40TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 3 SEPTEMBER 2015ACHTERGRONDWOONCO?PERATIES:ALTERNATIEF VOOR BEHOUDSOCIALE WONINGVOORRAAD?DOOR DOOR JANNIE ROZEMA, SABINE MEIER EN KIM VAN DAM,HANZEHOGESCHOOL GRONINGEN1Een voorbeeld van een net opgestarte co?peratie is MienskipW?ns die als verhuurorganisatie de corporatiewoningen inhet Friese dorp Wons wil overnemen. Wons telt ongeveer300 inwoners en 120 woningen, waaronder zes sociale huur-woningen die nu nog van woningcorporatie Elkien zijn. Deopgerichte co?peratie heeft twee kerntaken: het opzetten van een ver-huurorganisatie voor de huurwoningen in het dorp en ze wil tweenieuwe huurwoningen bouwen. De co?peratie ziet in de toekomst ookkansen voor het beheer van de openbare ruimte of het organiseren vande thuiszorg2. Maar hoe reageren de woningcorporaties op deze initia-tieven? Zien zij woonco?peraties als een nieuwe optie in hun voor-raadbeleid en zijn zij daardoor mogelijk ook bereid om de oprichtingen bedrijfsvoering ervan te ondersteunen? Hiervoor is een verkennendonderzoek uitgevoerd bij vijf Friese woningcorporaties.WONINGCORPORATIE EN WOONCO?PERATIENaast overheidsmaatregelen verminderden een afnemende vraag eneen veranderende woonbehoefte de investeringsruimte van haast alleplattelandswoningcorporaties. Demografische veranderingen treffende corporaties in krimp- en anticipeerregio's extra zwaar. De woning-corporaties in Groningen, Friesland, Drenthe en Flevoland huisvestenin vergelijking met de corporaties elders in het land relatief meer huis-houdens met een laag inkomen3. Ook de WOZ-waarde van corporatie-woningen in de drie noordelijke provincies valt gemiddeld lager uitdan de gemiddelde WOZ-waarde voor geheel Nederland4. SommigeWoningcorporaties in Nederlandse krimp- en anticipeerregio's reageren veelal op de vraaguitval in dorpenmet het slopen of verkopen van huurwoningen. Dorpsbelangenorganisaties betreuren deze keuzen vaak,omdat zij diversiteit in de woningvoorraad willen behouden. Daarom komen initiatiefgroepen zelf metoplossingen om de sociale huurwoningen voor het dorp te behouden, bijvoorbeeld door middel van eenwoonco?peratie. Hoe denken woningcorporaties over de opkomst van deze co?peraties? Zijnwoonco?peraties inderdaad een re?el alternatief voor het behoud van de sociale voorraad in kleinekernen?41TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 3 SEPTEMBER 2015ACHTERGRONDwoningcorporaties in de noordelijke krimp- en anticipeergebiedenreageren op vraagvermindering met een zogeheten kernenbeleid.Daarbij wordt een prognose opgesteld in welke kernen op meer ofminder rendabele wijze kan worden ge?nvesteerd. Daarbij leggen dekleine kernen het af tegen de relatief grotere kernen in de regio. Voorhet verminderen van het aantal woningen in de kleine kernen wordenvoornamelijk twee strategie?n gehanteerd: het slopen of het verkopenvan huurwoningen. Bij verkoop krijgt eerst de zittende huurder hetaanbod om te kopen. Als hij daar geen belangstelling voor heeft, danmoet de corporatie op een verhuizing wachten om de woning alsnogaan een andere particulier te kunnen verkopen. Vooral in de kleine ker-nen in een krimpgebied is de vraag naar koopwoningen echter laag ofzelfs nihil. Bovendien is het kopen van een sociale huurwoning vaakniet aantrekkelijk, omdat het naoorlogse woningen zijn met eenbouwtechnische lage kwaliteit. Als verkoop niet lukt, lijkt sloop hetenige alternatief. Doorgaans waarderen de bewoners van kleine kernendeze sociale huurwoningen en willen ze deze in veel gevallen graagvoor hun dorp behouden5. Het oprichten van een woonco?peratie iseen mogelijkheid om dit te realiseren."Woonco?peraties moeten door ondernemerschapgedreven worden en minder vanuit het idealismevan bewoners"Als rechtsvorm is de co?peratie een vereniging waarin de leden geza-menlijk zeggenschap hebben in het voeren van een bedrijf6. Hetbedrijfsmatig realiseren van gemeenschappelijke belangen in co?pera-tief verband bestaat al lang, maar het duikt recentelijk op in het woon-domein. Adri Duivesteijn was als pleitbezorger van de woonco?peratiezo succesvol, dat de minister van Wonen en Rijksdienst de woonco?