S&RO 04/2004Stedebouw & Ruimteiijke Ordening | uitgave van het NirovrVMj^^^"?"^-"^^Tu?W!A?Gespecialiseerde expertiseDe Roo Interim is een professioneleorganisatie met meer dan 150 interimmanagers en proces- 8t project-managers. Betrouwbaarheid, creativiteit,professionaliteit en persoonlijke aan-dacht zijn de kernwoorden voor De RooInterim.Management in de sector Ruimte,Werken en Wonen vraagt om specifiekekennis en ervaring. De Roo Interimbeschikt over managers met de vereistevakinhoudelijke expertise voor dit werk-veld, gecombineerd met uitstekendemanagementvaardigheden.Om managers van een dergelijkkaliber aan te kunnen bieden, besteedtDe Roo Interim veel aandacht aaninhoudelijke deskundigheid. Dankzijkenniscirkels en themabijeenkomstenzijn managers van De Roo Interim voort-durend op de hoogte van alle relevanteontwikkelingen in het vakgebied,ongeacht of er een opdracht in hetverschiet ligt. Daarnaast is De RooInterim lid van het NIROV, de Verenigingvan Grondbedrijven, Stadswerk enpartner van de stichting KEI.De Roo Interim is gecertificeerdvolgens de NEN ISO 9001-normeringDe RooDagelijkse Groenmarkt 2, 2513 AL Den Haagtelefoon: (070) 345 53 86e-mail: info@deroo.nlinternet: www.deroo.nlUitgeverNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening enVolkshuisvesting (Nirov)nirov(a)nirov.nlRedactieRies van der Woudenhoofdredacteur - wouden@nirov,nlDenise Vrolijkeindredacteuf - vrolijk@nirov-nl|an de GraafIvan Niolochem de VriesBart WissinkHester WoltersFred Feddesredacteur actueel - feddes@nirov.nlWilZonneveldrecensieredacteur - zonneveld@nirov,nlMerle Bosschaartredactiesecretariaat - bosschaart(S)nJrov.nlNirovPostbus 308332500 GV Den HaagBezoekadres: Mr. D. Hudighuis,Mauritskade 23,2514 HD Den HaagT (070) 302 84 84F (070) 361 74 22E nirov@nirov.nlw wwv\/.nirov.nlAdvertentiesNirov, Jan KadijkT (070) 302 84 27F (070) 361 74 22E advertenties@nirov.nlw www.nirov.nlGrafische vormgevingL5 concept design managementRotterdamDrukGrafisch Bedrijf TuijtelHardinxveld-GiessendamPrijzenNirov-leden ontvangen S&ROgratis. Lidmaatschap vanaf 89, --. Leden woonachtig inNet buitenland betalen extraadministratiekosten. Lossenummers 13,00 voor Nirov-leden, studenten en werkzoe-kenden 15,50 voor niet4eden.Opzegging schriftelijk totuiterlijk 1 december van hetlopende abonnementsjaar. Bijniet-tijdige opzegging wordt hetabonnement automatiscin meteen jaar verlengd.Losse nummers enledenadminstratietne SteenhoffT (070) 302 84 14Richtlijnen voor auteursEenieder kan spontaan kopi] inzen-den voor s&RO. Voor precieze riciit-lijnen zie 'Richtliinen voor auteurs'op www.nirov.nlAan deze uitgave is de uiterste zorg besteed;voor onvolledige/oniuiste informatieaanvaarden auteur(s), redactie en uitgevergeen aanspraftelijlcheid. Bi] de Iteuze vanhet beeldmateriaal is zoveel mogelijkgetracht de daarop berustende auteurs- enpubliciteitsrechten te honoreren, de bronte vermelden en de bii de uitgever bekendzijnde rechthebbenden te informeren. Voorverbetering van onjuistheden houdt deredactie zich aanbevolen.fotografie omslaglames Muldowney - Stone/Getty ImagesISSN-1384-6531inhoudsopgave Stedebouw & Ruimtelijke Ordening - 85e jaargang - nummer 4 - 2004ZHActueel |sHVerbeelding II Redactioneel Ries van der Wouden en Denise VrolijkloHoesuburbane paradox |iHedendaagse meningsverschillen op dezeifde traditionele leest geschoeid David HamersZOHDromen van Holland jI Peter Delpeut24H Het utopisch beeld verstoordlOe verbeelding van de stad in de kunst