Orgaan van het Nederlandsch Instituut voor Volkshuis-vesting en Stedebouw en van den Nationalen Woningraad,waarin opgenomen de mededeelingen van den Rijks-dienst voor het Nationale Plan, en tevens gewijd aanden WederopbouwJuli-Aug. 1943 24e Jaargang no. 7/8BOUW-ENAANNEMI NGSMAATSCHAPPyJAVASTPAAT88^-DEN HAAGTEL-111580^^?DRU^TEL. 54952-50452AANNEMERS VAN GROND-,HEI- EN WATERWERKEN,BETON- EN UTILITEITSBOUW?W ? i AN?VERF- & LAKFABRIEKENJACOB MARTENSAMSTERDAM TEL. 87880-87893Schilderwerk zoowel voor oude alsnieuwe muren, voor binnen enbuiten, behoeft niet te stagneeren.WODAN MUURVERFRAMSES MUURVERFZIJN OLIEVRIJE PRODUCTENVRAAGl NADERB INLICHTINGENb beton-bouw en waterbouwkundig^e werkenTijdschrift voorVolkshuisvesting enJuli-Aug. 194324e Jaargang No, 7/8MaandbladStedebou^^Orgaan van het Nederlandsch Instituufvoor Volkshuisvesting en Stedebouw en den NationalenWoningraad, Algemeenen Bond van Woningbouwvereenigingen, waarin opgenomen de mede-deelingen van den Rijksdienst voor het Nationale Plan, en tevens gewijd aan den WederopbouwRedacde: H. P. J. Bloemers, J. Bomrner, Jhr. M. J. I. de Jonge van Ellemeet, Ir. L. S. P. Scheffer, Ir. P. Bakker Schut,Mr. J. Vink, Drs. H. van der Weijde, Ir. J. M. A. ZoetmulderMedewerker voor den Wederopbouw! Dr. Ir. Z. Y. van der Meer, Algemeen Secretaris van den Algemeen Gemachtigdevoor den Wederopbouw en de BouwnijverheidAdres voor Redactie en Abonnementent Lange Voorhout 19, 's Gravenhage, Telefoon 115720Advertenties: Keizersgracht 188, AmsterdamC, Telefoon 49128Rijksdienst voor het Nationale PlanBescherming terpen en wierden in de provincies Gro-ningen en FrieslandDe President van den Rijksdienst voor het Nationale Plan,Gezien het daartoe strekkend voorstel van de Vaste Com-missie van genoemden dienst,Gelet op artikel 5 lid 2 van het Besluit van 15 Mei 1941 (No.91/1941), betreffende de instelling van een Rijksdienst voorhet Nationale Plan;Bepaalt, dat het verzoek, bedoeld in artikel 5 lid 2 van hetgenoemde besluit, geacht wordt te zijn gericht tot ieder, diehet voornemen heeft een werk uit te voeren, en tot openbarelichamen mede in de gevallen, waarin deze het voornemenhebben grond aan te koopen -- het een en ander op de terpenen wierden in de provincies Groningen en Friesland -- metdien verstande, dat door tusschenkomst van den Burgemeestervan de betreffende gemeente, tijdig daarvan mededeeling meetworden gedaan aan het Bureau van den Rijksdienst voor-noemd, Lange Voorhout 19, 's Gravenhage.Apeldoorn, 2 Augustus 1943De President van den Rijksdienstvoor het Nationale Plan,(get.) FrederiksApeldoorn, 2 Augustus 1943Het zal U bekend zijn, dat men, tengevolge van het gebrek aan kunst-mest, den laatsten tijd in toenemende mate is overgegaan tot het gebruikvan terpaarde voor verbetering van cultuurgronden.De terpen en wierden werden eertijds n.l. gebruikt als vluchtoord voorhet vee, waardoor zich tusschen de kleilagen lagen stalmest bevinden,welke aan die aarde een zeer vruchtbaar karakter geven.Bij het afgraven van terpen en wierden zijn echter, behalve agrarischebelangen, ook verschillende andere belangen betrokken.In het bizonder voor de bebouwde terpen moet rekening worden gehoudenmet belangen van stedebouwkundigen aard.De organische groei der terpdorpen mag door verdere afgraving