-peratie heeft verankerd nieuwe Woningwet7. Platform31 schat dat er inNederland zo'n honderd initiatieven van woonco?peraties zijn en methet oog hierop startte Platform31 een experimentenprogramma voorco?peraties in het woondomein8. In de zogeheten `koplopergroep'bevinden zich veertien initiatiefgroepen die als co?peratie willenkomen tot sociale collectieve verhuur, zelfbeheer en zelfbestuur. Bijnegen initiatieven is een woningcorporatie betrokken die een deel vanhet woningbezit mogelijk gaat overdragen aan de co?peratie. Omdatwoningcorporaties door demografische veranderingen hun bezit wil-len verminderen, ligt het voor de hand te veronderstellen dat woning-corporaties zijn ge?nteresseerd in het overdoen van hun bezit aanwoonco?peraties. Deze interesse is bij vijf Friese woningcorporatiesonderzocht. Allereerst is het strategische voorraadbeleid geanalyseerd,vervolgens zijn er semigestructureerd interviews met vertegenwoordi-gers van de woningcorporaties afgenomen. De woonco?peratie is hiergedefinieerd als `een co?peratie die woningen collectief in eigendombezit en verhuurt'9.FRIESE WONINGCORPORATIESHet werkgebied van de Friese woningcorporaties Elkien, WonenZuidwest Friesland, Accolade, Wonen Noordwest Friesland en Th?sWonen bestrijken het grootste gedeelte van de provincie Friesland. Dewerkgebieden van Wonen Noordwest Friesland en Th?s Wonen zijn inhun geheel anticipeergebieden. Inmiddels heeft het ministerie vanBinnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) het voorstel ontvan-gen om zuidoost-Friesland en noordoost-Friesland officieel als krimp-regio te selecteren10. Wonen Zuidwest Friesland, Wonen NoordwestFriesland en Th?s Wonen typeren zichzelf als plattelandscorporaties,terwijl Elkien en Accolade zowel in stedelijk gebied als op het platte-land actief zijn. In hun woningvoorraadbeleid geven Elkien en Th?sWonen aan dat zij hun woningbezit willen verminderen door middelvan sloop en verkoop van huurwoningen in de kleinere dorpskernen11.Daarmee willen zij financi?le ruimte maken voor investeringen in ste-delijk gebied en in grotere dorpen12. Accolade geeft aan vooral te wor-den geleid door het wegvallen van de vraag, waardoor in kleine dorpenniet meer actief wordt ge?nvesteerd. Daarom zou de incidentele sloopof verkoop niet moeten worden gezien als zich bewust terugtrekkenuit kleine dorpen13. Wonen Noordwest Friesland wil daarentegen haarwoningvoorraad wel verminderen, maar spreidt de vermindering uitover alle dorpen met minder dan 1800 inwoners en trekt zich nietterug uit de kleine dorpen met minder dan 1000 inwoners14. WonenZuidwest Friesland wil als enige de omvang van haar huidige woning-voorraad handhaven. Dat kan omdat zij al in voorgaande jaren dewoningvoorraad met 10% door sloop en verkoop heeft teruggebracht15(tabel 1).KERNENBELEIDOm de voorraadvermindering te bepalen, brachten Elkien en Th?sWonen allereerst de demografische veranderingen in kaart en verbon-den die met het voorzieningenniveau van de woonkern. De zogehetenA-B-C-kernen zijn kernen met veel voorzieningen (A), weinig voorzie-ningen (B) en nauwelijks of geen voorzieningen (C). De uitkomst wasTabel 1 Overzicht