Ries van der WoudenBOHTussen consument en eigen visie |lOe verbeelding van de markt Keesde Graaf33HFusedspace Illechnologie In/als publieke ruimte Denise Vrolijk40HHetGroeneHartI Afbeeldingen van een maatschappelijk vraagstuk Michel van Eeten en wiUemijn Dicke43HSpoorzoeken naar context en fenomenen {lOe culturele dimensie als generator in ruimtelijke ordening Anne Luijtenen Denise VrolijkSOHWat is cultureel kapitaal 'ons' waard? |lveldwerl< als methode )an de Graaf en LUSTSeHPerspectieven voor planningsprincipesIstructuurplanning in Breda 1975-2005 WilZonneveld en SybrandTjallingii60HRecensiesiManagement van ruimtelijke kwaliteit Gerard Wigmans | Netzstad; Designing the Urban ArieLengkeek (lUrban Theory and Urban Experience; Encountering the City MichielDehaene | Voices of Decline;JThe Postwar Fate of U.S. Cities Robert Kloosterman | De Grote Verbouwing; Verandering van naoorlogseIwijken MichielSmit | Spatial variations in travel behaviour and time use Dominic stead69HDeStapel |I WilZonneveld72HToekom$tig ruimtegebruik in kaart |I Model-en ontwerpbenaderingen voor het stimuleren van ruimtegebruiklEric Koomen en |an Green - Ruimtelijk Planbureau7eHKalender |Sllhetnetwerk [lAdviseurs in ruimtelijke ontwikkeling en omgevingskwaliteit^/lottenS^cliotsenTen noordoosten van de binnenstad van Groningen wordt al jaren-lang gew/erkt aan het Circus-, Boden-, en Gasfabriekterrein (CiBoGa),een voormalig bedrijfsterrein ter plaatse van de vroegere vestingwal.In 1994 was het deelgebied Circusterrein een succesvolle locatie inde internationale Europan 3-prijsvraag voor jonge arciiitecten. IVletde rest van CiBoGa ging het de taatste jaren wat minder. En dus ver-scheen tijdens de Dag van de Architectuur 2004 op de inmiddels metzeildoek ingepakte bouwborden een ludieke, enigszins jennendetekst: '1, 2, 3, 4, komt er nog wat van... 5, 6, 7, we wachten al zolang... 8, 9, 10 we hebben nog niets gezien.'actueelArchipunctuur aan de Oude l)sselIVlet een ontwerpproject voor het gebiedlangs de Oude Ijssel, tussen Doesburg en deDuitse grens, wil de Stichting Kunst enCultuur Gelderland de discussie stimulerenover de inrichting van onze pluriforme om-geving. Het project Archipuncturaie '04heeft geen eenduidige opgave of een con-creet programma, want de deelnemendeontwerpers worden geacht de opgave tedestilleren uit de essentie van de omgeving.De 'eigenheid' van de plek zou dus moetenfungeren als opdrachtgever. De associatiemet acupunctuur verwijst naar de gedachtedat het geheie iandschappelijke lichaammet enkele scherpe iokale prikkels kan wor-den opgekalefaterd.De meeste bijdragen van (landschaps-)archi-tecten en kunstenaars zijn inderdaad spelde-prikken, objecten en impulsen waar het cul-tuurlandschap klaarblijkelijk om vraagt. Vande tot duivenstal omgebouwde silo's vanloost van Hezewiik (inclusief een recept voorduivenmousse in gewurztraminergelei) enhet varkensGuggenheim van Rob Voerman,tot aan de populierenpukkels en verwilde-ringsstroken van Atelier Zeinstra Van der Polen de waardhoppers van Hugo Lenselink. Demooiste plaatjes zijn van SeARCH, dat metgecamoufieerde caravans het absorptiever-mogen van het Gelderse Landschap onder-zoekt. Een taak die de organisatoren van detentoonstelling hebben verzaakt, getuige deplompverloren voor de DRU-fabriek gepar-keerde caravan met dvd-projecties, die ter-stond door de plaatselijke outlaws van zijnaudiovisuele apparatuur werd beroofd.Het is al snei duidelijk dat de eigen ideeenen referenties