November 1954Hejaargang -- No. 11De WoningbouwverenigingUitgave van de Nationale Woningraad, Algemene Bond van WoningbouwverenigingenAdres voor Redactie en Abonncmcnten! Wouwermanstraat 27, Amsterdam Z., Tel. 724298 - 721421Verschijnt maandelijks Adrcs voor Advcrtcntiess Keizersgracht 188, Amsterdam C, Telefoon 49128Perikelen rond de woningwetbouw'In steeds toenemende mate bereiken ons ernstige klachtenover de vaak onoverkomelijke moeilijkheden, die zich voor-doen bij de gunning van complexen woningwetwoningen. Washet door prijscontrolerende maatregelen van Ministerie enCentrale Directie ook in de afgelopen jaren reeds lastig omde lange weg van schetsontwerp tot uitvoering zonder bar-rieres en wegomleggingen ten einde toe af te lopen; de moei-lijkheden hebben zich van begin 1953 af voortdurend toege-spitst. Wij menen te mogen zeggen, dat thans in de kringenvan gemeenten en woningbouwverenigingen, die zich met debouw van woningwetwoningen plegen bezig te houden, hetonbehagelijke gevoel leeft, dat de woningwetbouw steeds meerin de hoek van naar armoede neigende soberheid wordt ge-drongen. Wij zullen deze mening trachten te motiveren. Daar-toe moeten wij wel even in de jongste geschiedenis duiken.De Beschikking Bijdragen Woningwetbouw 1950 bracht eenprincipiele wijziging in de tot dan toe geldende methode vanRijkssteun in de exploitatie van woningwetwoningen. Goldna de oorlog aanvankelijk het beginsel: ,,de Rijksbijdrage isgelijk aan het exploitatie-tekort op de woningen"; medio 1950werd bepaald, dat de Rijksbijdrage voortaan een vaste groot-heid zou zijn, te differentieren naar de ,,wooncapaciteit" vanhet huis en eventueel te verhogen met toeslagen in verbandmet bijzondere omstandigheden. Een bespreking van voor- ennadelen van dit stelsel kan hier achterwege blijven; wij hebbentrouwens vroeger daarover onze mening reeds enige malenkenbaar gemaakt. Voor de zaak, die ons thans bezig houdt,is alleen van belang, dat het bij het invoeren van de Bijdragen-regeling 1950 kennelijk de bedoeling is geweest slechts eencriterium aan te leggen voor de beoordeling van de vraag ofeen bij de Rijksoverheid ingediende aanvraag tot gunning vanwoningwetwoningen zou kunnen worden ingewilligd. Dat cri-terium zou de huurprijs zijn, die logisch voortvloeit uit deexploitatie-opzet van de woningen. Deze exploitatie-opzetwordt uiteraard voor een zeer belangrijk deel afgeleid van dein openbare of onderhandse aanbesteding verkregen aanneem-som. In begrijpelijke verheugenis redeneerde men ten Depar-temente aldus; ,,Wij hebben in de nieuwe regeling de huurprijsgebonden aan maxima. Als deze maxima niet worden over-schreden dan is het ons best. In dat geval kan immers ook deaanneemsom aanvaardbaar worden geacht. Zou die aanneem-som te hoog zijn, dan moest ook de huurprijs onaanvaardbaarblijken. Dank zij deze simpele en sluitende redenering behoe-ven wij nu geen controle meer op de bouwsom uit te oefenen;wij kijken voortaan alleen naar de berekende huurprijzen.Dat geeft een aanzienlijke vereenvoudiging in de procedure".De vreugde, die aan deze redenering ten grondslag ligt, heeftslechts kort geduurd. Al zeer spoedig na het in werking tre-den van de Bijdragenregeling 1950 moesten wij ervaren, datgunning kon worden geweigerd als de bouwsom naar het oor-deel van de Centrale Directie te hoog bleek te zijn, 66k alsanderzijds tegen de berekende huurprijzen geen bezwaar be-hoefde te worden gemaakt. Tot op de huidige dag vormen dez.g. curveprijzen, die