TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGROND16DOOR HUGO PRIEMUS, ONDERZOEKSINSTITUUT OTB, TU DELFTOp 21 december 1988 nam de General Assembly van hetUnited Nations Centre for Human Settlements (Habitat)resolutie 43/181 aan waarin het voornemen werd uitgespro-ken om te komen tot de vaststelling van de `Global Strategyfor Shelter to the Year 2000'.In 1991 werd de Global Strategy for Shelter to the Year 2000 inderdaadvastgesteld en gepubliceerd (UN Centre for Human Settlements, 1991).Geconstateerd werd dat ondanks de inspanningen van regeringen enandere instanties bijna een miljard mensen op een mensonwaardige wijzewaren gehuisvest. Voortbouwend op het International Year of Shelter forthe Homeless (1987) werden de pogingen ge?ntensiveerd om huisvestingte produceren en te verbeteren voor iedereen, met een speciale nadrukop het voorzien in de behoeften van huishoudens met lage inkomens ofhandicaps.Hoofddoel van de Global Strategy was "to facilitate adequate shelter forall by the year 2000". Deze strategie was gebaseerd op enkele trefwoorden:Realisme, Toekomstgerichtheid, Veelomvattendheid, Geleidelijkheid enFlexibiliteit.Inmiddels ligt de periode 1991-2000 royaal achter ons. Tot nu toe is deGlobal Strategy for Shelter to the Year 2000 nog niet ge?valueerd. Dat zalin de komende jaren moeten gebeuren, onder het motto beter laat dannooit. Daarnaast is besloten om in 2016 een besluit te nemen over eennieuwe GlobalHousingStrategy die zal gelden voor de periode 2016-2025.Vanuit Noorwegen is enig startkapitaal beschikbaar gesteld om te komentot deze GlobalHousingStrategy.HetFactSheet`GlobalHousingStrategyto theYear2025'd.d. 10 decemberformuleert het doel van de Global Housing Strategy als volgt: Het cre?renvan een gezaghebbende analyse van de huisvestingssituatie in de wereld,het aangeven van specifieke regionale en nationale specifieke omstandig-heden en het verschaffen van een collectie beleidsrichtlijnen aan overhe-den en Habitat Agenda partners. Deze richtlijnen moeten uiteindelijk hetbestaande volkshuisvestingsparadigma zodanig veranderen dat de explo-sieve vermenigvuldiging van krottenwijken en informele nederzettingenkan worden aangepakt op een duurzame en resultaatgerichte manier.Het nuvolgende is ontleend aan de genoemde FactSheet (UN HABITAT,2010).De GlobalHousingStrategy bepleit de noodzaak van een radicale paradig-maverschuiving in volkshuisvestingstheorie en -praktijk. Hoe die para-digmaverschuiving er precies uitziet is allerminst duidelijk. Om slums tevoorkomen is in elk geval de voorziening met betaalbare woningen vooralle segmenten van de bevolking cruciaal.De GlobalHousingStrategy moet ertoe leiden dat landen de woningvoor-ziening in een stroomversnelling brengen: het gaat om woningen tegeneen betaalbare prijs, voldoende gevarieerd in grootte, prijs en type, opgeschikte locaties ten opzichte van de werklocatie en plekken waar inko-mens kunnen worden gegenereerd.NIEUWE OMSTANDIGHEDENDe discussie over de GlobalHousingStrategy staat in het teken van eenaantal nieuwe omstandigheden:- De nawee?n van de globale kredietcrisis;- De snelle groei en het voortbestaan van krottenwijken en informelenederzettingen die de duurzaamheid van steden in ontwikkelingslan-den aantasten;- De toenemende noodzaak om krottenwijken te voorkomen door hetgrootschalige aanbod van gevarieerde huisvestingsopties voor allesegmenten van de maatschappij;- Klimaatverandering en gevolgen voor de omgeving, die de stedelijkekwetsbaarheid vergroten.Volgens UN HABITAT (2010) kan de GlobalHousingStrategy zich ontwikke-len tot een van de meest aantrekkelijke steunpilaren van de GlobalUrbanCampaign. De GlobalHousingStrategy zal moeten leiden tot een compleetandere benadering van het volkshuisvestingsbeleid en