van de auteurs meer in demelkte brokkelen hebben gehad dan de(verborgen) eigenheden van de vijftien deel-gebieden. Hadden ze van gebied geruild danhad het gros van de ontwerpers zonder mor-ren dezelfde spelden elders geplaatst. Destelling dat elk gebied als vanzelf zijn eigenopdracht genereert blijkt dan 00k niet houd-baar. Er is geen sprake van een bevrorenidentiteit die alleen door de goede verstaan-der is te traceren. Mensen ontdekken vor-men, verzinnen verhalen en verlenen bete-kenissen. En dat zijn er vele verschillende.De Archipuncturaie '04 biedt zeker voer voorde discussie over de herinrichting van hetplatteland. Moet integrale regionale plan-vorming beperkt blijven om een knellendkeurslijf voor plaatselijke injecties te voorko-men? Of gaat het de archipuncturist juistbeter af als hij weet waar te prikken en hoediep; als hij notie neemt van het onder-huidse weefsel en de zenuwbanen die deplek verbinden met zijn wijde omgeving?Hebben de Iokale ontwerpen een samenhan-gende ontwerpvisie nodig zoals een sjaslikzijn spies, zoals Rik Herngreen in het inlei-dende essay stelt?Het zijn zinnige vragen ter overdenking tij-dens het fietsen, want de Archipuncturaiebestaat 00k nog uit een fietsroute langs deOude l|ssel. Voor wie zelf op zoek wil naareen opdrachtgever.Tjeerd de Boer senior beleidsmedewerker cultureleplanologie ministerie van OCWDe Archipuncturaie '04 is een initiatiefvan deStichting Kunst en Cultuur Gelderland (SKCG).De tentoonstelling is t/m 29 augustus te zlen inde voormalige DRU-fabrlek te Ulft. De catalogusverscheen bij de SKCG, Arnhem. lie 00k:www.archipuncturale.nlIWit is onclaimbaarI In zijn meesterwerk De stad der blinder) beschrijft Nobelprijswinnaarlose Saramago een besmettelijke ziekte die blind maakt. Het eersteIslachtoffer is een man die in zijn auto voor een verkeerslicht wacht.I Hij reageert niet als het licht op groen springt en de automobilistenlachter hem beginnen te toeteren. Omstanders zien het slachtofferI wild gebaren achter de voorruit, en als iemand hem eindelijk ver-Istaat, blijkt hij te roepen: 'Ik ben blind.' Daarna wordt het pas echtleng. De een besmet de ander en alle nieuwe blinden ervaren het-Izelfde: blind worden betekent niet 'alles wordt zwart', maar 'allesI wordt wit', wit als dikke mist, als melk. W/it stond toch altijd voor on-Ischuld, licht, reinheid en maagdelijkheid? Niet hier. W\t is het be-S&RO I 04/2004actueelDat 'niets gezien' klopt niet helemaal. De gemeente Groningen koes-tert al bijna vijftien jaar hoge ambities voor het CiBoGa-terrein, metzijn 14,5 ha een van de laatste grote binnenstedeiijke bouwiocaties.Al enige tijd laat de gemeentelijke website ons weten dat er plaats isvoor een 'groene, ruim opgezette stadswijk bestemd voor diversedoelgroepen, waarin rust en het moderne stadsleven kunnen wordengecombineerd.' De gemeente dacht aan 1000 woningen met eengrote typologische variatie, verdeeld over dertien 'schotsen': be-bouwde eilandjes in een zee van openbaar groen. De wijk moestautovrij worden, met ondergrondse parkeerruimte. Ook was er10.000 m2 winkels en 40.000 m2 kantoren voorzien.Ihet was een ambitieuze en compiexe opgave, en mede daaromIdroeg de gemeente het Circusterrein (dat na bodemsanering als eer-Iste ZQU worden herontwikkeld) voor als Europanlocatie. De makersIvan het winnende ontwerp, S333 Studio for Architecture andlurbanism, zijn sindsdien nauw betrokken bij de verdere planvor-Iming. Het bureau verzorgde ook de architectonische