niet nogmeer worden scheefgetrokken en verbrokkeld dan in sommige plaatsenmeer, in andere minder, reeds thans het geval is. Een concentrische wijzevan uitbreiding met logische verbindingen naar het hoogste punt van deterp, waarop als regel de kerk is gelegen, moet gehandhaafd blijven. Hetafgraven van terreinen binnen den ring, waarbinnen de voor bouwterreinmeest geschikte grond gelegen is, dient in het algemeen voorkomen te wor-den. Wordt hieraan niet de hand gehouden, dan dringt men de bebouwingautomatisch naar de buitenzijde van den ring en naar de toegangswegen,waar zij niet thuis hoort en waardoor stedebouwkundig onaanvaardbaredorpen ontstaan, linten, die zich groepeeren om een kern van vergraventerrein, dat zijn centrumfunctie verloren heeft en waar de kerk vereen-zaamd komt te staan.De terpen en wierden zijn ook uit een landschappelijk oogpunt van belang,aangezien zij een karakteristiek onderdeel vormen van het landschapsbeeldin Uwe gewesten, waar in sommige gedeelten vrijwel elk dorp, elk kerkje,somtijds haast elke boerderij op een groote of kleine terp is gebouwd,waardoor deze objecten in het bizonder naar voren komen en een geheelvan groote bekoring opleveren.Tenslotte vragen de archaeologische belangen onze aandacht. Deze zulleneenerzijds veelal medebrengen, dat geheele of gedeeltelljke afgraving noodigis ten behoeve van een systematisch onderzoek door middel van het aan-brengen van horizontale en verticale sneden in de terpen en wierden.Deze werkzaamheden dienen met zorg te geschieden en zijn meestal niette vereenigen met het afgraven van de terp ter verkrijging van de vrucht-bare aarde.Anderzijds is het uit archaeologisch oogpunt van belang, dat niet alleterpen thans worden afgegraven, doch dat voor de archaeologische behoef-ten van latere geslachten terpen en wierden gespaard blijven, die dezegeslachten t.z.t. in staat zullen stellen, zich niet slechts uit de literatuuf,doch ook uit eigen aanschouwing een beeld te vormen van de woonwijzeonzer voorouders, die periode na periode, laag na laag, haar sporen heeftnagelaten.Op grond van het bovenstaande ben ik van meening, dat, in het kadervan het nationale plan een terpenplan ware vast te stellen, welk plan zichvoorloopig dient te beperken tot de provincies Groningen en Friesland.Bij een zoodanig plan ware alsdan te bepalen welke terpen en wierdenongeschonden behouden moeten blijven, welke terpen en wierden geheelof ten deele (verder) vergraven mogen worden en onder welke voorwaar-den deze vergraving zal dienen te geschieden.Het verdient aanbeveling, dat de Rijksdienst voor het Nationale Plan tij-dens de voorbereiding van een z.g. terpenplan tijdig kennis draagt van opde terpen en wierden voorgenomen werken c.q. grondaankoopen, opdatdezerzijds, met toepassing van het bepaalde in artikel 5 lid 3 van het Be-sluit No. 91/1941, daartegen zoo noodig bezwaar kan worden gemaakt.In verband hiermede heb ik de beschikking genomen waarvan ik U hierbijeen afschrift doe toekomen.Ik verzoek U de Burgemeesters van de betreffende gemeenten, ondermedewerking voorzooveel noodig van het vorenstaande, uit te noodigen,voorzooveel hunne gemeente betreft, op de meest geeigende wijze aan mijnbeschikking algemeene bekendheid te geven waarbij de aandacht van be-langhebbenden erop