TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGROND6WAAROM ZIETEEN ACCOUNTANTNIET ALLES?Enkele van de grootste en meest gerenommeerde accountantskantoren van Nederlandcontroleerden de boeken van de woningcorporaties waarvan later bleek dat zij flink de fout inwaren gegaan. En toch was er niets over terug te vinden in de goedkeurendeaccountantsverklaringen: in alle gevallen gaf de jaarrekening een `getrouw beeld'. Is er iets mismet de rol van de accountant als extern toezichthouder?DOOR ERIC HARMS, FREELANCE JOURNALISTTWITTER @EMHARMS #TVV1`Follow the money', luidde hetadvies van Deep Throat aanjournalist Bob Woodward inde film `All the president'smen'. Door het napluizen vande geldstromen zou vanzelf blijken wie er ach-ter het afluisterschandaal zat in het Witte Huis.Financi?le gegevens bieden een schat aaninformatie over het reilen en zeilen binneneen organisatie. Dat geldt niet in de laatsteplaats voor de woningcorporaties. Want uitde jaarrekening blijkt duidelijk hoeveel decorporatie investeert, wat de bedrijfsvoeringkost en hoe hoog de inkomsten zijn. En duszou ook uit de cijfers moeten blijken dat dedirecteur/bestuurder een Maserati of Bentleyals bedrijfsauto gebruikt, dat sommige sala-rissen wel erg hoog zijn, dat er wordt gesjoe-meld met de waardering van het bezit, dat eruitzonderlijk veel meer wordt ge?nvesteerddan er aan geld binnenkomt, of dat er wel ergvaak met dezelfde partij zaken wordt gedaan.Toch blijkt dat alles niet uit het resultaat vanhet werk van de controlerend accountant. Hijverklaart slechts of de jaarrekening eengetrouw beeld geeft van de werkelijkheid.Een oordeel over de werkelijkheid zelf blijftuit, in ieder geval in dat deel van het werkwaarover in het openbaar verantwoordingwordt afgelegd.De Amsterdamse corporatie Rochdale bij-voorbeeld stond onder controle van KPMG,en kreeg ieder jaar opnieuw een goedkeuren-de accountantsverklaring. Terwijl de direc-teur/bestuurder toch echt onevenredig veelgeld over de balk smeet, zich als eenZonnekoning gedroeg, en de corporatie uit-eindelijk tot aan de rand van de afgrondbracht. Uiteindelijk stapte de corporatie overnaar Ernst & Young, terwijl KMPG in hetopenbaar het boetekleed aantrok en eenschadevergoeding overeenkwam met hetinterim-bestuur.In een gezamenlijke persverklaring legdenbeide partijen in 2010 de vinger alvast op dezere plek: "De Raad van Commissarissenmeent dat een op onderdelen scherpere sig-nalering door de accountant mogelijk toteerder ingrijpen van de raad had kunnen lei-den. KPMG stelt dat de betrokken jaarreke-ningen waarop zij een goedkeurende verkla-ring heeft afgegeven een getrouw beeldgeven, maar erkent nu, met name in het lichtvan de resultaten van het forensisch onder-zoek, dat zij op enkele onderdelen actieverhad kunnen opereren."PricewaterhouseCoopers (PwC) was accoun-tant van Rentree uit Deventer in de tijd datde corporatie zeer ruimhartig met geldstrooide toen de gemeente daarop aandrong.In het kader van de reorganisatie door denieuwe directeur/bestuurder is een aantalopmerkelijke vastgoedtransacties uit het ver-leden opnieuw onder de loep genomen.Daaruit bleek onder andere dat er voor de aan-koop van een weiland in 2008 13,5 miljoeneuro werd neergeteld, meer dan Rentree ooitvoor grond had betaald, en bijna drie keerzoveel als de vorige eigenaar vijf jaar daarvoorvoor deze grond had betaald. Omdat er geenbouwbestemming op zat, moest de grondworden afgewaardeerd tot 2,8 miljoen euro. Intotaal moest Rentree uiteindelijk 16,4 miljoenop haar grondbezit afboeken. Rentree heeftPwC inmiddels aan de kant gezet.Deloitte heeft ongeveer een derde van allewoningcorporaties in portefeuille. Logischdus dat dit kantoor regelmatig naar bovenkomt als controlerend accountant vanwoningcorporaties die flink uit de bocht zijngevlogen. Zoals bij de StichtingGereformeerde Bouwcorporatie voor7TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGRONDBejaarden uit Hoofddorp, waar op groteschaal met de waardering van vastgoed werdgefraudeerd. Dat heeft inmiddels tot celstraf-fen tot 3 jaar geleid voor de direct betrokke-nen, en een schadeclaim van het CentraalFonds Volkshuisvesting aan het