uitwerking vanIde eerste twee schotsen op het Circusterrein. Zij werden in novem-Iber 2002 voltooid.lOndanks alle nationale en internationaie aandacht ligt het grootsteIdeel van CiBoGa er nog steeds wat veriaten bij. Kort na de opleveringIvan het ontwerp van S333 stagneerde de bouw. Aileen de parkeer-Ibak onder het Gasfabriekterrein kwam nog gereed. Veel woningenIbieken onverkoopbaar. Deelpjan na deelpjan sneuvelde. Zelfs deIbouw van William Alsop's kleurige appartementengebouwCaleidoscoop werd afgeblazen; sinds de presentatie had geen enkelelserieuze koper zich gemeld. De gemeente besloot eind 2002 dan ook|tot een grondige herziening van de gehele opzet van CiBoGa. Hetleek er op dat aileen meer woningen en vooral meer parkeerplaat-sen CiBoGa nog konden redden. In afwachting van een nieuw planwerden de aankondigingsborden ingepakt met zeildoek en voorzienvan de opbeurende tekst 'Binnenkort pakken wij uit'.Daarna werd het anderhalf jaar lang stil. De borden verweerden, het|zeildoek scheurde en het bestuur van de Dag van de Architectuurplakte zijn jennende teksten. CiBoGa leek een beetje vergeten. Tochgebeurde er in de tussentijd vrij veel. Weliswaar niet voor, maarachter de schermen. Hier was de gemeente in een hevig gevechtverwikkeld met de participerende ontwikkelaars. Belangrijkste inzet |waren de grondprijzen en het behoud van het bijzondere en auto-luwe karaktervan CiBoGa.Waarschijniijk worden dit najaar eindelijk de nieuwe plannen gepre-senteerd. Met 1200 woningen, meer parkeerplaatsen en een tradi-tionelere opzet. Wei blijft de wijk groen en autoluw, waarmee de ge-|meentelijke uitgangspunten overeind blijven. Mocht er alsnog eenkink in de kabel komen, dan is het misschien een idee om tien jaarna Europan 3 ook het Boden- en Gasfabriekterrein voor te dragen als IEuropanlocatie. Per slot van rekening heeft dat de gemeente in 1994|geen windeieren gelegd.Peter Michiel Schaap zelfstandig onderzoeker en publicistlangstigende, het onbekende, de hel. |uist dat detail maakt het beeldIdat Saramago oproept zo sterk en navoelbaar. Het symbool van on-Ischuld wordt het symbool van menselijk lijden.Iverkeer en mist zien we ook op een foto van Bas Princen, opgeno-Imen in zijn eerste boek. Artificial Arcadia. Er staan mensen in deImist bij het toekomstige trace van de hsl ten noorden vaniRotterdam. Wat doen ze daar precies, in de openbare ruimte?Iwaarom staat de fotograaf zo ver weg; mocht hij niet dichterbij ko-Imen? Waarom niet? Echte openbaarheid impliceert toch onclaim-Ibaarheid? Het antwoord is eenvoudig. Wat Princen hier vertelt is datlecht vrije openbare ruimte een utopie is. Het hoogst haalbare is eenlopen ruimte die nog niet geclaimd is, zoals vroeger de nog niet inge-Itekende stukken op de kaart van Afrika, Terra Incognita, niet voorIniets wit in de legenda.De nevel op de foto is het enige nog niet geclaimde stuk natuur, hetenige wat niet - in tegenstelling tot het gehele Nederlandse maai-veld - door mensen is gemaakt en besproken. De mensen op de fotozijn bijna onzichtbaar, gefotografeerd op het moment vlak voordatze in een ultieme/ode out door de mist worden opgeslokt, net als deongelukkige chauffeur bij Saramago. Princen maakt ons getuige vaneen onbedorven seconde in de ochtend, vers als pasgevallen, onbe^treden sneeuw.Van het spoortrace is nog niets te zien; het bevond zich in december2002 nog in het embryonale stadium. De foto is daarmee een echos-copie van een railverbinding; we zijn getuige van wat