als maatstaf voor de aannemelijkheidvan bouwsommen worden gebruikt, een dodelijk gevaar vooriedere gemeente of voor elke woningbouwvereniging, die denkteen complex woningwetwoningen in uitvoering te kunnen ge-ven.Nu zou de in beginsel mogelijke schadelijke werking van eenwat theoretische prijscontrole op de woningwetbouw nog niettot ongelukken behoeven te leiden als er sprake was van eenstabiel kosten- en prijspeil. De jaren na 1950 hebben echtertal van wisselingen in dat peil te zien gegeven. Een enkeleonbelangrijke uitzondering daargelaten, hebben al deze wis-selingen tot perse onaangename gevolgen geleid.Daar is de wijziging van de rentestand. Gebruik makende vande gunstige toestand op de kapitaalmarkt, baseerde de Re-gering de nieuwe Bijdragenregeling op een rentetype van3]/^%. Dienovereenkomstig werd voorgeschreven, dat de an-nuiteiten voor grond- en bouwkosten op dit rentetype zoudenzijn afgestemd. Toen echter al vrij spoedig de rente steegtot 4% 's-jaars, werd nagelaten de Bijdragenregeling met dieverandering in overeenstemming te brengen. Pas veel laterbleek de Regering bereid een toeslag op de verleende bijdragente verstrekken in die gevallen, waarin voor de leningen terfinanciering van de woningbouw zelfs 4^4% rente moest wor-den betaald. Het halve procent bleef echter onverrekend; hetoefent tot op de huidige dag zijn nadelige werking op dehuurprijzen uit.Daar is het veelbesproken Korea-effect. De bouwkosten ste-gen met sprongen. Voor de in uitvoering zijnde woningwet-woningen leidde dit tot buitengewoon hoge risico-verreke-ningen, waarvan de Regering ook weer pas veel later de meestextreme gevolgen wegnam tot een (ontoereikende) toeslag opde bijdragen. De verrekeningen tot f 1.200,^-- per woningkwamen terecht op de huurprijzen. Voor de tot uitvoering ko-mende woningwet-projecten demonstreerde de stijging van debouwkosten zich aan allengs hoger wordende aanneemsommen.De Centrale Directie achtte het haar plicht die stijging binnende nauwst mogelijke grenzen te houden door het zoveel mo-gelijk handhaven van de z.g. curveprijzen. Vandaar de nietaflatende activiteit van architecten en opdrachtgevers om ,,hetkoste wat het kost" bezuinigingen in de plannen aan te bren-gen. Het stomme rode potlood vierde hoogtij. Duidelijk is,dat deze spanning tussen aanneemsommen en curveprijzen lei-den moest tot aanwijsbare vermindering van de kwaliteit enaankleding van de woningwetwoning enerzijds en tot stijgingvan de huurprijzen boven het theoretische maximum ander-zijds. : i ! ' !Nadat het Korea-effect verflauwde trad een korte periodevan betrekkelijke stabilisatie in. Een lichte neiging tot verla-ging van de bouwkosten trad aan de dag. De kapitaal- 117schaarste verdween uit het gezicht (al bleef de eis tot bereke-ning van 4% annuiteiten tot nu toe gehandhaafd). Zonder tekunnen zeggen, dat de toestand ideaal werd (de woningwet-bouwers bleven leven onder de druk van de prijscontrole);de mogelijkheden tot gunning zonder al te rigoureuze bezui-nigingen in de plannen werden iets gunstiger. Deze verkwik-kende adempauze was echter van korte duur.Het aantal woningen-in-uitvoering steeg geleidelijk aan totongekend grote hoogte. Mede in verband met flinke bezettingin andere sectoren van de bouwbedrijvigheid trad een over-spanning op de bouwmarkt steeds duidelijker aan de dag.Natuurlijk heeft zulk een overspanning een prijsverhogendetendens. Vrij algemeen wordt aangenomen, dat alleen het ont-staan van een zeer uitgesproken ,,kopersmarkt" op hetterrein van de bouwnijverheid heeft geleid tot een verhogingvan de bouwkosten met 6 tot 8%. De aannemers zijn overhet algemeen volbezet. De bouwmaterialenhandel ondervindtweinig moeilijkheden bij de afzet van zijn artikelen (zie ookens artikel in het nummer van Juh--Aug. 1954). De loonpostin de kosten van een bouwwerk is hoger dan een berekeningop basis van de officiele voorschriften zou uitwijzen. Met dealdus summier aangeduide onmiskenbare stijging van debouwkosten houden de ,,curveprijzen" van het Departementgeen rekening. Die ,,curveprijzen" bleven vrijwel ongewijzigd.Per 1 Januari 1954 beleefden wij een loonronde. Deze loon-ronde heeft -- naar door deskundigen is aangetoond -- in-vloed gehad op het algemene prijsniveau. Derhalve ook op debouwkosten, zowel uit hoofde van de stijging van de loon-post als uit hoofde van de stijging der materiaalprijzen. Decurveprijzen bleven ongewijzigd. De spanning tussen aan-neemsom en curveprijzen steeg nog verder.Per 1 October j.l. zijn de lonen opnieuw gestegen. Voorzoverons bekend, is nagelaten de ,.curveprijzen" in evenredigheidmet die loonsverhoging op te voeren. De overheid wil blijk-baar wel ,,enige soepelheid" betrachten, maar wenst toch nietde o.i. voor de hand liggende consequentie van een vaste enredelijke verhouding tussen feitelijke bouwprijzen en de..curveprijzen" te aanvaarden. Wij moeten bij de besprekingvan dit vraagstuk en deze conclusie in het midden laten ofhet opwekken van de steeds sterker wordende spanning eenonderdeel vormt van de maatregelen tot beperking van dehoeveelheid werk op de bouwmarkt en of in het algemeendoor middel van efficienter voorbereiding en uitvoering vande bouwwerken de prijs kan worden gedrukt zonder dat zulksten koste gaat van de kwaliteit van het product. Deze beideproblemen rechtvaardigen een afzonderlijke behandeling.Waar het ons na dit overzicht van de jongste ontwikkelingom gaat. dat is de vraag wai die ontwikkeling betekent voorde kwaliteit van de volkswoningbouw.Wij vangen van officiele zijde herhaaldeiijk geluiden op.die duiden op een verlangen om af te komen van de ..armoede.die de woningwetwoningen aankleeft". Nu zullen wij de laat-sten zijn om tegen te houden, dat een tweede woonvertrekin alle nieuwe woningwetwoningen niet een belangrijke voor-uitgang op de bestaande toestand zou betekenen. Ook wij zijnvan oordeel, dat het uitkleden van de woningen, zoals dat nuongeveer tot regel is verheven, uit den boze moet wordengeacht. Inferieur verfwerk schaadt het aanzien van de huizen;het bevordert vroegtijdig bederf; het veroorzaakt (te) hogeonderhoudskosten. Zuinigheid t.a.v. het aantal kasten in dewoning schaadt de bewoonbaarheid en leidt tot ..zelfgemaaktevoorzieningen". die geweld doen aan de (toch al vaak onvol-doende) ruimtewerking in het huis. Ondeugdelijke afwerkingvan muren (simpel schuurwerk in keukens. trapportalen.douche-ruimten en w.c.'s) leidt zeer spoedig tot beschadigin-gen. die het gehele huis een etiket van armoede opplakken.Is een behoorlijke afwerking met beton-emaille al het minstewat men redelijkerwijs verlangen mag, een tegelbekleding vanportaal, w.c, keuken en douche-ruimte is werkelijk geen over-dreven luxe in de woning van een zich ,.bewust geworden"arbeider. Hoe kan de huisvrouw de ruwe muren op behoor-118 lijke wijze schoonhouden? Afnemen en borstelen van ruwecementwanden. die vaak het interieur van de nieUwe huizenbepalen, levert een resultaat op, waar de rechtgeaarde huis-vrouw