woningcorporaties, werkgebied en woningvoorraadbeleidWoning-corporatiesAccolade Elkien Th?s Wonen WNWF WZWFSoort gebied Niet-anticipeerNiet-anticipeerAnticipeer Anticipeer Niet-anticipeerWerkgebied Stedelijk/plattelandStedelijk/plattelandPlatteland Platteland PlattelandAantal ver-huureenhe-den15.248 17.700 6.500 4.173 2.200Gewenstaantal ver-huureenhe-den in detoekomst15.118(in 2018)15.300(in 2025)5.999(in 2024)3.438(in 2020)2.200(in 2018)Woning-voorraad-beleidWerkgebiedverkleinen,woningvoor-raad vermin-deren doorslopen enverkopen inniet-priori-taire kernen.Investerenen herstruc-tureren inprioritairekernenWoning-voorraadverminderendoor slopenen verkopenin niet-prio-ritaire ker-nen.Investerenen herstruc-tureren inprioritairekernenWoning-voorraadverminderendoor slopenen verkopenin C-kernen,Investerenen herstruc-tureren inA-kernenWoning-voorraadverminderendoor sloopen verkoop.Investerenin werkge-bied in huis-vesting voorkleine huis-houdensWoning-voorraadhandhavenBeleid kleinekernen(< 1000inwoners)Woning-bezit ver-minderen inten minste17 kleinekernenWoning-bezit afbou-wen in 41kleine ker-nenWoning-bezit afbou-wen in 24C-kernenWoning-bezit lichtverminderenWoning-bezit hand-havenGebaseerd op: Portefeuilleplan SVB Accolade 2014, Strategisch Voorraadbeleid 2010Elkien, Th?s Wonen foar De Takomst 2011, Strategisch Voorraadbeleidsplan 2010-2020Wonen Noordwest Friesland, Corporatieplan 2012-2018 Wonen Zuidwest Friesland.42TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 3 SEPTEMBER 2015om in kleine kernen met weinig tot geen voorzieningen (C), met eenslechte bereikbaarheid en een verwachte krimp in het aantal huishou-dens, geen investeringen meer te doen. Dit leverde voor Elkien een lijstop van 41 zogeheten niet-prioritaire kernen, waarvan in de kleine ker-nen met vier tot tien huurwoningen niet meer in nieuwbouw wordtge?nvesteerd. Door Th?s Wonen zijn er op deze wijze 24 (kleine)C-kernen ge?dentificeerd binnen de 37 kernen waar zij bezit hebben(fig. 1). Ook Accolade heeft besloten om in ten minste zeventien klei-nere kernen bezit te verkopen of te slopen, verwijzend naar een slechtmarktperspectief en een kleine volkshuisvestelijke verantwoordelijk-heid. De optie om bij voorraadvermindering de woningen te verkopenaan een andere verhuurorganisatie, zoals een woonco?peratie, wordtin de beleidsplannen niet aangeduid.Figuur 1 Kernenbeleid Th?s WonenBron: Strategisch Voorraadbeleid Th?s Wonen foar De Takomst 2011, bewerking RoelofKuikALTERNATIEF VOOR BEHOUD SOCIALE VOORRAAD?De interesse om het te verkopen bezit aan een woonco?peratie over tedragen is onderzocht door middel van face to face interviews met eenadviseur Strategie en Beleid, een hoofd Woondiensten, twee projectlei-ders en een co?rdinator Leefbaarheid van de eerder genoemdewoningcorporaties. Alle ge?nterviewden geven aan dat een woonco?-peratie een interessant fenomeen is dat past in de huidige politieketrend, waarbij particulieren meer verantwoordelijkheid zouden moe-ten nemen voor publieke voorzieningen. De ge?nterviewde professio-nals van Accolade, Elkien en Th?s Wonen staan welwillend tegenoverhet idee om hun woningen aan woonco?peraties te verkopen, omdathet een haalbare strategie is om de woningen sneller te verkopen.Vormen waarin de woonco?peratie niet eigenaar maar alleen beheer-der wordt, zijn voor deze woningcorporaties minder aantrekkelijk. Dege?nterviewde van Wonen Noordwest Friesland vindt dat er in zijnwerkgebied geen behoefte aan een woonco?peratie hoeft te zijn,omdat de corporatie daar aanwezig blijft. Ook Wonen ZuidwestFriesland, die als enige corporatie de woningvoorraad de komendejaren niet verkleint, ziet helemaal