de grondvoorzie-ning. Een systeemverandering is nodig om adequate woningen bredertoegankelijk te maken voor huishoudens met een laag inkomen en anderedoelgroepen. Tenslotte zal de nieuwe HousingStrategy de achterwaartseen voorwaartse verbindingen van volkshuisvesting met andere delen vanNa de `Global Strategy for Shelter to the Year 2000' van de Verenigde Naties is het nu tijd voorde `Global Housing Strategy 2025'. Het moet de explosieve vermenigvuldiging van krottenwijkenen informele nederzettingen op een duurzame en resultaatgerichte manier aanpakken.VOLKSHUISVESTINGALS OPLOSSING VOORKROTOPRUIMING17TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGRONDEenkrottenwijkinNairobi,Kenia.Eenongezondeplekomoptegroeien,zondersanitairevoorzieningenentemiddenvanallerleiafval(Foto David Snyder / Zuma Press)18de economie versterken. Daardoor zullen economische ontwikkeling,werkgelegenheid en armoebestrijding worden versterkt. In de visie vanUN-HABITAT is volkshuisvesting een integraal element van de natio-nale economie. De achterwaartse en voorwaartse linkages verbinden debehoeften en de vraag van mensen met het aanbod van grond, infrastruc-tuur, bouwmaterialen, technologie, werk en woningfinanciering. Volks-huisvesting kan zo fungeren als motor voor duurzame ontwikkeling enarmoedereductie. Zonder woningen kunnen we geen steden bouwen engeen duurzame verstedelijkingspatronen realiseren.Inmiddels is er 15 jaar ervaring met de uitvoering van de Habitat Agendavan 1996. Daarbij is geprobeerd om afzonderlijke sectoren te integreren.Woningmarktderegulering maakte plaats voor het commitment om hetRecht op Adequate Huisvesting te realiseren. Tenslotte is de nadruksteeds meer komen te liggen op duurzame ontwikkeling. Hoofdtrendszijn globalisering, klimaatverandering, decentralisatie en de overdrachtvan verantwoordelijkheden naar stadsbesturen. Er is nu alle aanleidingom de Habitat Agenda te herzien.VERSTEDELIJKINGIn 2008 woonden voor het eerst in de geschiedenis meer mensen inde stad dan op het platteland. Verwacht wordt dat in 2050 70% van allemensen in de stad woont. Het leeuwendeel van deze groei vindt plaats inontwikkelingslanden.Indeperiode2000-2010daaldehetaandeelstadsbewonersinkrottenwij-kenvan39%tot33%.Inabsoluteaantallennamhetaantalbewonersvankrottenwijkenechternogtoe.In1990ginghetom657miljoeninwoners,in2000om767miljoeninwonersenin2010om828miljoeninwoners.Ditdoetafbreukaandequality-of-lifeenderuimtelijkestructuurvandesteden.De Fact Sheet (UN HABITAT, 2010) constateert dat in de hele wereldstedelijke centra fungeren als brandpunten van economische, socialeen persoonlijke ontwikkeling. Zij trekken investeringen aan en cre?renwaarde. Zij bevorderen sociale ontwikkeling en mobiliseren menselijkeen technologische bronnen, wat leidt tot ongekende productiviteitswin-sten en een groei in concurrerend vermogen. Steden ontwikkelen zich totconcentraties van kennis en motoren van socio-politieke en economischeverandering.De dynamiek vindt niet alleen plaats in de mega-steden, maar ook in mid-delgrote steden met minder dan 500.000 inwoners (zie Dobbs etal., 2011).Steden ontwikkelden zich echter ook tot concentraties van armoede endeprivatie. Vooral in ontwikkelingslanden groeien de krottenwijken, deslecht gebouwde woningvoorraad, de armoede en de kwetsbaarheid vanbevolking en bebouwing voor natuurlijke en man-made rampen. De vei-ligheid van mensen is hier in het geding. In 2003 woonden bijna 1 miljardmensen in krottenwijken zonder basisvoorzieningen als drinkwater, sa-nitair, rechtszekerheid in het wonen, voldoende woonruimte en adequatebouwmaterialen. Ondanks alle inspanningen neemt het aantal krotten inontwikkelingslanden in absolute aantallen nog steeds toe. Deze toenamevormt een bedreiging voor sociale