eigenlijk eenintiem moment voor de ouders had moeten blijven. De ongenodebeschouwer past hier terughoudendheid, en waarschijniijk verklaartdat waarom de fotograaf afstand houdt. De mist vergroot de afstandnog en is tevens, net als bij Saramago, het geloofwaardig makendedetail bij dit landschappelijk lijden. De mist verzacht het komendegeweld van de tunnelboor, maar waarschuwt ook: in combinatiemet infrastructuur is dit dikke wit levensgevaarlijk.Allard )olles architectuurhistoricus, Dienst Ruimtelijke Ordening AmsterdamHet boek Artificial Arcadia van Bas Princen verscheen bij 010. Detentoonstelling 'Dig the City', waarin tweefoto's van Bas Princen zijnopgenomen, is tot 4 September te zien bij ARCAM in Amsterdam.HSKrartBron - Bas PrincenEen metrorevoTutle voor Bar^^04Terwijl de Noord-Zuidlijn in Amsterdam lang-zaam terrain wint op haar tegenstanders,werd begin juli de eerste metro van Bangkokgeopend. Koning Bhumibol Adulyadej gafzijn zegen, en daarmee was 24 km onder^gronds stadsspoor toegevoegd aan de 19 kmbovengrondse van de vier jaar oudeSkytrain.Drieenveertig kilometer stadsspoor lijkt nietindrukv^/ekkend in een stedelijke regio van 40bij 30 km groot en een bevolking van 12 mil-joen inwoners. Voor de armen in de centraalgelegen sloppenwijken is de ritprijs van ge-middeld 30 eurocent te hoog. En de midden-klasse woont vooral in ommuurde en be-w/aakte wijken in uitgestrekte suburbanegebieden die op geen enkeie manier met demetro zijn verbonden. Deze groep heeftweiiswaar haar droom van een vrijstaandewoning op eigen grond gereaiiseerd, maarhaar leven wordt geregeerd door autorittenvan vaak vier uur per dag met een gemid-delde snelheid van slechts 10 km per uur.De gestegen welvaart gaat dan ook nauw/e-lijkssamen met toegenomen levensgeluk.Dagelijks worden in Bangkok vierduizendauto's verkocht, als cm te onderstrepen hoegering de alternatieven voor de auto in dezestad zijn.Toch biedt de metro wel degeiijk een blik opeen betere toekomst voor deze notoir verstop-te en versmogte stad. Hij symboiiseert eenomslag in het denken over vervoer die reiatiefsnei concrete gevolgen kan hebben. Decennialang is gepleit voor de aanleg van een hoog-waardig openbaar vervoersysteem. Steedse wandeEr is veel voor te zeggen cm de beroemde jaren zestig te laten begin-nen bij de eerste bemande ruimtevlucht in april 1961, en ze resoiuutte laten eindigen op 24 juli 1969 toen Neil Armstrong, die vier dageneerder nog als eerste mens op de maan had gelopen, met zijnApollo-capsule terugkeerde op aarde om te worden herenigd metmoeder de vrouw.Tussen die twee momenten voltrok zich de revolutie van de sixties.De ruimtevluchten van joeri Gagarin in 1961 en |ohn Glenn een jaarlater joegen rillingen door de mensheid. Dat er een alternatief konbestaan voor het verblijf van de mens op aarde, was een hallucina-toire gedachte. De grond onder onze voeten hield op vanzelfspre-kend te zijn, onder het stadsplaveisel kon zomaar strand iiggen, enwie door de geest van de tijd werd aangeraakt raakte op drift: 'Bythe time we got to Woodstock, we were half a million strong.' Opalle fronten kwam de verbeelding aan de macht met ruimtevaartme-taforen, niet in de laatste plaats in de bloeiende subcultuur van hetdrugsgebruik. 