling van de leegstaande woningen plaats gchad. Voorts zijnvan Juli 1927 tot en met November 1936, aanvankelijk om dedrie maanden en naderhand om het halve jaar, de huren ge-controleerd van een aantal woningen in de huurklassen vanf 2).-- per week tot j 500.^-- per jaar, liggende in verschillendewijken van de stad. Dit aantal bedroeg in 1927 ruim 2600 enis daarna uitgebreid tot 3800. Uit de bij deze huurcontroleverkregen gegevens zijn sedert 1931 de index-cijfers van dehuren berekend, o.m. ten behoeve van een statistiek betref-fende de kosten van levensonderhoud voor bepaalde groepenvan gezinnen.Tabel I (biz. 138) geeft voor 1926 t/m 1939 de leeg-percen-tages voor de geheele stad, voor de woningen in de verschil-lende huurklassen van f 3.-- per week tot f 500.'- per jaarafzonderlijk, voor de geheele huurgroep van f 3.-- per weektot / 500.^-- per jaar en voor den geheelen woningvoorraad.Ter toelichting diene, dat de leeg-percentages voor de afzon-derlijke huurgroepen voor de jaren 1926 t/m 1930 niet ver-meld zijn, daar zij wegens een wijziging van administratievenaard in de woningkartotheek omstreeks 1930, verband hou-dende met de definieering van het begrip ,,woning", ten op-zichte van de percentages voor de volgende jaren een onjuistbeeld zouden geven, hetgeen niet het geval is met de percen-tages over de geheele huurgroep van f 3.-- per week tot/ 500.-- per jaar.In tabel II zijn vermeld de index-cijfers voor de huren vanbovenvermelde 2600 tot 3800 woningen. Het is jammer, dat 135Artikelenr5.--f4.- p.w.PEDCLEEQiO- 9 -8 -7 -6 -/////5 -?4 -3 -2 -h.- - fbr Pw./ f208.- -f250- P.]. .////// //.I:IIJ 1 1 1 1 1 I 1 I I Llf27 fl-28 lf2? It^ 1451 1152 li-55 \b^ lf55 1-f5t \\^1 1427 11^28 \k\ I4'30 \h ffe 1^35 M^ l-l'SS I45t 14-57VeClCLARiNQ:MUREM-inDEX.-- PERCENTAGE; LEEQ.PEBCENTAQE LEEQ VOOR ANDECE DAN NOFJESWONIKQEN.HUREN-_INDEX\\1-liO-lOS-106-(04-102-100-98-%-94-92-90-88de begrenzingen der huurklassen niet geheel samenvallen metdie van tabel I.Voor elk der huurklassen is een graphische voorstelling ge-geven van de gegevens van beide tabellen. Bij het trekkenvan conclusies uit deze graphische voorstellingen dient even-wel voorzichtigheid te worden betracht. In algemeenen zinis het naar dezerzijdsche meening niet juist voor elke huur-klasse afzonderlijk het leeg-percentage, waarbij de huren-index terugloopt, te willen beschouwen als de normale wo-ningreserve voor die huurklasse, omdat het leeg-percentagevoor een afzonderlijke huurklasse te zeer een tijdelijken in-vloed kan ondergaan van nieuwbouw in deze of in aangren-zende huurklassen of van huurverschuivingen in aangrenzen-de huurklassen. Met betrekking tot de afgebeelde grafiekenLEWf 5.- - fe,- p\(/./f250,--f500.- Pj. f6.- - f 7- P^./f500.- - r350.f.].136--1--j--j--I I--f--j--I--j--I--I 1--I--I--I--I--1--\ I I I Iff27 \m m m m m il?} 1454 m \H m \\n \\^m i-i-3o if5) 1452 ii'55 \\^\ i-fes m ii-57VCRKLAHINQ:MUCEN-INDEX.PERCENTAQE LEEQ.HUREn-IHDEX.-114-\Kl-HO-108-!06-104-102-100-98-%-94-92PERC.LEEO.f 7.- - fa.- p.w./ f 550,-- PAOO.- P]. Ul&r-fsOO.- P]./f400,--f500.-P.].HUREn-INDEXArtikel?r10-9 -8 -7 -6 -5 -4 -5 -2 -1 -I I I I I I I 1--M. J L1i-'27 j-fee \-i'd l-f-50 1I-5I \\>)1 fl'55 \\>A \-i^ H-34 l(57j I I I I 1 1 \ IVEOkiLARlNO;HUREtl-lMDEX.