ware te vestigen, dat ingevolge artikel 7, eerste lid,van het onderhavige besluit, het niet, niet tijdig of niet behoorlijk nakomenvan de verphchting, genoemd in artikel 5, tweede lid, wordt gestraft methechtenis van ten hoogste twee maanden of geldboete van ten hoogstedrie honderd gulden. U gelieve voorts aan de burgemeesters te verzoekenhunnerzijds zooveel mogelijk zorg te dragen, dat aan het bedoelde verzoekgevolg wordt gegeven.Ik 20U het verder op prijs stellen, indien die burgemeesters aan het Bureauvan den Rijksdienst kennis geven van een begin van uitvoering van eenvoorgenomen werk in de gevallen, dat met die uitvoering wordt aange-vangen, voordat bun vanwege den Rijksdienst een nadere mededeeling terzake heeft bereikt.Tenslotte zou aan de Burgemeesters kunnen worden medegedeeld dat zijzich voor nadere inlichtingen omtrent eventueele vragen nopens den om-vang der terpen en wierden alsmede omtrent hetgeen in verband met debedoeling der onderhavige beschikking (het te beschermen belang) onder,,voorgenomen werken" moet worden verstaan kunnen wenden tot hetBureau van den Rijksdienst.De President van den Rijksdienstvoor het Nationale Plan,(get.) FrederiksAan de Commissarissen der provincien Groningen en Friesland 93ArtikelenSCBOuVlNiaB=.1400C1CNDS O'JAfb. 1. Verkavelingsplan woningbouw Alkmaar H. van Saane's Bouwbedrijf N.V., AmsterdamDe Bergerhof te Alkmaardoor Ir. P. Verhagen Lzn.94U heeft er al lets van kunnen lezen in dit tijdschrift onder deverslagen van den Wederopbouw. Voor de Heldersche vluch-telingen (of geevacueerden) moesten woningen gebouwd wor-den in Noordhollands Noorderkwartier, die later dan weervoor eigen inwoners bestemd zijn. Daarvoor zijn er 254 in Alk-maar, benoorden het station, terecht gekomen, de Bergerhofgenaamd, omdat het complex open ligt naar de Bergerduinen inde verte. Het hadden er 400 moeten zijn, maar een conserven-fabriek en de spoorwegen knabbelden geducht aan het terreinen nu staan er dan 254. Eigenlijk nog te veel, want de wonin-gen zijn in hun type te veel samengeperst en te minimaal. Eris niets tegen de volkswoning minimaal op te zetten, mits danmaar een onderdeel dat minimale kwijt raakt, en men het daareens niet meer voelt; dit ontbreekt in deze woningen wat teveel; of men zou de kelder misschien moeten aanvoeren?Ik stel deze tekortkoming maar dadelijk voorop. Niet dat erverder in mijn oogen geen zwakheden zouden zijn, maar welomdat daarover valt te twisten; zij hebben zeker elk hungoede keerzijde; deze alleen staat onverdedigd, ook voor denstichter, den Heer van Saane.Ik ben nu tweemaal in den Bergerhof geweest; de eerste maalin het begin der eerste bewoning, en nu pas na den uitgroei dereerste beplanting; een kille dag en een zonnige dag: beide ma-len kwam ik er opgewekt, in letterlijken zin, vandaan, zooalsmen ook opgewekt uit de Wieringermeer komt als men er ten-minste waarlijk in geweest is. Maar het is niet eenvoudig, uit-een te zetten, hoe en waardoor dat komt.Wij staan voor een nog ongekende vraag naar woningen.In den vorigen grooten oorlog beleefden wij iets dergelijks;toen ging men argeloos en tastend vooruit; nu zal het zekerweloverwogen en vastberaden gaan. Toen nam men densprong van een schaarsche en toevaUige overheidshulp naarC.V. ROTTERDAMSCH ,HEI- EN HEIPALENBEDRIJF voorheenJ. NEDERVEENROTTERDAMHEEMRAADSSINGEL 106TELEFOON No. 31631Na6uur47019en73289Aannemers vanBouw-,Beton-,Waterbouw- erHeiwerkenHandel inHeipalenbrnynzeelmm deurena^i^ atz^ a^ta^ie c^tec^-ie-^111 I1 11 11 11 11 i1 11 11 11 11 1in1 11 11 1acVOAgg1 1CZlCDonverwoestbare drevelconstruclieonvervormbare, opgezaagde stijienmultiplex paneelen 6 mm diknSSfiSKBmmdirect ult voorraad leverbaar?iM*?