'Far out!', riepen Amerikaanse hippies en bunNederlandse evenknieen repten van 'Te gek!' maar ook 'Te space!'David Bowie zong er 'Space Oddity' bij, de opkomende milieubewe-ging noemde de aarde 'Ruimteschip Aarde', en in beide klonk al eenandere, donkerder toon door, een dolende toon van isolement eneenzaamheid, kwetsbaarheid en dreiging. De maanlanding was eentriomf maar ook een keerpunt; de geluidsband van de sixties kon nuieder moment terugspoelen naar 'Is that all there is?' uit de jarenvijftig. Kort daarna ging de ene na de andere rockster dood aan eenoverdosis en ook de Club van Rome was al aan het studeren.Precies in deze jaren zestig floreerde het Britse architectencollectiefArchigram, onderwerp van de fameuze reizende tentoonstelling'Archigram - Experimental Architecture 1961-1974', die na een we-reldtournee van tien jaar deze zomer thuiskwam in het DesignMuseum in Londen. In 1961 verscheen bun tijdschrift voor het eerst,er volgde een vruchtbare stroom van wilde, speelse, intelligente,vrolijkmakende, provocerende ideeen over architectuur en steden-bouw, en in 1969 was het eigenlijk al afgelopen, toen ze serieuze op-drachten begonnen te krijgen, zoals een amusementscentrum inMonte Carlo en een zwembad voor Rod Stewart.Archigram brak het denken over architectuur open voor nieuwe in-vloeden van buiten, met een neus voor de cultuur van vaart en driften met vertrouwen in de mogelijkheden van de techniek. Ze schre-ven: 'When you are looking for a solution to what you have been toldis an architectural problem - the solution may not be a building.'De opiossing kon een woning zijn die een ruimtecapsule leek, aange-sloten op de Plug-in City. Of een Waildng City, een stad die als eenvoorwereldlijksc/ence/7cf/onmonster naar believen aan de wandelging door het landschap. Of misschien een verzameling gemakkelijkverplaatsbare constructies, de Instant City. Archigram was radicaal,brutaal en mediageniek zoals later ook OMA zou zijn. Het successchool mede in de ambivalentie van hun toekomstbeelden: ze warenfascinerend en huiveringwekkend tegelijk, ernstig en ironisch, zezagen er profetisch uit maar het was onzeker wat ze profeteerden,hemel of hel.Het universum van Archigram werkt ook na veertig jaar nog aanste-kelijk, maar de overtuigingskracht is toch wat verfletst. Leuk, zo'nwoning als een ruimtecapsule, maar waarom zou je dat willen?Echte ruimtecapsules waren uit nood geboren nadat het onhaalbaarbleek om een rooksalon a la Jules Verne op een draagraket te monte-ren; waarom zou je de noodoplossing verheffen tot ideaal? De wan-delende stad oogt nu vooral als een totalitaire bruut met een al teonthechte relatie tot het landschap. De Instant City is een bekendverschijnsel geworden: zo zien de kampementen van Pinkpop,S&RO I 04/2004actueelliep het stuk op gebrekkige overheidsfinan-cien en geringe interesse van het bedrijfs-leven. Het publieke geld werd vooral gesto-ken in de aanleg van een uitgebreid netwerkvan verhoogde tolwegen. Het illustreert hoegroot de invloed is van de dominante econo-mische conglomeraten op de razende ruimte-lijke ontwikkelingen in deze stad.Het is ironisch dat juist een representant vandeze bedrijfslevenpolitiek, de huidige pre-mier Thaksin Shiwanatra die miljoenen ver-diende met een handig verkregen mede-mo-nopolie op mobiele telefonie, deze impassenu [ijkt te doorbreken. Hij wil nog eens 90km stadsspoor aanleggen, ver de suburbanegebieden in, en deze investering van zo'n 10miljard euro zou al in 2008 af moeten zijn.Ook wil hij 30 km traditioneel spoor erbij.Het kabinet heeft de plannen inmiddelsgoedgekeurd. Thaksin heeft, slagvaardig alsaltijd, de druk op de private beheerders vande metro en de Skytrain opgeschroefd. Deregering