ARMOEDE EEN STEEDS GROTERPROBLEEM ONDER HUURDERSNa vijf jaar van economische crisis en bezuinigingen staat het huishoudboekje van veel huurdersonder zware druk. Onlangs heeft RIGO voor de Woonbond berekend dat 28% van de huurders van degereguleerde huurwoningen in armoede leeft: zij houden na aftrek van hun woonlasten onvoldoendeover voor andere uitgaven. Wat betekent armoede concreet voor huurders?DOOR BARBARA KLOMP, BELEIDSMEDEWERKER ENERGIEBESPARINGNEDERLANDSE WOONBOND, STEVEN KROMHOUT, SENIOR ONDERZOEKEREN PARTNER RIGO RESEARCH EN ADVIESVoor de Woonbond is betaalbaarheid ??n van de belangrijk-ste thema's in de belangenbehartiging. Daarbij is deWoonbond doordrongen van het feit dat de betaalbaarheidniet alleen bepaald wordt door de huur, maar ook door deenergielasten.De komende jaren wil de Woonbond toe naar een meer integralewoonlastenbenadering. Daarmee kunnen we de effecten van verschil-lende beleidskeuzes beter beoordelen in samenhang en zelf een meerintegrale visie op betaalbaarheid presenteren. Met de achterban is eenstart gemaakt door te bespreken en vast te stellen wat in elk geval?nbetaalbaar is: de absolute ondergrens waarmee we in kaart kunnenbrengen hoeveel mensen in de knel zitten door te hoge woonlasten.Als startpunt voor de ontwikkeling van een integrale woonlastenbena-dering heeft de Woonbond aan RIGO gevraagd om in kaart te brengenwat de hoogte van de woonlasten betekent voor de uitgaven van huur-ders. Om te bepalen hoe groot de groep huurders is die niet meer rondkan komen, maakt het onderzoek gebruik van het begrip armoede.ARMOEDEHet begrip armoede kan op verschillende manieren worden gedefini-eerd. In het jaarlijkse Armoedesignalement1, waarin de armoede inNederland wordt gekwantificeerd, hanteren het Centraal Bureau voorde Statistiek (CBS) en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) elkeen eigen definitie. Het CBS maakt gebruik van de `lage-inkomens-grens', die is afgeleid van het bijstandsniveau van een alleenstaandeuit 1979. Het SCP gaat daarentegen uit van een budgetbenadering. Diekomt er kort gezegd op neer dat een huishouden arm is, wanneer hetbesteedbaar inkomen onvoldoende is om alle noodzakelijke uitgavente kunnen betalen. In het onderzoek voor de Woonbond volgt RIGO delijn van het SCP.De budgetbenadering roept twee vragen op: wat zijn noodzakelijkeuitgaven en hoe hoog zijn de minimale kosten daarvan? Het antwoordop de eerste vraag is afhankelijk van de maatschappelijke context: hetgaat om uitgaven die in de Nederlandse samenleving in het huidigetijdsgewricht noodzakelijk worden geacht. Het SCP heeft samen met36TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 5 OKTOBER 2013ACHTERGRONDhet Nibud onderzoek gedaan naar welke uitgaven Nederlandse burgersnoodzakelijk vinden2. Mede op basis van dit onderzoek zijn twee refe-rentiebudgetten samengesteld. In het basisbehoeftenbudget zijnalleen onvermijdbare uitgaven (zoals voedsel, kleding en huisvesting)en moeilijk vermijdbare uitgaven (bijv. telefoon en verzekeringen)opgenomen. In het `niet-veel-maar-toereikendbudget' (hierna: NVMT-budget) zijn daarnaast ook uitgaven voor sociale participatie meege-nomen, bijvoorbeeld voor familiebezoek of het lidmaatschap van eenvereniging. Om de minimale kosten van al deze uitgaven te bepalenmaakt het SCP gebruik van cijfers (basisbedragen) van het Nibud.In figuur 1 staan de minimale kosten van alle uitgaven uit het NVMT-budget voor een alleenstaande. In totaal gaat het om 1.056. Om debudgetten voor andere typen huishoudens te berekenen vermenigvul-digt het SCP dit bedrag met zogenaamde equivalentiefactoren. Allehuishoudens met minder besteedbaar inkomen dan het NVMT-budgetleven volgens het SCP onder de armoedegrens.In de referentiebudgetten van het SCP voor een alleenstaande wordt uit-gegaan van een bruto huur (dus v??r aftrek van huurtoeslag3) van 356per maand en een energierekening van 91. In werkelijkheid kunnendeze