^|ifabi-iek^ELUVINE d/'e duurzaam dekf,Geeft een schitterend kleureffect!EEN PPODUCT VAN DE VELUVINE VERFFABRIEK - NUNSPEETIoorbgsslnade ?wachtd^Piiet.... nu Me!l?^ f f_l_?.zaa nda mrplandsche bBtrnMnrmij7n.v.j^lft spdorsingel 64 ;' tel. 1846VAN KALLEVEEN'SBOUWBEDRIJFKEIZERSGRACHT 226AMSTERDAM TELEFOON 46623ALLE BOUW. EN BETONWERKENHesterman.StormVERF-FABRIKANTENAMSTEftDAM-CGROOTE WITTENBURGERSTRAAT 164TELEFOON: FABRIEK 51745 (2 LIJNEN)V NA 6 UUR: 27214-21374GUSiNlTOitt(W^oit^A.m^iittnm-mmsiN.V. DORDTSCHE CLASH AN DELDORDRECHT - KUIPERSHAVEN 28-29-30 - TEL 5520Glas in metaal kan in diverse uitvoerlngen en voor diverse doeleindenook thans nog geieverd v^orden. Wij maken het U graag zo gemakkelijkmogelljk. U kunt ons altijd vrijblijvend om nadere inlichtingen vragen.,,VOOR WEDEROPBOUW"lioodzahd-v.d. Vlist-OtruijkAannemers van alle voorkomendeBOUW-. BETON-ENGRONDWERKEN^Telefoon 30739-33589Boschpolderplein 27 A ROTTERDAMIn vertrouwdehandem,,!Geef Uw huis in vertrouwdebanden. Laat 't schilderendoor Kuijpers. Uw bezitkrijgtdan nog meerwaarde.IfllliPCDC: SCHILDERSllUwrEn^ BEDRIJFPLASTIC?RECLAME*-LICHTRECLAMEFREMBRANDTSTRAAT 65A-B . ROTTERDAM-N. - TELEFOON 42656-TVAKHOOGEVESTNVAMERSFOORTTELEFOON 4825UlTVOERiNG VAN:BURGERLIJKEBOUWWERKENe Bewapend DetonwerkenN.V. SCHOKINDUSTRIEPOSTBUS 26ZWIJNDRECHTeen meer aanhoudende voorziening althans in woning-tekor-ten door overheidsinstanties; nu zal de geheele productie on-der sterke leiding en controle staan; rcgelmatig verloopen, endaarbij van een schaal zijn die wij ons nauwelijks kunnen voor-stellen: een woning per zooveel minuten heeft Dudok ons on-langs voorgerekend !Dit is ook de groote achtergrond van den Bergerhof: maar hijheeft er zijn frischheid, onbevangenheid, niet bij ingeboet. Ze-ker, de opzet is weloverwogen en verantwoord, maar hij be-waarde daarbij iets speelsch; de strakke gespannenheid vande uit velerlei redehjk overleg gegroeide oplossing is er watgevierd; men beleeft er nog iets van de bhjde animo waarmeehet werd opgezet en tot stand gebracht: zorgen en zwarighe-den worderi ons gespaard.Dat hgt natuurlijk aan den goeden eensgezinden geest die denopzet leidde; en dat uit zich al dadehjk in twee primaire onder-deelen: de aanleg in strookenbouw en het woningtype, beidennaar mijn meening getuigend van een ondernemend optimisme.De strookenbouw is vermoedelijk gekozen als vereenvoudigingvan den bouw. Er zijn nu slechts twee typen, die onderling nogsterk overeenkomen. Maar er is uit den strookenbouw heelwat gehaald. De schikking is vrij, de aanleg is als een kortepauwenveer: in het oog ligt de kleine kleuterschool. Streng-heid is vermeden, toch blijft men overal georienteerd.Vooral de hoofd-as is zeer geslaagd (afb. 3); de koppen derstrooken staan rustig en toch zonder pijnlijke strakheid aande zachtgebogen (iets te veel gebogen) straat.Jammer dat de totaalaanleg