van gruwt. Als scheurende muren, kierende deuren.wind en water doorlatende kozijnen kenmerken zijn van denog altijd opgedrongen en ten troon verheven bezuiniging.wordt het dan eindelijk niet eens tijd ernst te maken met devoornemens. die het Ministerie zegt te hebben t.a.v. de kwa-liteitsverbetering der woningwetwoningen?In het nummer van 26 Juni 1954 van het Weekblad ,,Bouw"heeft Minister Witte commentaar geleverd op de resultatenvan een door ,,Bouw" gehouden enquete naar het huidigewoningpeil. Wij stippen daaruit aan, dat de Minister de voor-stelling van zaken als zou de minder goede kwaliteit van deafwerking der woningwetwoningen zijn toe te schrijven aande al te rigoureuze prijscontrole van het Departement, eenzij-dig acht. In dit verband willen wij gaarne opmerken (wijdoelden reeds eerder daarop). dat er natuurlijk verschil inhet resultaat van het bouwen optreedt naarmate er verschil isin de zorg. die aan voorbereiding en uitvoering wordt be-steed. Niettemin moeten wij op grond van onze ervaring welvaststellen. dat verscheidene onvolkomenheden in de nieuwewoningwetwoningen een rechtstreeks gevolg zijn van de om-standigheid. dat men woningen bouwen wil en moet en datmen dat dient te doen tegen een prijs. die de door opdracht-gevers en architecten gewenste kwaliteit van de uitvoeringbeslist niet toelaat. Wij hebben het in een aantal gevallenervaren. In drie provincies waren wij achtereenvolgens be-trokken bij enige kleine projecten voor woningwetwoningen.De aanbestedingen van deze projecten leverden prijzen op,die voor de Directie van de Wederopbouw en Volkshuisves-ting niet aanvaardbaar waren. In twee gevallen adviseerdedeze Directie de opdrachtgever dan maar genoegen te nemenmet een ander project (waarvan zij zelf toegaven dat het vanminder kwaliteit was dan het aanvankelijk ingediend plan),waarvan gebleken was, dat het elders wel tegen de ..Ministe-rie-prijs" kon worden gebouwd. In het derde geval kwam zo'nsuggestie van de zijde van de gemeente-architect. die eerderop het gebied van ..sobere bouw" prestaties had geleverd.Het staat onomstotelijk vast, dat in al deze gevallen kleinerewoningen tot stand gekomen zouden zijn van beslist in kwa-litatief opzicht minder goede afwerking als de officiele sug-gesties zouden zijn opgevolgd. De eerlijkheid gebiedt te ver-melden, dat in twee van deze drie gevallen het oorspronke-lijke plan toch is uitgevoerd, maar wij wagen de veronderstel-ling te plaatsen. dat dit niet geschied zou zijn als de Woning-raad er niet bij betrokken zou zijn geweest. Mede deze erva-ringen brengen er ons toe vol te houden, dat de omstandig-heden kennelijk tot verhoging van de bouwprijzen hebbengeleid en dat even kennelijk is nagelaten de controle-curve-prijzen van het Departement met die verhoging (althans intoereikende mate) in overeenstemming te brengen. Het daar-door ontstane verschil tussen feitelijke prijs en controle-prijsmoet ,,ergens" worden opgevangen. Dat ,,ergens ' ligt dan bijde kwaliteit van de volkswoningbouw.Tot welke tegennatuurlijke oplossingen de thans ontstane si-tuatie leiden kan, moge blijken uit het volgende practijk-voor-beeld. Een woningbouwvereniging in een kleine provincie-stad besteedt circa 50 woningen aan. Over aanvankelijke op-zet van het plan, over het schetsontwerp en over het defi-nitieve project is door de bekwame architecten overleg ge-pleegd met gemeentelijke technische dienst en met DirectieWederopbouw en Volkshuisvesting. Dit overleg heeft geenenkele