39TIJDSCHRIFT VOOR DE volkSHuISveSTIng nummER 2 APRIl 2012ACHTeRgRonDeen sev-evaluatie van de aanpak in negen bloemkoolwijken laat zien dat een groot deel van degeconstateerde problemen vergelijkbaar is met die in voor- en naoorlogse stadswijken, maar datde schaal en intensiteit verschilt. fysiek vragen deze bloemkoolwijken om een onderscheidendeaanpak, sociaal zijn ze bekend terrein. fysieke verbeteringen op microniveau hebben effect opverhuurbaarheid, waardeontwikkeling en sociale samenhang. aanpak van de `milde' problematiekvereist een lange adem.bloeiende bloeMKoolwijKen:ingrepen voor een beteretoeKoMstVervalindeZuiderzeewijk,Lelystad.(Foto Matthijs Uyterlinde)40TIJDSCHRIFT VOOR DE volkSHuISveSTIng nummER 2 APRIl 2012ACHTeRgRonDDooR MATTHIJS uyTeRlInDe, onderzoeKer regioplan Anne-JovISSeR, prograMMaregisseur wonen en MarKt, sevuit een uitgebreide studie van Ubink & Van Der Steeg (2011)blijkt dat een beperkt deel van de circa 150 bloemkoolwijken(zo'n 1,25 miljoen woningen) in Nederland onder druk staat.Al begin jaren negentig ? binnen twee decennia nadat zewaren opgeleverd ? werden de eerste bloemkoolwijken aan-gepakt. De afgelopen jaren buigt een groeiend aantal gemeenten en cor-poraties zich over de toekomst van hun bloemkoolwijken. De SEV wildeweten met welke mix van ingrepen een bloemkoolwijk weer decenniavooruit kan.Regioplan onderzocht de aanpak van negen bloemkoolwijken en inter-viewde betrokken professionals en bewoners. De negen wijken zijn doorhun relatief zware problematiek geen representatieve afspiegeling vande gemiddelde bloemkoolwijk. Ze zijn geselecteerd omdat in deze wijkende aanpak vergevorderd of al voltooid is. Toch zijn de lessen uit de negenwijken bruikbaar in andere bloemkoolwijken, omdat veel van deze wij-ken ruim dertig jaar na oplevering tekenen van slijtage vertonen. De SEVstudie `Bloemkoolwijken toekomstbestendig maken' toont een overzichtvan fysieke en sociale ingrepen in negen bloemkoolwijken verspreid overhet land. Het gaat daarbij niet over grootschalige ingrepen, maar om eencombinatie van kleinschalige fysieke ingrepen, sociale investeringen enbeheermaatregelen. Tabel 1 bevat een overzicht van de negen bloemkool-wijken, uitgesplitst naar bouwperiode en naar periode van aanpak.Tabel 1 negen onderzoekswijkenWijk Gemeente Bouwperiode Aanpak PeriodeAntilopespoor StichtseVecht Eindjaren zeventig Buurtbeheerplan 1991-1995Middelzand DenHelder Begin jaren zeventig Convenant 1991-2001woonomgevingDeDonk DenBosch Mediojaren zeventig Wijkverbetering 1998-2012DeDonkBargeres Emmen Mediojaren zeventig DeBrink centraal 2001-2014Beijum-Oost Groningen Beginjarentachtig Sociale 2003-2013wijkvernieuwingSchollevaar-Oost Capellea/dIJssel Beginjaren tachtig Thuisin 2003-2006Schollevaar-OostZuiderzeewijk Lelystad Beginjaren zeventig Wijkontwikke- 2005-2009lingsplanStedenwijk Almere Beginjarentachtig Integralewijkaanpak 2007-2012Beverwaard Rotterdam Begin jaren tachtig Samen thuis in de 2010-2015BeverwaardPRobleeMCuMulATIeVoordat we ingaan op de aanpak laten we kort de drie vormen van slijtagede revue passeren die in de onderzochte wijken in onderlinge wisselwer-king debet zijn aan een patroon van verval.Technische slijtage:(delen van) zowel de woningen als de woonomgevingbereiken het einde van hun levensduur. Dit geldt met name in wijken ge-bouwd in de jaren tachtig, waar vanwege de woningmarktcrisis is bezui-nigd en dichtheden zijn opgeschroefd. De bouwtechnische kwaliteit vande woningen is vaak matig door sober materiaalgebruik, hetgeen leidt totproblemen met isolatie, vocht en tocht. Door de aanleg van snelgroeiendebeplanting die een (te) hoog onderhoudsniveau vraagt, maakt de woon-omgeving dertig jaar later vaak een verwaarloosde indruk.Maatschappelijkeslijtage: het woonerfmilieu