adres van detoezichthouders van 39 miljoen euro. Wie dejaarverslagen uit de tijd dat de fraude zichheeft afgespeeld er echter op naslaat, komtin de accountantsverklaring toch telkensweer hetzelfde tegen: de jaarrekening geeft`een getrouw beeld'.FRAUDERISICO"Als accountant kun je er niets aan doen,maar het is niet leuk als je in de krant moetlezen dat er bij jouw klant gefraudeerd is",erkent Piet Klop, partner in Deloitte en voor-zitter van de branchegroep Wonen & Ruimte."Dat voelt niet goed en het straalt bovendienook negatief af op jouw organisatie. Je moetdan toch uitleggen: waarom hebben jullie ditniet gezien?"Voor Deloitte is het des te pijnlijker omdatjuist dit kantoor veel werk maakt van inte-griteit bij woningcorporaties. Zo werd hier-over al in 2005 een handboek gepubliceerdonder de titel `Corporaties - Governance ?Fraude'. Daarin wordt ruimschoots aandachtgeschonken aan het signaleren van fraude bijeen corporatie, tot en met een profielschetsvan risicovolle corporatiebestuurders en eente volgen stappenplan voor accountants aantoe.Klop: "Vooropgesteld: de verantwoordelijk-heid voor het ontdekken, signaleren en actienemen tegen fraude ligt primair bij de lei-ding van de woningcorporatie. De accoun-tantscontrole is niet gericht op het ontdek-ken van fraude. Wij controleren de jaarreke-ning. Om fraude te ontdekken moet er veelmeer gedaan worden."Dat laat echter onverlet dat de accountant erniet zomaar mee weg komt. "Hij is wel dege-lijk - en inmiddels ook bij wet (de Wet tervoorkoming van witwassen en financierenvan terrorisme of Wwft, red.) - verplichtinlichtingen in te winnen bij het manage-ment over eventuele vermoedens van fraude.En als er onvoldoende maatregelen wordengenomen, moet de accountant de opdrachtook teruggeven. Verder zal hij met de toe-zichthouders moeten bespreken welke frau-derisico's er zijn. De accountant kan in datkader onder andere wijzen op de noodzaakvan een frauderisicoanalyse. Daarvan hebbenwij er in de loop der jaren al enkele tientallenopgesteld voor woningcorporaties."Toch blijft de vraag: waarom zien accountantshet niet terug in de cijfers als er wordt gefrau-deerd? Klop: "Een controlerend accountantopereert vanuit de veronderstelling dat men-sen eerlijk zijn. Als wij een factuur onder han-den krijgen gaan we die factuur niet nog eenstegen het licht houden om na te gaan of zevervalst is of niet."De controlerend accountant gaat er dus van-uit dat documenten echt zijn, totdat hettegendeel is bewezen. "Bij een forensischonderzoek is precies het omgekeerde hetgeval. Daarom is dat onderzoek ook zo kost-baar. Binnen de kaders van een accountant-scontrole is het echter niet mogelijk, omdatons werk de corporatie dan handenvol geldzou gaan kosten."In feite hanteert de accountant bij zijn contro-lerende werkzaamheden een fotocamera engeen microscoop, aldus Klop. "Wij zeggenniet meer en niet minder dan dat de jaarreke-ning een getrouw beeld geeft op een bepaaldmoment. Een corporatie die het ene jaar dehistorische kosten van zijn bezit als waarde-ringsgrondslag neemt en het jaar daarop demarktwaarde zal van het ene op het anderemoment als zeer vermogend te boek staan.Onder beide jaarrekeningen zetten wij onzehandtekening, omdat het beeld in beide"Eencontrolerendaccountantopereertvanuitdeveronderstellingdatmenseneerlijkzijn.Alswijeenfactuuronderhandenkrijgengaanwediefactuurnietnogeenstegenhetlichthoudenomnategaan ofzevervalstisofniet."(Foto Herman Wouters / Hollandse Hoogte)8TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGRONDgevallen getrouw is. Tegelijkertijd is het welvan belang om aan te geven door welke bril jekijkt. In de beroepsliteratuur is `getrouwbeeld' wel eens omschreven als `een scherpefoto van een mistige situatie'. Daar kan ik mijhelemaal in vinden."Of de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer erook mee te maken heeft waagt Klop te betwij-felen. "Accountancy is een persoonsgebondenberoep. Onafhankelijkheid zit tussen de oren.Je bent onafhankelijk of niet. Mijn ervaring bijDeloitte is dat, op het moment dat er bijzon-derheden worden geconstateerd, wij direct inoverleg treden met bestuur en toezichthoudervan de