moeilijkheid en geen enkele waarschuwing t.a.v...overdreven eisen" opgeleverd. Het heeft alleen geleid tothet advies van de Directie Wederopbouw en Volkshuisves-ting om het maar in onderhandse besteding met een ver-trouwde aannemer te proberen. De uitkomst van de beste-ding maakt duidelijk, dat de prijs circa / 2.000,^-- per woninghoger was dan de controle-prijs, die de Directie Wederop-bouw en Volkshuisvesting moest hanteren. Noch architect,noch opdrachtgever zag kans op dit bedrag te ,,,bezuinigen".VOOR INLICHTINGEN OF BROCHURE: N.V. "N E F U M Y"TETERINGSEDIJK 6 - BREDA TELEFOON K 1600-5990 daken?-^--^a^,.,,,,,,,,,^ r??,^^MBBjMii||Gedeelte van een complex woningen te Heteren,Arch. J. F. Span te Elst.^. FUSEE'S zUn tUdlg leverbaarJ|^ I" \\ ^ t E 5 *? verwerken door iedere aannemer^ p ^ ^ E E 5 toepassen betekent:degelijk, snel en voordelig houwen!Momenteel zijn o.m. 118 woningen van het plan ,,Zilverschoon" teBergen op Zoom in uitvoering. Ontwerp van: Ingen.- en Arch.bur.de Jongh, Taen en Nix te Utrecht en Arch. J. M. A. Weyts teBergen op Zoom.Zendt ons Uw tekening en wij wijzigen deze GRATIS en VRIJBLiJVENDWij hebben in dit geval dezer dagen het volgende advies ge-geven: Bewerk het plan naar de voorschriften van de Premie-en Bijdragenregehng 1953 (de financieringsregehng voor de..particuhere bouw"). Maak de aankleding van de woningenin verband daarmede wat beter (hetgeen een verhoging vande bouwprijs met circa f 15.000,-- oplevert!). Vermeld opde tekeningen, dat het plan betrekking heeft op ,,midden-standswoningen", hetgeen door verwijzing naar de inderdaadzeer aantrekkelijke stedebouwkundige situatie en naar de ietsbetere afwerking der woningen gemotiveerd kan worden. Bijtoepassing van de Premieregeling mag gemeente of bouw-vereniging de exploitatie opzetten op basis van het renteper-centage, dat voor de te sluiten lening werkelijk verschuldigdis (in het onderhavige geval 334% 's-jaars). Bij woningwet-exploitatie is men gehouden aan 4% 's-jaars! Hoewel wij inde aan onze bouwvereniging voorgelegde exploitatie-opzetde normen voor onderhoud en algemene onkosten hoger heb-ben geraamd dan de woningwetnormen, kwam bij toepassingvan de Premieregeling de huur slechts f 0,50 per woning perweek hoger dan bij toepassing van de Bijdragenregeling-wo-ningwetbouw. Daartegenover dan het voordeel van de onte-genzeggelijk betere afwerking der woningen en het vermijdenvan de controle op de bouwprijs door het Departement. Zie-daar waar een langzame en verborgen (en ongetwijfeld on-gewilde) discriminatie van de woningwetbouw toe leidt. Zie-daar welk een door de practijk geleverde tegenspraak op alleofficiele en officieuze vertogen tot opvoering van de kwali-teit van de woningwetwoningen.Wat moet dan wel de remedie zijn tegen de verschijnselen, diewij hier signaleren? Wij dachten dit: Onverwijlde herzieningvan de z.g. curveprijzen op basis van de feitelijke bouwprijzenvoor redelijk goede woningen. In verband met die herzieningeen evenredige verhoging van de woningwet-bijdragen, op-dat de verbetering in kwaliteit (of zo men wil: terugkeer tothet aanvankelijke na-oorlogse peil) niet resulteert in huurprij-zen, die zelfs niet meer in de verte beantwoorden aan dealgemene uitgangspunten van het huurprijzenbeleid.Het wil ons voorkomen, dat men zich van deze belangrijkezaak niet kan afmaken met de verklaring, dat het onmogelijkis de subsidie-last voor de woningbouw nog zwaarder te ma-ken dan zij reeds is. Er wordt verondersteld, aangenomenzelfs, dat