\W m H'2? \h M'3I l-te ite M'54 M''55 1-f%\l-l'57-100-98-96-94-92-90-88-86-84PECCENT&QE LEEQ.geldt bovendien het bezwaar, dat de beide lijnen, aangevendehet verloop, resp. van de leeg-percentages en van de huren-indexcijfers, niet op volkomen overeenstemmende huurklas-sen betrekking hebben. De hieruit voortvloeiende onjuistheidkan niet worden verwaarloosd, gezien de belangrijke ver-schillen in de leeg-percentages voor aan elkander grenzendehuurklassen.Het is jammer, dat destijds niet berekend zijn de huren-index-cijfers voor het tijdvak van 1927 tot 1931, in verband waar-mede dit gedeelte in de grafieken met een vr'aagteeken moestworden aangeduid.Bij de afzonderlijke grafieken kan nog het volgende wordenopgemerkt. De huurklasse van / 3.-- tot f 4.-- per week ver-toont een opmerkelijk hoog leeg-percentage (d= 6%) op hettijdstip, dat de huren-index begint te dalen. Dit vindt medezijn oorzaak in het groote aantal leegstaande, minder gewildewoningen in deze huurklasse, n.l. de hofjeswoningen, zijndein het algemeen woningen met drie gesloten omtrekmuren,bevattende een woonvertrek al of niet met alcoof en keuken-portaaltje en een zolderruimte al of niet met afgescheidenslaapvertrekje. Indien men de hofjeswoningen buiten beschou-wing laat, krijgt het leeg-percentage een geheel ander verloop(zie stippellijn). In de huurklasse van f 208.^-- tot f 250.^--per jaar is het aantal hofjeswoningen relatief minder grooten verkeeren deze woningen in beter onderhouden staat, alsgevolg waarvan de invloed dezer woningen op het leeg-per-centage geringer is.Bij onderlinge vergelijking van de grafieken blijkt, dat voorde hoogere huurklassen, waarin de leeg-percentages aanvan-kelijk hooger zijn geweest dan in de lagere huurklassen, dedaling van de huren eerder is begonnen.Om de hierboven vermelde bezwaren tegen het bepalen vaneen cijfer voor de normale woningreserve voor de huurklas-sen afzonderlijk te ontgaan, zijn de huren-indexcijfers bere-kend voor de geheele huurgroep van / 3.-- per week totf 500.^-- per jaar. Daarbij is uitgegaan van de huren-index-cijfers voor de afzonderlijke huurklassen uit tabel II en is hetgewicht in rekening gebracht van de werkelijke grootte dezerhuurklassen.De resultaten zijn verwerkt in de laatste grafiek. Hieruit blijkt,dat van einde 1931 af de huren zijn teruggeloopen. Of ditterugloopen reeds eerder begonnen is, m.a.w. of het huren-indexcijfer voor einde 1931 hooger geweest is, valt niet metzekerheid te zeggen. Maar in verband met de grafieken voorde huren tot f 350.-- per jaar kan wel als waarschijnlijkworden aangenomen, dat het zakken van den gemiddeldenhuurprijs niet is begonnen voor einde 1929. Waar nu hetleeg-percentage tusschen einde 1929 en einde 1931 heeft ge-schommeld omstreeks 3, kan uit deze gegevens veilig de con-clusie worden getrokken, dat voor de gemeente 's Graven-hage voor de huurklassen beneden f 500.'-- per jaar de nor-male woningreserve is te stellen op 3 %. Een opmerkelijkresultaat, waar het cijfer 3 veelal reeds uit andere overwe-gingen als zoodanig is aangehouden! >F3.- PW. f 50O,- P.-LEEQ{0-9-8 -7 -6 -5-4-5-2-< -P]-nUREN-INDEX-108-(06-104-102-)00-98-%-94-92-90-J i_ I I I I 1 I i_iin \iiB fto tt'w ifii )-te t-i-55 ii'5') m (1% ifv IIM WI mVECKLARING:HUKEN-INDEX.PeCCENTAGE LEEe. 137Artikelenpercentages leegstaande woningenThurenf 3-f 4 / 208-f 250 f 250-- f 300- / 350- / 400- f 3 p. w. geheeleOctper week i) per jaar i) / 300 p. j. / 350 p. j. J 400 p. j. / 500 p. j.tot/ 500 p. j.wonmg-voorraadober 1926 ^ __ , . ( ^ _ 2.0 2.61927 -- ^ -- -- -- .-- 2.4 2.91928 -- -- ^ -- -- -- 2.6 3.01929 -- -- ^ .