geen aanleiding voor de woonco?pe-ratie als alternatief voor een duurzaam behoud van sociale huurwo-ningen. Naast de interesse in woonco?peraties valt op dat alle ge?nter-viewden veel vragen hebben over de praktische haalbaarheid ervan. Detwijfels betreffen voornamelijk de financiering van het aan te kopenwoningbezit. De ge?nterviewden van Elkien en Accolade geven aan datde corporatie vooralsnog gebonden is aan de wettelijke verplichtingeen woning voor ten minste 90% van de taxatiewaarde te verkopen.Voor het investeringskapitaal hoeven de woonco?peraties dus niet terekenen op medefinanciering of garantiestelling van de woningcorpo-raties, aangezien dat wettelijk verboden is. Het is dan ook de vraag ofen welke investeerders ?berhaupt zijn ge?nteresseerd in woonco?pera-ties. Alle ge?nterviewde professionals vinden dat de woonco?peratiedoor ondernemerschap gedreven moet worden en minder vanuit hetidealisme van bewoners. De ge?nterviewden van Elkien geloven wel ineen verdienmodel van de woonco?peratie als ze de werkzaamhedenrondom verhuur zelf doet. Ook voorzien ze positieve economischeeffecten, doordat lokale ondernemingen voor onderhoudswerkzaam-heden ingeschakeld worden. Bij het faciliteren van een woonco?pera-tie denken de ge?nterviewden vooral aan ondersteuning bij het opstel-len van een woonvisie en het delen van expertise hoe woningen te ver-huren en te exploiteren. De ge?nterviewde van Wonen ZuidwestFriesland sluit ook samenwerking niet uit als een woonco?peratie eeninvulling voor overgebleven lege kavels zou hebben. Elkien en Th?sWonen hebben ten tijde van het onderzoek al ervaring hoe ze eenwoonco?peratie in oprichting kunnen ondersteunen. Zij stelden daar-bij als voorwaarde dat de wens voor een woonco?peratie vanuit hetdorp zelf komt en breed gedragen wordt.Al met al blijkt uit de gehouden interviews dat drie van de vierwoningcorporaties die hun woningvoorraad willen verminderen, vin-den dat een woonco?peratie in principe een mogelijke partij kan zijnom woningen over te nemen. Omdat de condities waaronder dewoningen verkocht moeten worden wettelijk vastgelegd zijn, wordteen woonco?peratie (nog) niet als duurzame strategie voor de voor-raadvermindering gezien. Wel heeft provincie Frysl?n inmiddels inhet kader van het Aanvalsplan Woningmarkt een regeling ge?ntrodu-ceerd om investeerders een lening te verstrekken voor 50% van de tota-le subsidiabele activiteiten. De Friese corporaties zijn bereid om 25%van het overnamebedrag als financiering ter beschikking te stellen16.Alle corporaties lijken bereid om in de oprichtingsfase van een woon-co?peratie hun expertise te delen, ook al twijfelen twee woningcorpo-raties aan de noodzaak van een woonco?peratie, omdat de volkshuis-vestelijke taak bij hen zelf al goed is geborgd.DISCUSSIEBij de resultaten uit de interviews zijn aanvullende opmerkingen teplaatsen. Voor de woningcorporaties die woningbezit willen vermin-deren, geldt ? ons inziens ? dat zij zich op een verantwoorde wijzemoeten terugtrekken uit het werkgebied. Ten eerste behoort daarbijhet onderzoeken van de mogelijkheden tot woninguitruil tussen colle-ga-corporaties die het werkgebied delen. Dat dit nog weinig gebeurt,heeft waarschijnlijk te maken met de kwaliteit van de woningen.Woningen die voor sloop of verkoop in aanmerking komen, zijn vaaknaoorlogse woningen met een laag energielabel, die door regulieronderhoud in een redelijke bewoonbare staat worden gehouden. Alseen collega-corporatie dergelijke woningen zou overnemen, verhuisthet probleem van renovatie en de bekostiging daarvan mee.Woningcorporaties zitten daar vaak niet op te wachten. Ten tweedebetekent verantwoord