er in Nederland een huurbeleid wordt gevoerd. Dathuurbeleid is onlosmakelijk verbonden aan de loonbeheersing.Reeds is er een discrepantie tussen het een en het ander (deindex-kosten levensonderhoud, die de basis vormt voor deloonbeheersing vermeldt voor woninghuur 141, hetgeen voorde voor-oorlogse woningen juist is. Voor de na-oorlogse wo-ningwetwoningen geldt echter een gemiddelde van circa 185,terwijl het feitelijke peil in veel gevallen zelfs nog hoger ligt).Naar onze mening kan de overheid de gevolgen van een on-gunstige wending in de bouwnijverheid niet afwentelen of opde huurders (gelijke kwaliteit woningen tegen hogere huur-prijzen) of op de toch reeds aangevochten kwaliteit van dewoningwetwoningen. De consequentie van het bestaan enersubsidie-regeling voor de woningbouw in _samenhang methuurbeleid en loonpolitiek is op het ogenblik: Verhogingvandebijdragen!W. S. 119De Triennale te Milaan: ,,Een medicijn tegen ver-starring"Ons was enige weken geleden het voorrecht beschoren eenaantal dagen te mogen doorbrengen in Milaan, zulks ter ge-legenheid van de Triennale, die daar in de afgelopen maan-den haar poorten voor belangstellenden en kunstlievendenhad geopend. Deze Triennale is een groots opgezette ten-toonstelling van producten van kunstnijverheid, voor in-dustriele vormgeving en ook voor architectuur. Uiteraardwas het met name het laatstbedoelde facet, dat ons belanginboezemde en meer in het bijzonder nog de architectuurin verband met de woningbouw.Met bijzonder veel plezier zullen wij proberen in dit num-mer van ons maandblad een aantal indrukken van ons be-zoek aan Milaan door te geven, waarbij wij de lezers graagover onze schouders laten meekijken, ook al vormen dehierbij afgedrukte foto's natuurlijk slechts een zeer slap af-treksel van wat er werkelijk te zien was.Milaan is een grote en in het centrum bijzonder drukke stad.Er zijn vrij ruime pleinen (het middelpunt is het Piazza delDuomo, de stenen voorhof van de machtige Dom), maar ookveel smalle straten. Net als bij ons wordt de ononderbrokenstroom van auto's door deze straten geperst, waarbij het op-valt, dat het rijtempo beslist hoger is dan in onze, grote ste-den. De Italianen rijden als het ware ,,op hun gevoel". Zijpasseren waar het op een gegeven moment het beste uit-komt, onverschillig of zij links dan wel rechts moeten uitwij-ken. Men kan de vraag stellen of een iets soepeler reglemen-tering van het verkeer in de Nederlandse stadskernen wel-licht ook zou kunnen bijdragen tot het sneller doorstromenvan de rijen auto's en dus tot het voorkomen van opstoppin-gen. Nog dezer dagen constateerden wij op het spitsuur in^4VJ*^H/-^'f^120{^ .fern i'. las^6.Amsterdam, dat er zich een vrijwel onafgebroken rij auto'shad gevormd vanaf het Damrak tot aan de Munt, waar destoplichten zo nu en dan zorgen voor absolute stilstand vande lange rij. Zoiets hebben wij in Milaan niet gezien. Nu is ereen, in dit verband opmerkelijk en belangrijk verschil. In deItaliaanse steden doen de scooters denken aan het gekringelvan watervlooien op de spiegel van een boerensloot. Diescooters rijden 66k snel, zij nemen in de verkeersstroom eenaan de auto's evenwaardige plaats in en storen het verloopdus niet in ernstige mate. Fietsen echter ontwaart men er-- althans in het drukke verkeerscentrum -- bijna niet. Bijons worden in de stad de uitwijkmogehjkheden voor het snel-verkeer vrijwel volkomen weggenomen door de plaats, diede fietsers (overigens terecht) voor zich