dat ooit borg stond voor demenselijke maat, sluit minder goed aan bij de eisen van de huidige woon-consument. De dalende verhuurbaarheid van sociale huurwoningen ende achterblijvende waardeontwikkeling van de particuliere voorraadlaten zien dat het woonerfmilieu vandaag de dag minder in trek is.Sociaal-economischestagnatie: al vroeg in hun bestaan oefenden veel wijkendoor een combinatie van factoren ? waaronder de perifere ligging en deverlaagde huren vanwege leegstandsdreiging ? een aanzuigende werkinguit op kwetsbare groepen. De evaluatie wijst uit dat in veel van de onder-zochte wijken sprake is van (verborgen) sociale problemen, zoals schul-den, sociaal isolement, huiselijk geweld en opvoedingsproblematiek.De AAnPAkIn figuur 1 zijn de negen wijkaanpakken schematische weergegeven langstwee assen. De horizontale as heeft betrekking op de aard van de ingezettemaatregelen: sociaal, fysiek of een combinatie. De verticale as verwijstnaar het doel van de maatregelen: een preventieve (gericht op voorko-men) of een curatieve aanpak (gericht op het verhelpen van problemen).Figuur 1 Aard en doel van de bloemkoolwijkenaanpakkenIn veel studies over bloemkoolwijken staat de term `preventie' centraal(zie onder meer Visser et al., 2008; Wassenberg & Lupi, 2011). Vergelekenmet voor- en naoorlogse stadswijken zou de problematiek in de bloem-koolwijken `mild' zijn, waardoor een preventieve aanpak zou volstaan.Figuur 1 laat echter zien dat de aanpak in de onderzochte wijken overwe-gend juist curatief van karakter was, omdat zich in deze wijken ? voor`bloemkoolmaatstaven' ? serieuze problemen aftekenden. Preventie wasniet toereikend: sommige problemen dienden heel gericht te wordenopgelost. Onze verwachting is dat in de wijken waar nu een aanpak klaarligt of al gestart is, deze een meer preventief karakter heeft. De eersteaanpakken uit het SEV-netwerk, bijvoorbeeld in de Rijtuigenbuurt inNieuwegein en het Utrechtse Lunetten wijzen hierop.De figuur maakt ook duidelijk dat het begrippenpaar preventief-curatiefverwarring kan zaaien, omdat het op het niveau van wijkaanpakken envernieuwingsprogramma's meer zegt over de ernst van geconstateerdeproblematiek en gestelde ambities, dan over concrete maatregelen. Hetherinrichten van de groenstructuur kan in de ene wijk gericht zijn ophet oplossen van ernstige jongerenoverlast en gevoelens van onveilig-heid, terwijl dezelfde maatregel in een andere wijk bedoeld kan zijn alskwaliteitsimpuls. Andersom kan een preventieve aanpak grootschaligeren ingrijpender zijn dan een set kleinschalige curatieve maatregelen. Zois de wijkverbetering De Donk in Den Bosch, de meest grootschalige enBeverwaardAntilopespoorMiddelzandZuiderzeewijkSchollevaar-OostDeDonkBargeresStedenwijkBeijum-Oostcuratiefsociaal fysiekpreventiefTIJDSCHRIFT VOOR DE volkSHuISveSTIng nummER 2 APRIl 2012ACHTeRgRonD 41kostbare wijkaanpak uit de evaluatie, nadrukkelijk ingezet om te voor-komen dat de wijk zou leeglopen als gevolg van de ontwikkeling van eennabijgelegen Vinex-locatie.vIJF AAnDACHTSgebIeDenIn de negen wijken is een breed instrumentarium ingezet. We hebben deinstrumenten ingedeeld in vijf clusters: woonomgeving, woningvoor-raad, bevolkingsopbouw, sociaal klimaat en voorzieningen. Binnen elkcluster manifesteren zich specifieke knelpunten of problemen, waarvoorin de onderzochte wijken uiteenlopende (lokaalspecifieke) oplossingenzijn ontwikkeld. Tabel 2 bevat per cluster de gehanteerde oplossingsrich-tingen en de daarbinnen ontwikkelde instrumenten of interventies.De knelpunten en oplossingen in de clusters `woonomgeving', `wo-ningvoorraad' en `bevolkingsopbouw' zijn direct gerelateerd aan deruimtelijk-fysieke kenmerken van het woonerf. Zo rekent men in ver-schillende wijken doelgericht af met de onoverzichtelijke