terugtrekken dat de woningcorporaties zichrekenschap moeten geven van de leefomstandigheden van de huidigehuurders: mensen met een laag inkomen die baat hebben bij een lagehuur. Dit betekent dat de woningcorporaties hen een redelijk woonal-ternatief moeten bieden. In dat kader is het opmerkelijk dat twee pro-fessionals in de interviews hebben aangegeven dat de doelgroep voorsociale huur op termijn beter kan wonen in grotere woonplaatsen van-wege de geringere vervoerskosten naar school, werk of andere voorzie-ningen. Bovendien zullen de energiekosten van woningen in de grote-ACHTERGROND43TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 3 SEPTEMBER 2015re plaatsen ook lager zijn, omdat daar wel duurzaam in is ge?nves-teerd. Het klinkt goed als zo de woonlasten worden verminderd, maarhet is onduidelijk wat huurders met een lager inkomen ervan vindendat hun vestigingsvrijheid in deze redenering wordt beperkt.GEWETENSVOL HANDELENUit het bovenstaande blijkt dat een woonco?peratie het risico loopt deslechtere woningen van de woningcorporatie over te nemen. Vooral dege?nterviewde van Elkien vindt dat de verkoop van woningen aan eenwoonco?peratie gewetensvol moet gebeuren: "Als je als corporatie jeslechte bezit verkoopt in zo'n dorp, dan geef je dus een erfenis mee.Dat vinden wij in termen van maatschappelijk ondernemen nietterecht." Maar onafhankelijk daarvan moet een woonco?peratie zelfeen afwegingskader hebben. Alle woonco?peraties zijn straks wettelijkverplicht om een co?peratieplan op te stellen waarin de verwachteexploitatiekosten van groot onderhoud en verduurzaming van dewoningen berekend zijn. Het is niet meer dan logisch dat de woning-corporatie een woonco?peratie helpt bij het realistisch doorberekenenvan de exploitatie. Stef Blok, de minister van Wonen en Rijksdienst,heeft wettelijk vastgelegd dat de woningcorporaties voor deze deskun-dige en onafhankelijke ondersteuning 5000 beschikbaar stellen17.Het is op dit moment nog onduidelijk waar de waarborgen liggen voorde woonco?peraties die niet succesvol zijn. In vergelijking met de ver-nieuwde toezichtsbepalingen voor de woningcorporaties is daarovervoor de woonco?peraties niets vastgelegd, behalve dat het bestuur vaneen woonco?peratie als vereniging verplicht is jaarlijks verantwoor-ding af te leggen aan haar leden. De vraag is of dat voldoende garantiebiedt aan de huurders op een stabiele verhuurorganisatie. Nieuwonderzoek moet uitwijzen hoe succesvol de bedrijfsvoering van woon-co?peraties is."Als je als corporatie je slechte bezit verkoopt inzo'n dorp dan geef je dus een erfenis mee. Datvinden wij in termen van maatschappelijkondernemen niet terecht"Naast het financi?le risico dat mogelijk wordt overgedragen aan dewoonco?peraties, blijft het probleem van dreigende leegstand in eenkrimp- of anticipeergebied bestaan. Initiatiefnemers van woonco?pe-raties beschouwen het aanbieden van goedkope huurwoningen om desociaaleconomische diversiteit in een dorp zo veel mogelijk in stand tehouden vaak als hun kerndoel. Dat is een goed streven, maar zal het dewoonco?peraties lukken om structureel (nieuwe) huurders te vinden?Een van de ge?nterviewden gaf aan te geloven dat woonco?peratiesdoor het regionale sociale netwerk in staat zijn om leegstand te voor-komen. Of belangstellenden uit het sociale netwerk van een woonco?