corporatie. Wij deinzen er ook nietvoor terug de controleopdracht terug te gevenals dat nodig mocht zijn. Maar als we niets inde gaten hebben, kunnen we niets doen. Dat isvrij simpel."OPMERKELIJKE ZAKENHet Centraal Fonds Volkshuisvesting merktregelmatig op dat accountants wel degelijkiets in de gaten hebben. Volgens directeur Janvan der Moolen blijkt uit analyse van de dos-siers over probleemcorporaties in ieder gevaleen aantal opmerkelijke zaken over hun optre-den.Zo werd in een aantal gevallen uitsluitendaccountantsverslagen gemaakt en geenmanagementletters. "Dat duidt op een mini-male invulling van de rol die de accountantkan vervullen." Ook blijkt veelvuldig te zijngeadviseerd om de Raad van Toezicht te infor-meren over bijvoorbeeld grondposities of pro-jecten in ontwikkeling. "Dat kan erop duidendat de informatievoorziening en/of de com-municatie tussen het bestuur en de Raad vanToezicht ontoereikend is."In de verslagen van de accountant komt weleens de tekst voor dat "naar mededeling vande directeurbestuurder" of "De directeurbe-stuurder verwacht". Van der Moolen: "Datwijst op een te grote afhankelijkheid van deaccountant. Hij had er ook voor kunnen kie-zen om een derde onafhankelijke partij in teschakelen, bijvoorbeeld om de projectenpor-tefeuille eens goed door te lichten."Een signaal dat er iets mis is, is verder het feitdat er binnen hetzelfde bureau vaak vanaccountant wordt gewisseld. "Zo'n wisselingvan de wacht wordt dan vaak aangekondigdmet `een frisse blik is vereist'. Daaruit kan ech-ter ook worden geconcludeerd dat de proble-men bekend zijn."Opmerkelijk is verder het eufemistisch of ver-hullend taalgebruik in het accountantsver-slag, waaruit alleen een goed verstaander kanconcluderen dat er iets niet goed zit. Danwordt er bijvoorbeeld aangegeven: `Met dedirecteur/bestuurder en de manager finance& control bespraken wij gedurende het jaardat de druk op de werkorganisatie toeneemtdoor het almaar stijgende activiteitenniveau'.En `dat de controle meer tijd in beslag heeftgenomen door de `explosieve groei'. Van derMoolen: "Dat wijst erop dat de werkorganisa-tie niet was ingericht op de sterke groei vande corporatie en dat zij dus verminderd `incontrol' is, maar de vraag is of een commissa-ris dit ook zo begrijpt."In een ander accountantsverslag wordt metbetrekking tot de onroerende zaken die inaanbouw of ontwikkeling zijn aangegeven:`Op grond van de parameters die zijn gehan-teerd bij de investeringsbeslissing zijn er geenonrendabele toppen. Op basis van jaarreke-ningparameters kunnen deze wel ontstaan'."Dit impliceert dat bij de investeringsbeslis-singen werd uitgegaan van zeer positieve sce-nario's", aldus Van der Moolen.Als het accountantsverslag signaleert dat `tenaanzien van de (voortgang van de) verkoop-projecten het van belang is om door middelvan tussentijdse rapportages de Raad vanToezicht te blijven informeren', dan impli-ceert de accountant dat hij een actievere rolvan de Raad van Toezicht wenselijk vindt. Enwanneer er staat dat `het jaarresultaat wordtbe?nvloed door een eenmalige bate van Xmiljoen ten gevolge van het omzetten van eendeel van de leningenportefeuille naar fixe-leningen', zou dat volgens Van der Moolenkunnen betekenen dat er creatief wordtgezocht naar mogelijkheden om het jaarresul-taat te flatteren."Ook uit andere signalen is zo iets af te leiden.Zoals het laten vrijvallen van de voorzieningonderhoud ten gunste van het resultaat, hetverlengen van de restant levensduur, toepas-sing van de ??n complexgedachte bij de toet-sing van de boekwaarde aan de bedrijfswaarde(waardoor onrendabele toppen van individue-le complexen niet worden afgeboekt), active-ring van bouwrente en het hanteren van eendisconteringsvoet van 5 procent. In hetaccountantsverslag merkt de accountant danop: `In zijn algemeenheid stellen wij vast datde corporatiegrondslagen, ten opzichte van degrondslagen die gemiddeld in de sector wor-den gehanteerd, leiden tot een relatief hogerepresentatie van het resultaat en het eigen ver-mogen'."BLOEMLEZINGHet is een bloemlezing van citaten die in depraktijk door de accountant worden gebruikt,waarvan het nog maar de vraag is of de