wil zelfs, geheel tegen de atge-mene politick van privatisering en [iberalise-ring in, hun beider concessies afkopen cm zode integratie van de diverse spoorsoorten tegaranderen.Zulke investeringen kunnen een revolutievoor Bangkok betekenen. Rond de nieuwestations zullen grootschalige ontwikkelingenplaatsvinden. Voor de suburbaneBangkokianen betekent het in combinatiemet Park & Ride- faciliteiten dat de dage-lijkse reistijd enorm kan afnemen. IVlet aan-vullende beperkende maatregelen voor hetstedelijk autogebruik zou ook het milieu inde stad enorm kunnen verbeteren. Een stadals Tokyo laat zien wat de resultaten hiervankunnen zijn.Vooralsnog is het toekomstmuziek. Want hetverleden leert dat de planning in Bangkokovervloedig is, maar de feitelijke realisatiealtijd ongewis. Het is daarom zeker interes-sant om het komende jaar de uitslag van denaderende verkiezingen, de navolgende in-vesteringsbeslissingen, en de ontwikkelingvan de Thaise economie in het algemeen inde gaten te houden.BartWissink redacteur 5&R0Opening metro Bangkok door 1koning Bhumibol Adulyadej.Bron - Bangkok Posttowlands en alle andere geoliede popfestivals eruit. Het werk vanArchigram is daarmee vooral naast, en niet in plaats van, de stadterechtgekomen, in de parallelle wereld van massaal periodiekamusement.Hoe de stad zichzelf opeet en vernieuwt, was deze zomer te zien opeen andere tentoonstelling in Londen, 'New City Architecture'. Debijbehorende wandelroute voerde langs een klein glazen restaurantvan de noodle-keten Wagamama, de Millenniumbrug over deThames en enkele openbare ruimten, maar toch vooral langs veletientallen nieuwe kantoorgebouwen in het financiele centrum, met'the sort of accomodation required by the modern internationalfinancial occupier.'De ontwerpbureaus van Foster, Rogers, Grimshaw en Kohn PedersenFox zijn hier grootleveranciers van smaakvol gestapelde kantoor-hectaren; Fosters augurkvormige Swiss Re Tower heeft het frivoolste |uiterlijk, terwijl het nog te bouwen Leadenhall Building van Rogerseen nauwkeurig ontworpen speelse publieke ruimte op straatniveaukrijgt, alvorens 224,5 meter de lucht in te gaan. Zo bouwt Londenaan 'the highest quality environment containing world class archi-tecture and distinctive townscape.'Wat hier ook het probleem was, de oplossing blijkt toch meestal ge-woon weer een gebouw.Fred Feddes redacteur actueel S&ROBeide tentoonstellingen, 'Archigram - Experimental Arctiitecture 1961-1974' en 'New City Arct>itecture', zijn inmiddels afgelopen. De Arctii-gram-tentoonstelling was in 2001-2002 in Rotterdam te zien. informatie:www.designmuseum.org en www.newcityarciiitecture.com06Het beeld heeft politici en ontwerpers in zijn greep gekregen. Stadsbesturen en proberen met city brandinghet imago van liun stad te be'mvloeden. Projectontwil(kelaars en arcliitecten gebruiicen historisclie en culturelebeelden om nieuwe woonwijl(en een eigen identiteit te geven. Nieuwe identiteiten ontstaan bij de gratievan de verbeeldingsl(raclit. Tegelijkertijd lijkt de symbiose van stedenbouw en beeldende kunst, die methet modernisme een grote bloeiperiode doormaakte, te zijn opgelost in fragmentatie en eclecticisme. In ditnummer van S&RO een zoektocht naar oude en nieuwe verbeeldingen van stad en land.Ries van der Wouden enDenise VrolijkRespectievelijk hoofd- en eindre-dacteurvan S&ROwouden@nirov.n[,vrolijk@nirov.nlVerbeeldingRedactioneelNaarmate sociaal of cultureel bepaaldeidentiteiten minder vanzelfsprel