structuur en deonduidelijke overgangen tussen openbaar en priv?. Ook de menging vanverschillende woningtypes op microniveau wordt aangepakt. Door kleinewoningen samen te voegen probeert men botsingen tussen bewoners metuiteenlopende leefstijlen te voorkomen. In sommige wijken wordt hiertoeook de woonruimteverdeling als instrument ingezet.De knelpunten in de clusters `sociaal klimaat' en `voorzieningen' lijkendaarentegen generiek van karakter, omdat de gevonden problemen ge-lijkenis vertonen met de situatie in voor- en naoorlogse wijken. Indirecthangen ze echter samen met de ruimtelijk-fysieke structuur van debloemkoolwijken. Doordat het woonerfmilieu onvoldoende in staat issociale stijgers te binden, dreig(d)en de sociale problemen in sommigebloemkoolwijken stedelijke proporties aan te nemen. In de meeste bloem-koolwijken is de sociale problematiek echter versnipperd ? waardoor zegrotendeels verborgen blijft ? of is sprake van concentraties in bepaaldehofjes. Daarom vraagt de aanpak van deze problemen in bloemkoolwij-ken deels om een andere uitwerkingen en invulling dan in de voor- ennaoorlogse wijken.ConCluSIeSDe wijken uit de SEV-evaluatie bevonden zich v??r de aanpak (laag) in demiddenmoot. Hoewel zich in statistieken (waardeontwikkeling, leefbaar-heid en veiligheid) niet echt spectaculaire verbeteringen aftekenen, heeftde aanpak in de onderzochte wijken wel geleid tot stabilisatie. Veel ern-stige problemen zijn structureel opgelost en de wijken zijn behoed voorverder afglijden. Daarmee is de eerste doelstelling die de SEV bij de startvan het bloemkoolwijkenprogramma in 2008 formuleerde (nipt) behaald:een positieve ombuiging ten aanzien van veiligheid, leefbaarheid enwaardeontwikkeling. De vraag in hoeverre de tweede SEV-doelstelling? meer tevredenheid onder bewoners en meer betrokkenheid bij dewoonomgeving ? is bereikt, kan alleen worden beantwoord op basis vanstraatinterviews. Hoewel de meeste ge?nterviewde bewoners overwegendtevreden wonen, zijn velen ook kritisch over de aanpak: eerst zien, dangeloven.In hoeverre zijn de gevonden effecten, zoals beterde verhuurbaarheid,waardestijging en positieve scores in leefbaarheids- en veiligheidsmoni-tors dan direct het gevolg van de wijkaanpak? In de evaluatie is de werk-zaamheid van de ingezette interventies beoordeeld door een verbindingte leggen tussen statistische gegevens, de opvattingen van professionalsen de ervaringen van bewoners. Op basis daarvan presenteren we vijf suc-cesfactoren voor de aanpak van woonerfwijken:FySIeke veRnIeuwIng IS eFFeCTIeF MAAR koSTbAARHerstructurering en fysieke vernieuwing van de woningvoorraad heefteen positieve uitwerking op de verhuurbaarheid, de waardeontwikke-ling en de sociale samenhang ? vooral wanneer dit gepaard gaat met hetsturen op of bevolkingsdifferentiatie om ruimtelijke concentraties vanDeStedenwijkinAlmere,waarsprakemisvaneenintegralewijkaanpak.(Foto Matthijs Uyterlinde)42TIJDSCHRIFT VOOR DE volkSHuISveSTIng nummER 2 APRIl 2012ACHTeRgRonDkwetsbare groepen te voorkomen of doorbreken. Het betreft echter kost-bare investeringen, die in het huidig economisch tij nauwelijks (her)haal-baar zullen zijn. De evaluatie maakt verder duidelijk dat kleinschalige enfijnmazige fysieke ingrepen effectief kunnen zijn. Vooral in de overgan-gen tussen priv? en openbaar is met (relatief goedkope) acupunctuurop-lossingen veel te winnen. Wanneer plannen samen met bewoners wordenontwikkeld en de projectmatige aanpak wordt opgevolgd door duurzaamen intensief beheer, heeft dit een positieve invloed op de leefbaarheid engroeit het vertrouwen van bewoners in de toekomst van de wijk.weeS zoRgzAAM MeT veRkooP vAn CoRPoRATIewonIngenCorporaties verkopen in bloemkoolwijken verhoudingsgewijs veel huur-woningen, maar de