Raadvan Toezicht het altijd zo leest als de accoun-tant bedoeld heeft. Van der Moolen: "Vanaccountants mag verwacht worden dat ze hel-derder formuleren, zeker als het gaat omerkende risicovelden binnen de corporatiesec-tor."Daar komt de zorgvraag aan de accountantvanuit de samenleving bij. "De Raad vanToezicht is opdrachtgever namens de organi-satie, maar van de accountant wordt meerverwacht. Hij moet niet alleen naar de aanhem of haar verstrekte gegevens kijken, maaractief sparren met de Raad van Toezicht omde boodschap van beide zijden zo heldermogelijk op tafel te krijgen. De citaten hierbo-ven geven aan dat het niet alleen anders kan,maar ook anders moet."Klop is het daar op zijn beurt van harte meeeens. "De accountant is een meester in ver-sluierend taalgebruik. Wij moeten duidelijkerrapporteren. Dat is in zijn algemeen een leer-punt voor accountant."Hij verwijst in dat kader naar zijn bijdrage aaneen bijeenkomst van het NederlandseKenniscentrum Comissarissen, eind vorig jaarover de commissaris als opdrachtgever van deaccountant. Daar stelde Klop dat accountantstransparanter en helderder kunnen communi-ceren over hun bevindingen en het signalerenvan eventuele risico's in de organisatie. "Inplaats van bijvoorbeeld de veelgebruikte for-mulering `ruimte voor verbetering' zou duide-lijk geformuleerd moeten worden welketekortkomingen er zijn gesignaleerd en welkeacties er dienen te worden ondernomen."Nu staat de kwaliteit van de accountantscon-trole al langer ter discussie. In 2010 startte eenaantal accountants, onder aanvoering vanPieter de Kok, partner van advies- en accoun-tantsorganisatie Coney, daarom met een her-vormingsagenda voor de accountancy, kort-weg #tuacc.Dat gebeurde enerzijds in reactie op de hardekritiek van politiek en media op de kwaliteitvan het geleverde werk bij de bankencrisis envastgoedfraude. Zo was daar in september`Als we niets in de gaten hebben, kunnen we niets doen.Dat is vrij simpel.'9TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 1 FEBRUARI 2012ACHTERGROND2010 de Autoriteit Financi?le Markten, diestelde dat de kwaliteit van de accountantscon-trole fundamenteel beter moet. Uit onderzoekbij de grootste vier accountantskantoren inNederland (Deloitte, Ernst&Young, KPMG enPwC) was namelijk gebleken dat die structu-reel tekort schiet. Niet alleen in de financi?lesector, maar onder andere ook in de sectorenbouw/vastgoed, en de publieke sector(gemeenten en woningcorporaties).Anderzijds was er frustratie over het feit dathet aan de zijde van de NederlandseBeroepsvereniging van Accountants (de nieu-we fusieorganisatie van het NederlandsInstituut van Registeraccountants (NIVRA) ende Nederlandse Orde van Accountants-Administratieconsulenten (NOvAA)) zo langzo stil bleef. Daar werd pas in oktober 2011 hetadvies `Verbreding poortwachtersfunctie,meer zekerheid bij meer informatieve rappor-tages' gepubliceerd. De NBA stelt daarin dat"de accountantscontrole zekerheid moet ver-schaffen over meer aspecten van de onderne-ming dan nu het geval is. Ook moet de con-troleverklaring van de accountant duidelijkerworden en meer informatie bieden over hetverrichtte controlewerk en de reikwijdte vande accountantscontrole."Dit is verder uitgewerkt en concreet gemaaktin de praktijkhandreiking `Risicoanalyseaccountantscontrole vastgoed', die in novem-ber 2011 het licht zag. Met de handreiking wilde NBA de rol van accountants bij het onder-kennen van fraude- en waarderingsrisico's bijvastgoedentiteiten verder verduidelijken. Indat kader wordt ook aangegeven waar degrenzen van de verantwoordelijkheid van decontrolerend accountant liggen.KEURIGE KOSTENPOSTVolgens De Kok zijn de problemen in de cor-poratiesector mede het gevolg van het feit dater tot voor kort nooit de schijnwerper op heeftgestaan. "De sfeer van oude jongens krenten-brood heeft lange tijd overheerst. Die cultuuris wellicht in de relatie met de externeaccountants doorgesijpeld. Mensen pakkenelkaar in zo'n geval toch met fluwelen hand-schoentjes aan en zijn er eerder toe geneigdmisstanden met de mantel der liefde af tedekken."Hij deelt de kritiek op de accountantsverkla-ring. "Het vreemde van ons vak, en