stabiliteit, wereldvrede en veiligheid.Sinds de formulering van de Habitat Agenda van 1996 zien we een ver-schuiving van het zwaartepunt van nationale overheden naar stadsbestu-ren en private stakeholders als banken, ontwikkelaars en de civilsociety.VANCOUVER EN ISTANBULHabitat I vond plaats in 1976 in Vancouver. Toen werd verstedelijkingvooral als een opgave geschetst. In Istanbul, tijdens Habitat II 1996, werdverstedelijking vooral als opportunity gezien. In 2000 werd de MillenniumDeclaration vastgesteld, alsmede de MillenniumDevelopmentGoals (MDG),gericht op de realisatie van de Habitat Agenda. Deze Agenda speelde ookeen rol op de WorldSummitonSustainableDevelopment. Hier werd duur-zame ontwikkeling gedefinieerd als centraal element op de internationaleagenda, ter ondersteuning van armoedebestrijding, bescherming van hetmilieu, beschikbaarheid van drinkwater en sanitair. In de loop der jarenzien we een toenemende convergentie tussen de duurzaamheids- en dehumansettlement agenda.In 2001 vond een evaluatie plaats van de Habitat Agenda: de Istanbul + 5Review. Duidelijk werd dat er nog een hele weg te gaan was om de doelenvan de Habitat-Agenda te verwezenlijken.UN HABITAT (2010) gaat ervan uit dat er in de periode 2000-2030 nieuwewoningen nodig zijn voor 3 miljard mensen = circa 40% van de wereld-bevolking. Als de gemiddelde huishoudengrootte 5 personen is, gaat hetom 565 miljoen nieuwe woningen in de periode 2003-2030: 22,6 miljoenwoningen per jaar. Deze ramingen zijn zeer oppervlakkig. Niet duidelijkis van hoeveel sloop en vervangende nieuwbouw UN Habitat uitgaat.In de laatste jaren zien we op vele plaatsen een terugtrekkende bewegingvan de staat en een toenemend vertrouwen in marktprocessen: `Housingfelloutofthepoliticalagenda' (UN HABITAT, 2010: 5). Marktwerking leidde niettot het in voldoende mate beschikbaar komen voor betaalbare en adequatehuisvesting voor arme huishoudens. De voorwaartse en achterwaartselinkages van huisvesting met andere delen van de economie werden nietgerealiseerd. Daardoor droeg de woningvoorziening onvoldoende bij aanhet terugdringen van armoede en aan het genereren van werkgelegenheid.Initiatieven worden genomen om de urbangovernance te verbeteren: hetgaat daarbij om subsidiariteit, participatie vanuit de civilsociety, trans-parantie en accountability. Door decentralisatie wordt de positie vanhet stadsbestuur versterkt, maar met deze trend houdt een streven naarfiscale autonomie onvoldoende gelijke tred. Nog steeds vervullen natio-nale instituties een dominante rol, met name in ontwikkelingslanden. Devoortgang inzake burgerparticipatie is bescheiden.Tijdens ministersconferenties in Azi?, Afrika en Latijns-Amerika wordtalom gepleit voor omvangrijke hervormingen in het huisvestingsbeleiden voor een nieuwe generatie van huisvestings- en grondbeleid. Tijdensde Habitat III-conferentie in 2016 zal de nieuwe GlobalHousing Strategyworden vastgesteld.VAN BRUINE NAAR GROENE AGENDAEr komt steeds meer aandacht voor de ecologische voetafdruk van steden:de bruine agenda maakt plaats voor de groene agenda. Steden wordenuitgedaagd om een CO2-arm groeipatroon van de verstedelijking te reali-seren.Nieuwe accenten worden gelegd op klimaatverandering en stedelijke ri-sico's. Steden, gelegen in kustgebieden, langs rivieren, op steile hellingenof in andere riskante gebieden, worden blootgesteld aan de gevaren vanzeespiegelrijzing en extreme natuurlijke gebeurtenissen. In stedelijkegebieden zijn het in disaster-proneareas steevast de huishoudens met eenlaag inkomen die worden blootgesteld aan de gevaren van klimaatveran-dering. Meestal gaat het om de bewoners van krottenwijken in ontwik-kelingslanden. Een falend stedelijk management speelt hierbij meestaleen rol.Een complicerende