positieve effecten van de verkoop van corporatiewo-ningen die het Sociaal en Cultureel Planbureau (Wittebrood & Parmen-tier, 2011) constateert in de krachtwijken lijken in bloemkoolwijken nietop te gaan. Veel eigenaarbewoners investeren nauwelijks in het onder-houd van hun woning en de deelname aan initiatieven voor particulierewoningverbetering is gering. Ofwel men ontbeert financi?le armslag,ofwel men ziet geen urgentie om in de woning te investeren. Het doorzet-ten van de verkoop van huurwoningen in bloemkoolwijken cre?ert eenvoedingsbodem voor een toekomstig beleidsprobleem: verloedering vande goedkopere particuliere voorraad. Corporaties moeten in hun strate-gisch voorraadbeleid daarom een onderbouwde visie op de verkoop vanbezit in deze wijken formuleren, waarin ook potenti?le knelpunten enrisico's worden onderkend.SoCIAle AAnPAk veReIST SAMenHAng en ConTInu?TeITCuratieve sociale interventies, gericht op handhaving en bestrijding vanoverlast, zijn effectief om een basisniveau van leefbaarheid en veiligheidte waarborgen. Vervolgens kunnen preventieve interventies wordeningezet om het leefklimaat te verbeteren. Dit zijn enerzijds interventiesgericht op binding en ontmoeting, die positief kunnen uitwerken op deperceptie van bewoners (meer onderlinge betrokkenheid, meer vertrou-wen in de buurt). Anderzijds is het identificeren van de in bloemkoolwij-Tabel 2 Knelpunten, oplossingsrichtingen en instrumentenKnelpunt Oplossingsrichting InstrumentOnoverzichtelijke,kronkeligestedenbouwkundigeopzet werkt verrommeling, Herstructureringwoonerfmilieu ? Transformatiewoonerftottraditioneelstraatprofielvervalengevoelensvanonveiligheidin dehand enontbrekenvan helderezichtlijnen ? Sloopvanwoningentengunstevanlicht,luchtenruimteende onduidelijkerelatietussenopenbaaren priv?leidt tot desori?ntatie. Dit maakt Versterkingrelatietussenpriv?en ? Sloopen/ofverplaatsingbergingenstraatzijdedewoonomgevingkwetsbaarvoorverloedering vangroenen grijs. openbaar ? Plaatsinguniformeerfafscheidingen? AfsluitenportiekenterverhogingvansocialeveiligheidBestrijdingverloedering ? Vernieuwenbestratingervenwoonomgeving ? Verlagingparkeerdrukdoortoevoegenparkeerplaatsen? Herinrichting/versoberinggroenstructuurmetonderhoudsvriendelijkgroen? Handhaving,saneringenreinigingwoonomgeving? Stimuleren/faciliterenbewonersinzetonderhoudfysiekewoonomgevingMatige bouwtechnischekwaliteit, deels doorgebruikvaninferieurematerialenen Kwaliteitsverbeteringcorporatie- ? Projectmatigerenovatieenenergiesprongcorporatiebezitdeels doorbeperktofachterstallig onderhoud. bezitVerkoopvancorporatiebezit ? Verkoopcorporatiewoningenaanzittendehuurdersofbijmutatie? VerkoopcorporatiewoningennarenovatieKwaliteitsverbeteringparticuliere ? IntensievebenaderingparticulierentenbehoevevanwoningverbeteringvoorraadMenging vanwoningtypesenmicroniveau leidt totbotsendeleefstijlen.Daarnaast Herstructureringwoningvoorraad ? Differentiatiedoorrealisatieduurderekoopwoningenleidtdeeenzijdigewoningvoorraad (met socialehuurwoningen enrelatiefgoed- ? Samenvoegeneen-entweekamerwoningen(HAT-eenheden)kopekoopwoningen)totconcentratiesvan kwetsbareenkansarmegroepen. Selectievewoonruimteverdeling ? Woningtoewijzingopbasisvanwijkbinding, inkomenenopleidingofleefstijl? Screeningenrestrictievetoewijzingtervoorkomingruimtelijkeconcentratiesvankansarmoede? Woningtoewijzinggekoppeldaaninspanningsverplichtingtenaanzienvandewoonomgeving? IntakegesprekkenmetnieuwehuurdersSociaaleconomischestagnatiein(delen van)wijken leidt tot afnemende Overlastbestrijding ? Lik-op-stuk-bestrijdingvanwoonoverlastenoverlastindepubliekebetrokkenheid,dalendvertrouweninde buurt en toenamegevoelensvan ruimteonveiligheid,overlastennormoverschrijdendgedrag. Ophet niveau vanhuis- Versterkensocialesamenhang ? Samenhangendprogrammasocialeontmoetingsactiviteitenhoudens/individuenissprakevan achterstandsproblematiek. ? Stimulerenbuurtnetwerken? FaciliterenbewonersinitiatiefStimulerensocialestijging ? Signalering/doorverwijzingviaprobleemgeori?nteerdhuisbezoek? Signalering/doorverwijzingviahuisbezoekbijwoningrenovatie? BuurtgerichtesocialeactiveringDreigendeverschralingvanbuurtvoorzieningen c.q. mismatch tussenvraagen Versterkingsociaal-maatschap- ? Ontwikkelingmultifunctioneleaccommodatieofbredeschoolaanbod,doorperifereligging,schaalvergroting ensociaaleconomischestagnatie. pelijkevoorzieningen (clustering)? ToevoegenofvernieuwenindividuelevoorzieningenVersterkingwinkelstructuur ? UpgradingofvernieuwingbuurtwinkelcentrumTIJDSCHRIFT VOOR DE volkSHuISveSTIng nummER 2 APRIl 2012ACHTeRgRonD 43ken deels verborgen individuele sociale problematiek noodzakelijk omsociale stijging te stimuleren. Groot gevaar is dat een projectencarrouselzonder samenhang opgetuigd wordt, wat in een aantal wijken gebeurde.vAn bewoneRSPARTICIPATIe nAAR zelFoRgAnISATIeBloemkoolwijken zijn in de jaren zeventig opgezet met relatief veel bewo-nersparticipatie. Het globale bestemmingsplan sloot aan bij een vurigewens naar meer inspraak (Ubink & van der Steeg, 2011). Vijfendertig jaarlater zijn deze wijken voorloper in nieuwe vormen van invloed van bewo-ners. Hoewel de onderzochte wijkaanpakken nog beperkt rekening hiel-den met de wensen en de mogelijkheden van bewoners, zien wij hierineen kentering. Het SEV-programma `zelforganisatie in New Towns' laatzien dat de bloemkoolstructuur met relatief veel niet geplande ruimtemogelijkheden biedt voor eigen initiatief. Dit vraagt een andere rol vanprofessionals: van initiatiefnemer naar een faciliterende professional.lAnge ADeM IS eSSenTIeelHet toekomstbestendig maken van bloemkoolwijken is geen projectmaar een proces dat duurzaam en continu beheer vereist. De kronkeligestedenbouwkundige opzet, de grote hoeveelheid openbaar groen en deintroverte ori?ntatie van de woningen maken bloemkoolwijken kwets-baar voor verloedering en anonimisering. Zonder sociaal en fysiek beheervertalen projectmatige investeringen zich niet in waardeontwikkeling (of?behoud) van het vastgoed en in verbeterde leefbaarheid, sociale samen-hang en veiligheid. Jammer genoeg hebben bestuurders als beleidsamb-tenaren veel de neiging om na verloop van tijd hun interesse voor gebie-den te verliezen. Zoals de projectleider in Middelzand het formuleert:"Beheer is niet sexy." Wat met een wijkaanpak langzaam is opgebouwd,kan dan snel weer afbrokkelen.Hoewel vooral de fysieke ingrepen in bloemkoolwijken anders zijn dandie in de voor- en naoorlogse stadswijken, liggen de conclusies over debloemkoolwijkenaanpak in lijn met de gemiddelde wijkaanpak. Duidelijkis wel dat veel bloemkoolwijken onderhevig zijn aan slijtage en toe zijnaan een (veelal bescheiden) onderhoudsbeurt. De precieze invulling daar-van is voor elke wijk anders. Met hun gunstige prijs-kwaliteitverhoudingvervullen bloemkoolwijken een belangrijke en onderscheidende rol oplokale woningmarkten. Met een klein zetje in de rug kunnen bloemkool-wijken in onze ogen weer decennia vooruit.Het rapport `Bloemkoolwijken toekomstbestendig maken' is te downloa-den via www.sev.nl.literatuur- ubink, m. & T. van der Steeg (2011). Bloemkoolwijken: analyse en perspectief.Amsterdam: Sun.- Visser, A.J., C. Wagenaar, n. mens, J. Singelenberg & S. Sparenburg (2008). De toe-komst van de bloemkoolwijken. Rotterdam: SEV.- Wassenberg, F. & T. Lupi (2011). Sterke woonerfwijken: voorkomen is beter dan her-structureren. Den Haag: nICIS.- Wittebrood, K. & m. Permentier (2011). Wonen, wijken en interventies.Krachtwijkenbeleid in perspectief. Den Haag: SCP.WijkverbeteringinDeDonk,DenBosch.(Foto Matthijs Uyterlinde)