ook weleen beetje het trieste van de accountantsver-klaring, is dat de accountant helemaal niets teweten komt over de Maserati van de direc-teur/bestuurder, als deze keurig wordt verant-woord als kostenpost en hij in de jaarrekeningonder de post transport en logistiek wordtafgeboekt. Geen hond die het ziet en geenhond die er dus ook naar vraagt. Het hele pro-bleem met de accountantsverklaring is dus infeite dat het eigenlijk geen drol zegt. Het zegtniets over waar we naartoe gaan met elkaar,het zegt niets over de bedrijfscultuur, laatstaan over de belangen die op het spel staanen de risico's die worden gelopen. Het zegtalleen maar dat de cijfers uit het grootboek opde juiste manier in de jaarrekening zijn opge-nomen. Op onze hervormingsagenda staatdan ook nadrukkelijk de accountantsverkla-ring in zijn huidige vorm ter discussie.Misschien moeten we er wel van af. Want indeze vorm voegt het niets toe."Zo zou het wel eens beter kunnen zijn om demanagementletter, het verslag van de bespre-kingen tussen de Raad van Toezicht, hetbestuur en de externe accountant, openbaarte maken. "Dat is nu nog een intern stuk, ter-wijl daaruit wel degelijk zou kunnen blijkendat er over vermeende misstanden is gespro-ken. Ook door de accountant. Waarom spre-ken we dus niet met elkaar af om die manage-mentletter gewoon openbaar te maken? Heelveel mensen vinden dat eng. Maar het is eenlogisch gevolg van het feit dat de accoun-tantsverklaring op zich heel weinig zegt.Accountants moeten kortom heel goed metelkaar nadenken over de vraag hoe we onzeboodschap nu echt beter naar buiten kunnenbrengen. Want onze verantwoordelijkheidgaat verder dan alleen het controleren van decijfers. Zeker in het geval van een woningcor-poratie."`Geleden schade wordt waar mogelijk verhaald'Woningcorporaties moeten (laten) onderzoeken of geleden schade door falend toezicht kan wordenverhaald op de daarvoor verantwoordelijke partijen binnen of buiten de corporatie, hetzij via civielrech-telijke dan wel via strafrechtelijke weg.Dat stelt minister Spies van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in antwoord op vragen van het TweedeKamerlid Lucassen (PVV). Aanleiding voor de Kamervragen waren berichten in het dagblad Trouw dat inslechts zes jaar bijna 30 miljoen euro is verduisterd door bestuurders van woningcorporaties en dat er meerdan 300 miljoen euro is verdampt door onverantwoord gedrag van directies en falend toezicht.Minister Spies kan die bedragen niet bevestigen omdat een aantal zaken nog onder de rechter is. In het alge-meen stelt zij wel dat `weglekken van maatschappelijk bestemd vermogen zoveel mogelijk voorkomen dientte worden.'"Daarom zijn maatregelen opgenomen in de Herzieningswet ter verbetering van het interne toezicht", aldusde minister. Het wetsvoorstel ligt nu bij de Tweede Kamer. Hierin is onder meer opgenomen dat de internetoezichthouder (de raad van commissarissen of de raad van toezicht) voorafgaand instemming moet verlenenten aanzien van investerings- of desinvesteringsbeslissingen boven een bepaald bedrag. Verder wordener maatregelen voorgesteld "als waarborgen voor een onafhankelijk, alert en kritisch intern toezicht". Zois bijvoorbeeld voorzien in een `wettelijke aansprakelijkheid ingeval van onbehoorlijke taakvervulling doortoezichthouders'. Daarmee zal volgens de minister de vrijblijvendheid van het toezicht in de corporatiesectorverdwijnen.Over de tot nog toe door corporaties geleden schade is de minister duidelijk. "Mijn inzet is dat schade die aande volkshuisvesting is berokkend, waar mogelijk verhaald dient te worden op degenen die dat ernstig valt teverwijten. Corporaties moeten (laten) onderzoeken of de geleden schade verhaald kan worden op de daarvoorverantwoordelijke partijen binnen of buiten de corporatie, hetzij via civielrechtelijke dan wel via strafrechtelijkeweg."Daar wordt ook in de praktijk al uitvoering aan gegeven. "In diverse gevallen is aan externe toezichthoudersde opdracht gegeven om er op toe te zien dat de corporatie het aansprakelijkheidsaspect onderzoekt ennagaat of de geleden schade is te verhalen."`De accountant is een meester in versluierend taalgebruik'