-peratie `sociale' huurders worden is evenwel niet gegarandeerd, geziende wettelijke bepaling dat ook het inkomen van huurders van eenwoonco?peratie begrensd is. Natuurlijk zou die grens wat opgerektkunnen worden, maar dat zou in feite betekenen dat de sociale huur-voorraad in kleine kernen alsnog wordt verkleind.MOED EN ONDERNEMINGSZINKortom, het is te betwijfelen of in al die dorpen waar de woningcorpo-raties zich willen terugtrekken, daadwerkelijk woonco?peraties opge-richt (kunnen) worden. De minister18heeft in de vragenronde voor deHerzieningswet toegelaten instellingen volkshuisvesting aangegevendat een woonco?peratie die meer dan tien woningen collectief ineigendom heeft en verhuurt, gehouden kan worden aan de verhuur-dersheffing. Daardoor is het oprichten van een woonco?peratie nietalleen in financi?le zin uitdagend. Ook is er veel tijd, volharding enkennis nodig. Of het initiatief wordt genomen, hangt af van lokale net-werken en aanwezige competenties. Alle ge?nterviewden gaven aan datde dorpsco?peratie Mienskip W?ns door andere dorpen niet zomaargekopieerd kan worden, omdat dorpen van elkaar verschillen. Ditneemt niet weg dat initiatieven van andere dorpen inspiratie aanMienskip W?ns kunnen ontlenen. Immers, die woonco?peratie isbereid om volkshuisvestelijke taken vrijwillig over te nemen. Datgetuigt van moed en ondernemingszin, want het succes is niet verze-kerd.Noten1 Dit artikel is mede gebaseerd op data die Elwin van der Linde heeft verzameldvoor zijn bachelor-scriptieonderzoek. De auteurs danken hem voor zijn com-mentaar en bijdrage aan dit artikel.2 Dam, K., van, en Oostra, M., (eds.), Inspiratieboek Kansen in Krimp. Groningen,Kenniscentrum NoorderRuimte, Hanzehogeschool Groningen 2015. `Mienskip'verwijst als term naar de `kracht van een gemeenschap' en `samenwerking',http://www.mienskipwuns.nl/Organisatie/RechtsvormDoel, geraadpleegd 11november 2014.3 Schaar, J., van der, en Wildt, R., de, Groei en Krimp in het Noorden, Opgavenen armslag van woningbouwcorporaties in de drie noordelijke provincie. RIGOResearch en Advies, Amsterdam, 2010.4 www.aedes.nl/content/feiten-en-cijfers/corporatiestelsel/regio-noord/regio-noord.xml, geraadpleegd 20 februari 2015.5 Meier, S., Kuik, R., en Zamir, S., Huurders in beeld. Hoe ervaren bewoners vankleine kernen hun woning en woonomgeving in Noordoost Frysl?n?.Kenniscentrum NoorderRuimte, Hanzehogeschool Groningen.6 Art. 53.1, Burgerlijk Wetboek 2.7 Duivesteijn, A., De woonco?peratie: op weg naar een zichzelf organiserendesamenleving, Naar Almeers model, 2013.8 www.platform31.nl/nieuws/koplopersgroep-programma-woonco?peratie-van-start, geraadpleegd 11 november 2014.9 Linde, E., van de, Woonco?peraties: kans voor woningcorporaties?, scriptiebacheloropleiding Vastgoed en Makelaardij. Kenniscentrum NoorderRuimte,Hanzehogeschool Groningen, 2014.10 Team Midterm Review Bevolkingsdaling, Grenzen aan de krimp, ToespitsingInterbestuurlijk Actieplan Bevolkingsdaling Noodzakelijk. Ministerie vanBinnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Den Haag, 2014.11 Strategisch Voorraadbeleid Elkien, Elkien, Heerenveen, 2010.12 Th?s Wonen foar De Takomst, Th?s Wonen, Dokkum, 2011.13 Portefeuilleplan SVB Accolade, Accolade, Heerenveen, 2014.14 Wonen Noordwest Friesland, Strategisch Voorraadbeleidsplan 2010?2020. Sint-Annaparochie, 2010.15 Corporatieplan 2012?2018, Wonen Zuidwest Friesland, Balk, 2012.16 www.fryslan.frl/10912/financieringsregeling-sociale-huur-corporatieregeling/,geraadpleegd 19 december 2014.17 Wijziging van de Herzieningswet toegelaten instellingen volkshuisvesting.Gewijzigd voorstel wetnr. 33966. Artikel 18a Woningwet behandelt de woonco-operaties. Aangenomen met algemene stemmen in Tweede Kamer, d.d. 11december 2014.18 Blok, S.A., Nota naar aanleiding van het nader verslag bij de Wijziging van deHerzieningswet toegelaten instellingen volkshuisvesting (33 966), vraag 21 enantwoord daarop. www.rijksoverheid.nl, 28 oktober 2014.ACHTERGROND