-- ,-- -- 2.9 3.31930 -- ^ -V /7-/8 f 416-f 500 f 3 p. w. totper week per week per week per week per week per jaar f 500 p. j.Juli 1927 100 100 100 100 100 100 100Nov./Dec. 1931 108.7 110.4 113 109.2 98 97.9 105.5Febr./Mrt. 1932 108.5 110.6 113 109.3 97.8 97.7 105.3Mei/Juni 1932 108.6 110.8 113.2 109.4 97.4 97.4 105.2Aug./Sept. 1932 108.7 111 113.2 109.4 97.2 97.1 105.0Nov./Dec. 1932 108.8 111.2 113.3 109.4 96.7 96.5 104.8Febr./Mrt. 1933 109 111.2 113.2 109.3 96.1 95.9 104.4Aug./Sept. 1933 108.8 '111.3 113.3 108.9 95.3 95.5 104.0Mei 1934 108.5 111.1 11213 107.7 93.8 92.5 102.3November 1934 108 110.6 111 106.2 91.4 90.6 100.7Mei 1935 106.3 108.9 109 104.3 89.1 88.5 98.9November 1935 105.5 106.9 107.4 102.8 87.2 86.6 97.5Mei 1936 101.6 104.6 105.1 99.6 85.6 84.5 95.3November 1936 101.2 101.7 103.3 97.6 84.1 82.8 93.8138Het onderzoek naar de volkshuisvesting tenplattelande in GelderlandVerschenen is het rapport betreffende dit onderzoek en welvoor het gebied van de groote rivieren: Tielerwaard, Bomme-lerwaard, Betuwe, Land van Maas en Waal en Rijk vanNijmegen. Het is samengesteld door de Provinciale Commis-sie voor de Volkshuisvesting van de Stichting Gelderlandvoor Maatschappelijk Werk.Men heeft met de publicatie niet gewacht tot het geheeleprovinciale woningonderzoek gereed was gekomen en wel omtwee redenen. In de eerste plaats, omdat de afzonderlijkepublicatie dient om de foutieve voorstelling, welke men inNederland veelal heeft omtrent de welvaart van deze strekenen welke zeer sterk afwijkt van de werkelijkheid, weg te ne-men. In de tweede plaats om hetgeen in Gelderland is ge-schied elders te doen kennen, zoodat men daar een zelfdemethode zou kunnen toepassen voor het verkrijgen van ver-gelijkbare cijfers. De Achterhoek en de Veluwe zullen opgelijke wijze worden bewerkt.De Stichting heeft inderdaad met dit onderzoek vruchtbaaren zeker ook baanbrekend werk gedaan. Niet zoozeer dooraan te toonen, dat de toestanden op het platteland voor watbetreft de volkshuisvesting onvoldoende zijn, maar wel doorhet verzamelen van concrete gegevens, systematisch gerang-schikt, waardoor de omvang en de aard van de noodzakelijkte nemen maatregelen meer nauwkeurig en duidelijk kunnenworden gepreciseerd. Dergelijke gegevens ontbreken tot nutoe vrijwel algemeen. Baanbrekend is mede, dat zij de me-thode van het onderzoek, zooals wij die voor de stad reedsTEL. 3124EINDJHO/^ENdot kost geld!Proefnemingen in Amerika hebben be-wezen dat een te lage temperatuur ineen werkplaats of fabriek de arbeidsca-paciteit op ongekende wijze vermindert.Het is voor elken fabrieksdirecteur dusvan het allergrootste belang, zijn geheelebedrijf (nauwkeurig) tot de juiste tem-peratuur te verwarmen. Als ge Uw be-drijf op de doeltreftendste wijze ver-warmd en geventileerd wenscht te zien,- vraag onzen deskundige dan eens omeen advies.CENTRALE VERWARMiNG N.V.Specialitett in het aanleggen van fabrielfsapparaten voor verwarmingbevochtiging - ontneveling - droging en koeling.Abraham van Stolk & Zoonen n.v.ROTTERDAMPOSTBUS 1100TELEFOON 35400HOUTHANDELOPBOUWBOUWMATERIALENSPUYBROEK&ZOONOVERSCHIEZESTIENHOVENSCHEKADE 344-51 5 - TELEF. 46610-49022TIVM'tlTEROTTERDAM ZDBRHOUPQBTOMKANTOOR:'UNGER-PLEIIiBOUWMIJ.TELEF:Wanneer hetweer vrede is'^^?y t/j-e^t.liggen op U te wachten. Denktalleen maar eens aan de duizendenvierkante meters schilderwerk.Sikkens heeft ook tijdens den oorlogniet stil gezeten.Sikkens is dan klaar nnet de aller-beste materialen.Vraagt nu reeds inlichtingen.SIKKENS'LAKFABRIEKENSASSENHEIMMUYS 6 ARONIUS'HANDELMAATSCHAPPIJ N.V. Tel. 37340-39128ROTTERDAMDUNANTSTRAAT 14-16VERLENGDE COOLHAVENMils*TEGELSBETONEMAILLEN.v. LOODGIETERSBEDRIJF J. A. MEYERROTTERDAM -- KOPERWERKENTOKENS - KOEPELS - GOTEN - OAKEN enz.Gebouw Hooge Rand der Nededanden te 'a-GmvenhageTOOK DE ZES GEBOUWEN DER MAASTUNNEL TekfoonWORDEN DOOR ONS MET KOPER GEDEKT 26877TiW^f wP''^'^'-^WIERSM4 f/"iXBurgemeesler Amers(oord