factor is dat in veel steden in toenemende mate angstbestaat voor misdaad, waardoor een atmosfeer van urbanparanoia isontstaan. De gevestigde burgers verschansen zich in gatedcommunitiesen schakelen private beveiligers in. De toenemende misdaad en hettoenemende geweld doen afbreuk aan de ontwikkeling van de stedelijkeeconomie.Steden in ontwikkelingslanden groeien vooral in peri-urbane gebieden.Door urbansprawl, ten gevolge van de aanleg van informele nederzettin-gen in peri-urbane gebieden wordt de pendel tussen woning en werk aan-TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGROND19TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGRONDgewakkerd, inclusief het gebruik van auto's, toename van CO2-emissiesen dus: vergroting van de ecologische voetafdruk van de steden.VOLKSHUISVESTING ALS SLEUTELVolkshuisvesting wordt door UN HABITAT gezien als de sleutel tot kroto-pruiming en het indammen van krottenwijken, en als de sleutel tot duur-zame stedenbouw. UN HABITAT ziet volkshuisvesting voorts als economicpowerhouse dat wonen verbindt met andere economische sectoren, zoalseconomische ontwikkeling, werkgelegenheidsgroei en armoedebestrij-ding. Sinds 2008 laat de globale kredietcrisis ook in de ontwikkeling vansteden diepe sporen na.De stedelijke dynamiek zal steeds meer in het teken staan van het para-digma van groene, resilient en leefbare steden, waarin banen worden ge-cre?erd en ondernemingen starten. Tot zover het FactSheet `GlobalHousingStrategytotheYear 2025'.Van12totenmet14april2011namikdeelaande23rdGoverningCouncilvanUNHabitatinNairobi,opuitnodigingvanClaudioAciolyJr.,HoofdvandeHousingPolicySectionenCoordinatorvanhetUNHousingRightsProgrammevanUN-HABITAT.Op14april2011participeerdeikindepanel-discussieoverdeGlobalHousingStrategytotheYear2025.Heteerstevoornemenisom,inhetvoetspoorvandeHousingIndicatorsdieindejarennegentigdoordeWereldbankzijnverzameld,destatistiekenoverhuisvestingindewereldteverbeteren.Datisgemakkelijkergezegddangedaan.SindseenaantaljarenbeschiktdeEuropeseUnieovergeac-tualiseerdeHousingStatistics.Opwereldniveauisechternietietsdergelijkebeschikbaarophetterreinvandevolkshuisvesting.EentweedevoornemenisomtheGlobalStrategyforSheltertotheYear2000teevalueren.Eenderdevoornemenisomvolkshuisvestingindetoekomstnietstandalonetebeschouwen,maarintensieverelatiesteleggenmethetgrondbe-leid,verstedelijkingsprocessen,devormingvankrottenwijken,stedelijkeherstructurering,waterenduurzaamheid.Daarmeehangthetinzichtsamendatersprakeisvannon-housingimpactsvanhousingpolicy,alsmedevanhousingimpactsvannon-housingpolicy.Inelklandisvolkshuisvestings-beleidvervlochtenmetanderebeleidsvelden,zoalshetbelastingbeleid,hetinfrastructuurbeleid,hetstedelijkbeleidenhetgrondbeleid.DitmaakthetnieteenvoudigomtoteenbetekenisvolleGlobalHousingStrategytotheYear2025tekomen.Eenvierdeinzichtdatzichontwikkelt,isdatervoorzo'ntweehonderdlandenterwereldniet??nmodel-volkshuisvestingsbeleidkangelden.Deproblematiekendemogelijkhedeninontwikkelingslandenwijkensterkafvandieinderijkedelenvandewereld.Dematewaarinlandenzijnver-stedelijkt,heefteengroteinvloedopwoningmarktontwikkelingen.Erzijnvoortsgroteverschillenindematewaarinwordtvoldaanaanconditiesvooreenadequaatvolkshuisvestingsbeleid,zoalsdeaanwezigheidvaneengoedfunctionerendekapitaalmarktenmetnameeenhypotheekmarkt,eenbetrouwbaarkadastereneenadequaatnotariaat.Waarhetambtelijkap-paraatcorruptis,kaneentoereikendvolkshuisvestingsbeleidmoeilijktotwasdomkomen.WellichtzalalsbasisvooreenGlobalHousingStrategyeenlanden-en/ofstedentypologiekunnenwordenontwikkeld,elkmeteigenvolkshuisvestingsprioriteiten.Vaneennationaalvolkshuisvestingsbeleidvolgenshetbeginsel`onesizefitsall'kangeensprakezijn.WelligthetvoordehanddatdeRighttoAdequateHousingwordtge?ntro-duceerdalskernvanelknationaalvolkshuisvestingsbeleid(UNHABITAT,2009).TUSSEN