woonlasten veel hoger liggen, waardoor huurders minder overhou-den voor de overige uitgaven. In het onderzoek naar de armoede onderhuurders hebben we gekeken of huurders na aftrek van de werkelijkehuur- en energielasten voldoende besteedbaar inkomen overhouden omde overige uitgaven uit het NVMT-budget te betalen. Een alleenstaandehuurder heeft na aftrek van zijn woonlasten minimaal 609 per maandnodig voor de overige uitgaven. Houdt hij minder over, dan moet hijnoodgedwongen bezuinigen op de uitgaven in figuur 1. Zijn levensstan-daard daalt dan onder het niveau dat maatschappelijk aanvaardbaarwordt geacht en in dat geval spreken we van armoede.HUURDERS IN ARMOEDEVoor de berekening van de armoede heeft RIGO gebruikgemaakt vanhet Woon Onderzoek Nederland (WoON) 2012, dat in opdracht van hetrijk is uitgevoerd door het CBS. In dit steekproefbestand zijn resulta-EenNibud-coachopbezoekbijhaarcli?nt,eenjongemoedermetschulden(Foto Joyce van Belkom / Hollandse Hoogte)37TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 5 OKTOBER 2013ACHTERGROND38TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 5 OKTOBER 2013ACHTERGRONDten van een landelijke enqu?te met bijna 70.000 respondenten gekop-peld aan inkomensgegevens van de Belastingdienst en registratiedataover het energieverbruik. In het onderzoek hebben we ons beperkt tothuurders van gereguleerde huurwoningen: zelfstandige huurwonin-gen met een kale huurprijs tot de liberalisatiegrens.Uit de berekeningen van RIGO blijkt dat 28% van de huurders vangereguleerde huurwoningen in armoede leeft5. Dit percentage ligt eenstuk lager dan de percentages huurders met onbetaalbare huur- enenergiequotes waar Haffner en Boumeester elders in dit tijdschrift opuitkomen6. Zij maken gebruik van de methode van het Nibud om deruimte voor woonlasten te bepalen. Het Nibud gaat ervan uit dathuurders naarmate hun inkomen hoger ligt, ook meer moeten kunnenuitgeven aan andere zaken dan woonlasten. Daardoor kan een huurderdie na aftrek van woonlasten wel voldoende overhoudt om de overigeuitgaven uit het NVMT-budget te bekostigen, volgens de Nibud-methode toch te hoge woonlasten hebben.Het percentage van de huurders dat in armoede leeft, is het grootst inde provincie Groningen (zie figuur 2). Het besteedbaar inkomen vanhuurders in deze provincie is het laagst van heel Nederland, terwijldeze huurders mede door de lage buitentemperatuur een relatief hogeenergierekening hebben. In Flevoland zijn het juist hoge huurlastendie zorgen voor een groot aandeel arme huurders.In totaal leven 724.000 huurders van gereguleerde huurwoningen inarmoede7. Meer dan 90% van de arme huurders bestaat uit huishou-dens uit de primaire doelgroep (met recht op huurtoeslag). Van dezegroep heeft 52% na aftrek van de woonlasten onvoldoende geld overvoor de basisbehoeften en sociale participatie. Dit geldt ook voor 8%van de huurders uit de secundaire doelgroep, die minder verdienendan 34.229 (prijspeil 2013) maar geen recht hebben op huurtoeslag.Verder bestaat een relatief groot deel van de huurders die in armoedeleven uit jongeren en alleenstaanden.CONCRETE VOORBEELDENHoewel de bovenstaande cijfers veelzeggend zijn, wordt de ernst vande armoedeproblematiek pas echt duidelijk wanneer we het huishoud-boekje van individuele huishoudens bekijken. In tabel 1 staan deinkomsten en uitgaven van vier huishoudens die tot de groep huur-ders behoren die in armoede leven. De vier huishoudens vertegen-woordigen verschillende levensfasen. Binnen deze groepen zijn devoorbeeldhuishoudens vrij willekeurig gekozen uit de respondentenvan het WoON 2012. Wel hebben we er bewust voor gekozen om huis-houdens te laten zien die recht hebben op huurtoeslag en een besteed-baar inkomen hebben dat rond het gemiddelde van de groep huurtoe-slagontvangers ligt8.Tabel 1 Het huishoudboekje van vier voorbeeldhuishoudensInkomsten enuitgavenHuishoudenAAlleenstaand34 jaarAppartementEnergielabelEHuishoudenBGezin, 