opeisen. Wij hebbende indruk, dat er in dit opzicht een interessante proef warete nemen. Men zou de doorstroomsnelheid van het gemoto-riseerde verkeer op een aantal hoofdstraten in Amsterdammoeten meten naar de huidige situatie, waarin dus de vaakdriedubbele rij van fietsers het leven waagt. Vervolgens zoumen b.v. voor een week die straten van fietsers moeten vrij-houden en opnieuw de doorstroomsnelheid moeten meten.Wij maken ons sterk, dat er dan in dat opzicht van een be-langrijke vooruitgang zou blijken. Natuurlijk rijst dan devraag waar men de fietsers moet laten. Als inderdaad eenscheiding tussen snel en langzaam verkeer tot een oplossingvan de spitsuur-moeilijkheden zou kunnen bijdragen, dan wa-re te overwegen of men (voor bepaalde uren van de dag) diescheiding tot stand moest brengen.Intussen blijkt wel waar een bhk in het buitenland toe leidenkan. Tot ontboezemingen over vraagstukken, waarvan eenbespreking in dit maandblad eigenlijk niet thuishoort.Keren wij dus snel terug naar de problemen, waarmede wijdirect te maken hebben. Het centrum van Milaan vormt eenmengelmoes van oud en nieuw. Het oude is voor het meren-deel niet mooi. Natuurlijk zijn er monumenten van groteschoonheid, maar de woonstraten, voorzover die in het cen-trum te vinden zijn, laten over het algemeen huizenblokkenzien, die een nogal armelijke indruk maken. Veel van dezehuizenblokken hebben de in Frankrijk en Italic inheemse bin-nenplaats van waaruit de bewoners hun huizen betreden.Waar de oorlog zijn sporen heeft achtergelaten verrijzennieuwe bouwwerken. Een enkele woonflat van uiterst strakkevorm, vele winkelpaleizen en een aantal indrukwekkendekantoorgebouwen. Men kijkt zich de ogen uit op het materiaal,dat in deze nieuwbouw wordt verwerkt. Gevels van marmer-platen, van mozaiek-tegels, van spiegelglad marmerbeton.Vloeren van het prachtigste inlegwerk. Grote hoeveelhedenkf.-grr:j?^^iJ-% ',',&^^121natuursteen. Hagelwitte marmer-trappen. Brpnzen en alumi-nium kozijnen. Plafonds van rijke bewerking. Er zijn in Mi-laan bijkans ontelbare smulpaleizen. Winkels met een vol-strekte overdaad aan gebak, chocolade-artikelen, dranken vanzeer bijzondere samenstelling (frulatti di frutta!). Aangezienwij van een smakelijk hapje niet afkerig zijn is het verblijfin zo'n winkel-restaurant voor ons reeds een vreugde; delust om te snoepen wordt echter voorlopig onderdrukt alsmen de aandacht gevangen ziet bij de verfijnde inrichting enaankleding van deze interieurs. Blijkbaar behoeft niet op eenenkele lire te worden gekeken.De Milanezen beweren dat hun stad (ruim anderhalf millioeninwoners) het economische hart van Italic is. Zij moeten hetgeld verdienen, dat men in Rome weer opmaakt. Onze vluch-tige indrukken hebben ons inderdaad doen geloven, dat er inMilaan (en wellicht in geheel Noord-Italie) hard gewerktwordt. Het doen en laten van de mensen daar geeft de in-druk, dat men er zich niet met ,,een Jantje van Leiden" af-maakt. In dit verband vonden wij het opmerkelijk, dat hetspitsuur op de grote stations, waar precies als bij ons stromenforensen zich uit en in de trein storten, 's avonds ligt tussen7 en 8 uur! Nu is het kennelijk z6, dat men na gedane arbeidnog even aanwipt in een of andere eetwinkel of ,,ristorante"om er onder het neuzen in de van een venter, of aan de kioskgekochte krant een zoet of hartig hapje te verschalken bijeen glas chianti of een kopje onvolprezen ,,espresso-koffie".Niettemin men werkt er bepaald langer dan in ons land. Destad en