PAPIEREN EN RE?LE WERELDBesluitvorming in VN-verband is altijd een langdurig en stroperig proceswaarbij velen zijn betrokken. Het gevaar is voortdurend aanwezig datalles zich afspeelt in een papieren wereld. De VN is natuurlijk niet in staatom zelf de huisvestingssituatie in de wereld te verbeteren. Dit is primairde verantwoordelijkheid van nationale overheden, en meer nog: decentra-le overheden, marktpartijen, maatschappelijke organisaties en burgers.De problematiek verschilt aanzienlijk van land tot land en binnen elk landmeestal ook van regio tot regio. De motoren achter de huisvestingspro-blematiek zijn overal demografische veranderingen, economische dy-namiek, klimaatverandering en energietransitie, en mede als resultantehiervan de nationale en internationale migratiestromen van plattelandnaar stad. Daar waar de armoede overheerst, zal de nadruk liggen ophet tegengaan van slumvorming en het realiseren van beschikbaarheid,betaalbaarheid en kwaliteit van woningen. Waar de welvaart inmiddelseen relatief hoog niveau heeft bereikt, verschuift de nadruk naar ecologi-sche randvoorwaarden en naar een eerlijke verdeling van woonruimte enwoonlasten. Enerzijds zal conspicuous woonconsumptie, veelal aangewak-kerd door fiscale bevoordeling, moeten worden tegengegaan, anderzijdsmoeten inspanningen erop gericht zijn om tenminste TheRight to Ade-quateHousing (UN Habitat, 2009) te effectueren.Het maximale dat van de Global Housing Strategy mag worden verlangd,is dat het de lidstaten van de VN inspireert en stimuleert om tenminsteThe Right to Adequate Housing te honoreren en rekening te houden metvari?teit en dynamiek in woningvraag en woningbehoeften, zowel tussenals binnen de VN-lidstaten.NEDERLAND BUITEN SPEL?Vroeger was Nederland de grootste donor van UN Habitat. In het kadervan bezuinigingen en herprioriteringen heeft Nederland tijdens hetbewind van minister Koenders afscheid genomen van UN Habitat. Datis zeer spijtig omdat juist in Nederland veel kennis aanwezig is op hetterrein van de internationale volkshuisvesting. Denk aan het InstituteofHousingStudies te Rotterdam, thans verbonden aan de Erasmus Uni-versiteit Rotterdam, dat in de loop van vele decennia honderden alumniheeft afgeleverd die thans belangrijke functies vervullen in alle delen vande wereld, maar vooral in ontwikkelingslanden, zowel bij overheden alsprivate organisaties. Bovendien kent Nederland een aantal onderzoeks-groepen, zowel aan universiteiten verbonden als adviesbureaus, die zichinternationaal ori?nteren en profileren met hun volkshuisvestings- enstedelijke expertise.Het zou een bijdrage leveren aan de goodwill en het prestige van Neder-land in de wereld, als de Nederlandse overheid weer actief zou participe-ren in UN Habitat, zo mogelijk in nauwe samenwerking met gemeenten,woningcorporaties, universiteiten, adviesbureaus, IHS, VNG, Aedes,Centraal Fonds Volkshuisvesting, Waarborgfonds Sociale Woningbouw,Bank Nederlandse Gemeenten en Nirov. Het leveren van een bijdrageaan een betekenisvolle GlobalHousingStrategy, ingebed in grondbeleid,verstedelijking, water, energietransitie en duurzaamheid, is een intellec-tuele, maatschappelijke en politieke uitdaging van formaat. Hierbij magNederland niet buiten spel staan.Literatuur- Dobbs, R., S. Smit, J. Remes, J. Manyika, C. Roxburgh and A. Restrepo, UrbanWorld: Mapping the economic power of cities, Washington DC/London (McKinseyGlobal Institute).- United Nations Centre for Human Settlements (Habitat), 1991, Global Strategy forShelter to the Year 2000, Nairobi (UN).- UN HABITAT, 2009, The Right to Adequate Housing, Geneva (UN Habitat)/- UN HABITAT, 2010, Fact Sheet. Global Housing Strategy to the Year 2025, Nairobi,December, 10.