1 kind40 jaarAppartementEnergielabelEHuishoudenC1 ouder, 2kind.47 jaarEengezins-woningEnergielabelCHuishoudenDAlleenstaand76 jaarAppartementEnergielabelFBesteedbaar maand-inkomen (exclusiefhuurtoeslag) 956 1.285 1.349 1.061Premie basis-verzekering (-) 103 205 103 103Bruto huur (-) 453 535 557 566Huurtoeslag (+) 207 260 275 272Energierekening (-) 79 141 102 145Resterendebestedingsruimte 529 664 862 519ResterendeNVMT-uitgaven (-) 609 1.017 920 609Saldo -80 -353 -58 -90Huishouden A betreft een alleenstaande jonge man. Per maand heefthij (excl. huurtoeslag) 956 te besteden. Hij huurt een appartementmet energielabel E en betaalt daarvoor 453 huur en 79 aan energie.Ondanks 207 huurtoeslag komt hij 80 tekort om de overige uitga-ven uit het NVMT-budget te kunnen betalen. Voor huishouden D, eenFiguur 1 Niet-veel-maar-toereikendbudget voor een alleenstaande,maandbedrag in 20124Figuur 2 Percentage huurders van gereguleerde huurwoningen met on-voldoende bestedingsruimte voor overige uitgaven in NVMT-budgetSCP, 2012Bron: WoON 2012; SCP, 2012; Nibud, 2012;bewerking RIGO.% onvoldoende over NVMT-budget 201216,7% - 19.5%19,6% - 24,3%24,4% - 28,2%28,3% - 32.5%32,6% - 38,2%Niet-vergoedeziektekosten; 23Verzekeringen (excl.basisverzekering); 47Telefoon, kabel,internet; 52Persoonlijkeverzorging; 22Inventaris,onderhoud huis,tuin; 91Voeding; 191Kleiding; 50 Was en schoon-maakartikelen; 7Bruto huur; 356Socialeparticipatie; 87Water; 8Vervoer; 13Diversen; 18Elektriciteit; 28Gas; 63Bron: SCP, 2012; Nibud, 2012.Bron: WoON 2012; SCP, 2012; Nibud, 2012; bewerking RIGO.39TIJDSCHRIFT VOOR DE VOLKSHUISVESTING NUMMER 5 OKTOBER 2013ACHTERGRONDalleenstaande oudere dame, geldt ongeveer hetzelfde verhaal. Zij heeftper maand 90 te weinig bestedingsruimte.De andere twee voorbeeldhuishoudens zijn gezinnen. Huishouden Bbetreft een gezin met ??n kind, huishouden C is een ??noudergezinmet twee kinderen. Beide huishoudens hebben een hoger inkomen dande alleenstaanden. Toch komen ook deze huishoudens in de rode cij-fers terecht. De kosten van de overige uitgaven (voeding, kleding, etc.)zijn bij grotere huishoudens namelijk hoger dan bij alleenstaanden.Huishouden B komt daardoor maar liefst 353 per maand tekort.Deze voorbeelden illustreren dat veel huurders ondanks het feit dat zijhuurtoeslag ontvangen niet op een normale manier rond kunnen komen.BEZUINIGENEen groot deel van de huurders houdt na aftrek van woonlasten dusonvoldoende over om een acceptabele levensstandaard te kunnenbekostigen. De vraag is hoe deze huishoudens daarmee omgaan. Dehuur of de energierekening niet betalen is geen optie. Volgens Aedes9werden in 2012 5.350 huurders van woningcorporaties uit hun huisgezet vanwege huurachterstanden. En wie de energierekening nietbetaalt, riskeert dat gas en elektriciteit worden afgesloten. Bezuinigenop energiekosten kan wel door het stookgedrag aan te passen. In extre-me vorm kan dit betekenen dat huurders besluiten om niet of te wei-nig te stoken, wat gevolgen kan hebben voor de gezondheid en de kwa-liteit van de woning. Er zit dus weinig anders op dan te bezuinigen opandere uitgaven.Volgens het Armoedesignalement van het SCP geeft ??n op de elf huis-houdens in armoede aan dat het niet lukt om elke dag een warmemaaltijd op tafel te zetten en ??n op de twintig huishoudens heeftonvoldoende geld om de woning goed te kunnen verwarmen. DeWoonbond krijgt via het meldpunt Huuralarm ook veel reacties bin-nen van huurders die niet meer rond kunnen komen (zie kader). Debelangrijkste posten waar huurders naar eigen zeggen op bezuinigenzijn: vakantie, uitgaan, kleding en dagelijkse boodschappen. Dit bete-kent voor huurders en hun kinderen dat zij aan veel sociale activiteitenniet meer kunnen deelnemen. Ook kiezen sommige huurders ervoorom op gezondheidskosten te bezuinigen.Reacties van huurders via het meldpuntHuuralarm'In 2004 ben ik voor het laatst op vakantie geweest. Geen