de mensen maken beslist een uiterst bedrijvige in-druk, die niet alleen aan de natuurlijke beweeglijkheid van deItalianen mag worden toegeschreven. Tenslotte in het alge-meen de voor ons Nederlanders nog wel belangrijke opmer-king, dat wij er ons met de mate van zindelijkheid heel welkonden verzoenen!Nu dan begonnen aan ,,ons praatje bij een plaatje". De eerste12 in dit nummer afgebeelde foto's zijn alle genomen op hetterrein van de Triennale, een fraai en ruim park betrekkelijkdicht bij het centrum van de stad. Komende uit het gebouw,waarin de stands van vele landen zijn ondergebracht, valthet oog direct op een ,,duivenkooi" van wel zeer bijzonderevorm en structuur (afbeelding 1). Deze ,,kooi" bestaat uiteen gebogen ring van rotan, waarover een groot net is ge-spannen, dat naar beneden afhangt en aan het einde is toege-knoopt. Binnen de ruimte, welke aldus door het net wordtomspannen is een vogelhuis van strakke vorm aangebracht.10.122 11. 12.dat onderdak biedt aan duiven, geverfd in de meest exotischekleuren. Op een afstand vraagt men zich af wat dit wel vooruitheemse vogels mogen zijn. In de stralende zonneschijn flad-dert pimpelpaars, helrood en scherpgeel dooreen. Nabijge-komen ontdekt men het boerenbedrog. De lieve beesten zijnmet verf bespoten en voelen zich kennelijk nog lekker ook!Temidden van de ernst der zeer serieuze tentoonstelling eenbizarre grap, die juist de Italianen zich kunnen veroorloven!De Amerikanen hebben in het park acte de presence gegevenmet een zeer zakelijk geval. Een nood-onderkomen, dat kanworden vervaardigd van kartonnen dozen. Deze dozen zou-den door vliegtuigen boven noodgebieden uitgeworpen kun-nen worden. Men vouwt de dozen open, zet ze met nietjesaan elkaar en bouwt er in een ommezien een soort ,,kaffer-kraal" van, die bescherming biedt tegen ongunstige elemen-ten van welke aard dan ook. Het geheel wordt overtrokkenmet een huid van plastic. De geschiedenis van dit Ameri-kaanse patent vermeldt niet of er in bepaalde gevallen reedsvan deze vinding gebruik is gemaakt (afbeelding 2).Ergens in het hcht geaccidenteerde parkterrein is een ,,berg-huis" gebouwd, dat men tijdelijk heeft ingericht als eenvou-dige eetgelegenheid voor de gaande en komende man. De opde foto afgebeelde ruimte (afbeelding 3) hgt onder wat wijhet maaiveld noemen. Of zoiets in de bergen te bereiken valtis voor ons een open vraag. Het hcht in deze ruimte valt doorhorizontaal geplaatste ramen, die langs beide zijgevels lig-gen. De slaapvertrekken vindt men langs de balustrade,waarvan op de foto nog juist een hoek te zien is.Vervolgens voeren onze schreden ons naar een simpel boe-renhuisje, ongetwijfeld heflijk van vorm (afbeelding 4). Hethuisje is opgetrokken van de bijzonder handige terra-cottabouwelementen. De gevels zijn, zoals in Italic gebruikelijk,wit afgepleisterd. Het interieur is opgebouwd uit ongeverfdhout, dat alleen wordt ge-olied. Ongetwijfeld is hier met zeereenvoudige middelen een uiterst aantrekkelijk geheel verkre-gen.De jaloersheid wordt opgewekt bij het bekijken van een bij-zonder fraai landhuis (afbeelding 5 en 6). De foto's gevenop gebrekkige wijze een indruk van de schoonheid der vor-men. In het interieur komt men geen scheidingswanden tegen.Het enige vaste element wordt gevormd door een kastenpartijin het midden van de ruimte. Ergens in deze partij is een ver-warmingsinstallatie gebouwd, die toereikende capaciteit heeftcm het gehele huis de gewenste temperatuur te geven (in de14.15.123.J^