zoo klein is; men krijgt sterk hetverlangen naar afsluiting of nog liever voortzetting; wat inde richting der weiden niet.is uitgesloten. Het prachtige uit-zicht op de duinen wordt dan wat opgeschoven. Wei verre vandat de aanleg eentonig zou zijn, is mijn indruk veel meer, dathet motief van herhaling heel wat verder kan worden door-gevoerd. De randstraten zijn nu het minst geslaagd: wij zijneigenlijk nog niet aan een rand toe.De details zijn prettig: de ligging der kleuterschool en deopen hof in het zuiden (hoewel op zichzelf niet zoo bizonderpassend bij strookenbouw) zijn dankbare aanvullingen. Op deglooiende plantsoenstrooken kom ik bij het type nog naderterug.Nu het woningtype. Uit den vermoeienden stroom variantenvoor het in ons land zoo belangrijke eengezinsrijenhuis bezinkentwee hoofdrichtingen: een waarbij de keuken of woonkeukenhet verkeers-middelpunt van het gezinsleven is, en een waardit naar een meer neutraal bestemde ruimte: gang of trap, isovergebracht. Ge herkent gemakkelijk de accenten: het eerstegetuigt van een domineerend gezinsleven, het tweede legt meernadruk op de vrijheden der leden; het eerste leeft nog sterk ophet platteland, het tweede trekt geheel op het burgerlijke, datin de stad is geboren.De tweede groep beleeft in den Bergerhof een toppunt, hierzijn alle vertrekken uitsluitend van trapportalen bereikbaar; zijliggen elk op eigen niveau; zij ontspruiten om de beurt uit hettrappenhuis als vrijstaande bladeren uit een Stengel.Misschien gaat dit zelfs den rasechten burger te ver: men kaneenvoudig niet door het eene vertrek naar het andere gaan.Maar het is zeker consequent; en daarbij uitermate beknopt.Hier wordt geen ruimte verspild aan gangen of portalen!Bovendien ontstaat een ruime kelder tot veelzijdig gebruik:als bijkeuken, als bergplaats en ter vervanging en verbeteringvan de anders gebruikelijke ,,kelderkasten".Uitbouwen bij gebouwen zijn ,,vanzelf" verdwenen.Ik ben niet blind voor de bezwaren, maar zie hier toch ookeen stap vooruit.Het vraagt eenige offers: wij moeten afzien van het gezelligeen prettige element van een directe verbinding tusschen tweekamers, en ons de moeite getroosten van een achttal tredentusschen kamer en keuken of kamer en slaapkamer. (Maarook slechts acht treden tusschen keuken en kelder).VerdiepingBegane grondSousterrainAfb. 2. Woningtype; schaal I : 200Natuurlijk is dit voor gezinnen met zwakke, oude of gebrek-kige huisvrouwen een onoverkomelijk bezwaar; maar de grootemeerderheid aanvaardt dit vrij vlot.,,Het went gauw" hoorde ik nogal eens.Door het verspringen van den scheidingsmuur boven de woon-kamer ontstaan binnen hetzelfde type twee woninggrootten:evenveel met twee als met drie slaapkamers. Dit is meer ver-toond en voor het type geheel bijkomstig. Niet zoo staat hetmet den tuin. Het type brengt immers de woonkamer op halvehoogte, althans 1 m boven de straat, en de keuken aan destraat; de ingangszijde, die we gemakshalve voorzijde blijvennoemen. De waschgelegenheid en berging, die anders in dentuin ruimte vindt, vindt deze nu in den kelder; maar niet te 95ArtikeienTT^fffTrTfrffi'tt'' 'i%^^^MAfb. 3. Hoofdstraatontkennen blijft, dat de huisvrouw nooit en nergens buitenkan wasschen of plassen, of drogen i). Bedenkelijker zou zijnals de halfhooge woonkamer het verband met den tuin verbre-ken zou. Dit bezwaar heeft de stichter heel eenvoudig onder-vangen: door opheffing, in twee beteekenissen, van denAfb. 