feestjes, geenverjaardagen, geen huisdieren, geen hobby's, 2e hands kleding en schoenen.Binnenkort ook waarschijnlijk de auto weg doen en bij de woningcorporatieaangeven dat ik mijn huur niet meer kan betalen.' ? een alleenstaande moe-der (55+) uit Zuid-Holland'Als de huur nog verder stijgt en mijn inkomen hetzelfde blijft, ben ik genood-zaakt om weer bij pa en ma te gaan wonen, en dat op de leeftijd van 46!!' ?een alleenstaande dame uit Noord-Brabant`Mijn Eigen Risico is nog lang niet op, ik heb 2 ontstoken lymfeklieren ondermijn onderkaak. Links en rechts. Besloten geen foto te maken en er niets aante doen.' ? Vrouw, recht op huurtoeslag, Zuid-Holland, 55-65 jaar`Het dagelijks bekostigen van een warme maaltijd is ook niet meer mogelijk.In de praktijk komt het erop neer dat er dagelijks alleen op brood en zuivelgeleefd wordt'. ? Man, recht op huurtoeslag, Friesland, bijstand, chronischziek, 45-55 jaar`Afspraken in het ziekenhuis heb ik afgezegd. Terwijl ik reuma heb, gebruik ikgeen medicijnen meer. Ik heb alle abonnementen opgezegd, ik rook niet, hebgeen auto.' ? Huurder, geen recht op huurtoeslag, Noord-Holland, 55-65 jaarTEN SLOTTEAls gevolg van de verhuurdersheffing zullen de huren de komendejaren onherroepelijk gaan stijgen. Uit een schatting van RIGO blijktdat de armoede onder huurders alleen al door de jaarlijkse huurverho-ging bij zittende huurders en de ontwikkeling van de energieprijzenzal toenemen tot ca. 35% van de huurders van gereguleerde huurwo-ningen in 2017. Daarbij is de huurharmonisatie bij mutatie nog nieteens meegerekend.Door de hogere huren zullen niet alleen de woonlasten maar ook dehuurtoeslaguitgaven toenemen. Het gevaar is dat dit weer nieuwebezuinigingen uitlokt. Op grond van het bovenstaande moge het dui-delijk zijn dat de huurtoeslagregeling zich niet leent voor verderebezuinigingen. Van een kale kip is het immers lastig plukken.Onlangs werd bekend dat het kabinet van plan is de huurtoeslagsamen met de andere toeslagen te integreren in ??n toeslagregeling.Dit biedt de mogelijkheid om betaalbaarheid voor de laagste inkomensopnieuw tegen het licht te houden. Bij het schrijven van dit artikel isde inhoud van de plannen voor een nieuwe toeslagregeling nog nietbekend. Het is te hopen dat deze plannen gebaseerd zullen worden opeen gedegen analyse van de bestedingsruimte van huishoudens en eenrealistische verwachting van de prijsontwikkeling van onder meerhuur en energie.Noten1 Armoedesignalement 2012. SCP & CBS. Den Haag, december 2012.2 Hoff, S. e.a. Genoeg om van te leven. Focusgroepen in discussie over de mini-male kosten van levensonderhoud. SCP & Nibud. Den Haag, augustus 2009.3 De huurtoeslag is opgenomen in het besteedbaar inkomen.4 De referentiebudgetten uit het Armoedesignalement 2012 zijn ge?pdatet metcijfers uit het Budgethandboek 2012 van het Nibud.5 Kromhout, S. Woonlasten van huurders. Huur- en energielasten in de geregu-leerde huursector. RIGO Research en Advies. Amsterdam, juli 2013.6 Haffner, M. en Boumeester, H. Betaalbaarheid van het huren: meer dan huuralleen. Tijdschrift voor de Volkshuisvesting (te verschijnen).7 Dit aantal ligt hoger dan het aantal arme huishoudens volgens hetArmoedesignalement 2012 (521.000 huishoudens in 2011). Dat komt omdat wijin onze berekeningswijze voor de woonlasten uitgaan van de werkelijke woon-lasten van huishoudens volgens het WoON 2012, terwijl het SCP uitgaat vande minimale uitgaven voor huur en energie volgens het NVMT-budget (ziefiguur 1).8 Er zijn ook huurders die een veel lager besteedbaar inkomen hebben en daar-door ook bij zeer lage woonlasten onvoldoende overhouden om de overige uit-gaven uit het NVMT-budget te betalen. Deze huishoudens zijn voor de discus-sie over woonlasten minder relevant.9 Stijging aantal huisuitzettingen in 2012. Aedes. http://www.aedes.nl/content/artikelen/klant-en-wonen/schuldhulpverlening/feiten-en-cijfers/Aantal-huisuitzettingen-per-jaar.xml