4. Dwarsstraattuin. Deze is opgeheven,want er zijn geen eigen-lijke tuinen, de tuinenzijn gemeenschappelijk,het zijn grasvelden metrijke bloemenranden enlosse struikengroepen.Maar ook in anderenzin is de tuin opgehe-ven, n.l. opgehoogd; deplantsoenen hggen opeen helhng van destraatnaar het woonkamer-peil (zie afb. 2).Inderdaad kan men alsmen van het zuidennaar het noorden dehoofdstraat doorwan-delt, niet aan den indrukontkomen te zijn geste-gen; men heeft zoo tel-kens den grond zien op-loopen naar de huizentoe, dat men zich ,,op-gelicht" voelt, althans inden goeden zin.Ik moet er nog bijvoe-gen dat de huizen zooalgeen tuin dan toch weleen terrasstrook aande woonkamer hebben,waarop de bewonerskunnen buiten zitten. Bijmijn eerste bezoek leen-de het weer, en de pas ingezette bewoning zich daartoeminder; bij mijn tweede, recente, bezoek meende ik op temerken dat de neiging voor het strookje grond aan devoorzijde grooter was dan voor het terras achter. Maar, dezon scheen ook aan dien kant, en het was geen uur voor rus-ten, maar voor werken.Van deze oploopendeplantsoenen is veelwerkgemaakt en dankbaarpartij getrokken. Deaanleg met veel bloe-men (afbb. 5 en 10)streeft naar het begrip:gemeenschappelijke tuin,en stelt de juiste vrijheidvan groei en wisselingvan bloei tegenover devaste en onwankelbarebebouwingen. In den hofin het zuiden zijn dehellingen veranderd inmuurtjes, die den hofkarakter geven. En het96i).De stichter van het com-plex vestigt er de aandachtop dat het plaatsje voor dekeuken van 1.60 m breed,afgeschermd door een vrijhooge haag, gelegenheid geeftom buiten te wasschen endat voor de droging aan detuinzijde op de uniforme wijzeaan daartoe in de gevels be-vestigde gegalvaniseerde ijze-ren pijpen drooglijnen zijnaangebracht; bovendien wordtveelal van de breede gras-gazons als bleekveld gaarnegebruik gemaakt.HANDEL INBOUWMATERIALEN F. Filippo ? HaarlemHoofdkantoor: Spasrnd. wag 212 Tolef. 14264Bijkantoor: Tuinlaantje 6-12 Telef. 13532Telefoon Huis 25820TEGELSiA4NNEMINGSBEDRIJ FlaKLUUT^VERBEEKUITVOERING VANWERKEN VOOR DENWEDEROPBOUWRAMLEHWEG19TELEF. 43912ROTTERDAMMASONITEis een dcr beste zoo niet de beste van deZWEEDSCHE HOUTVEZEIPLATENMonsters en inlichtingen ver?trekt gaarneTRIMAN.V. ZAANDAM:AK- EN VERFINDUSTRIEr/h P. WERRE & COFlIlHl ROTTERDAM2? Middsllandstraat 1 3 bT?le(. 36024's-GRAVENHAGEVEENKADE49 - TEL. 331875AannemingsbedrijILGefcr. V. d.UITGAARDENVirulyplein 1 5 Tel. 39242RotterdamVoor uitvoering van alleBOUW- enBETONWERKENFIRMA VERHAAR & VAN 'T VEERDELFT Oosteinde 139 - Tel. 1550Kantoor en OpslagplaatsEzelveldlaan - Tel. 2015ouwmaterialenhandelbTIMMER ENAANNEMERSBEDRIJFLvAN DERVUETKantoor en Werkpl.: Gilles van Ledenberghstraat 126AMSTERDAMTELEFOON 83684-32638 NA 6 UUR: 84971n.v. Brandstoffen-en Bouwmaterialenhandelvoorheen VAN DE VEN & COEINDHOVENTelefoon no. 2721 (2 lljnen) en no. 3573ALLE BOUWMATERIALENAfd. BLEYSZuiVERHEIDS RiSICO VERZEKERINGWONINGINSPECTIEDIENST - ZUIVERWERKENLorentzkade 18 -- LEIDEN -- Telefoon 21078Wij nemen het risico van onzuivere woningengeheel van U overewapen e Betonschuttingenin verschiilende hoogten en zwaarten stepd