S&RORuimte,werkenen wonenuw specialisme?Het onze ook.ZuUen we eens kennismaken?Wij zijn niet van alle markten thuis. Wei van managementin ruimte, werken en wonen. Daarin zijn wij gepokt engemazeld. En daar zorgen we dat management werkt.Omdat we organisaties als de uwe van binnenuit kennen.Weten hoe het werkt (en hoe niet). Weet hebben vande problematiek waar u voor staat. En weet hebben vanmanagement in een poUtiek-bestuurhjke context.We werken met verstand van zaken en met gevoel voorverhoudingen. Onze managementoplossingen nemendan ook verschillende vormen aan: interimmanagement{16 ROO Groen vanPrinstererlaan 39 T 033 464 77 00MANAGEMENT 3818 JN Amersfoort w www.deroo.nlof advies. Proces- ofprojectmanagement. Coaching ofco-management. En zo nodig werven en selecteren weeen nieuwe manager.De Roo inschakelen betekent meer dan dat uw werkgoed gebeurt. Het betekent ook een kwaliteitsimpuls vooruw organisatie. En een stimulans voor uw medewerkers.Dat effect werkt ook nog door als onze managers alweervertrokken zijn. Meer weten over onze ervaring met uwen ons specialisme? Bel Henk Savelkoul (033) 464 77 00.deRooExtern management van binnenuitUitgeverNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening enVolkshuisvesting (Nirov)nirov@nirov.nlRedactieRies van der Woudenhoofdredacteur - wouden@nirov.nlDenise Vrolijkeindredacteur - vroliik@nirov,nl]an de GraafIvan NioJochem de VriesBart WissinkHester WoltersFred Feddesredacteur actueel - feddes@nifov.n!Wil Zonneveldrecensieredacteur - zoniieveld@nirov,niMerle Bosschaartfedactiesecretariaat - bosschaart@nifov.n!NirovPostfaus 308332500 GV Den HaagBezoekadres: IVlr. D. Hudighuis,IVlauritskade 23,2514 HD Den HaagT (070) 302 84 84F (070) 361 74 22E nirov@nirov.nlw www.nirov.nlAdvertentiesNirov, IVlartin de HeerT (070) 302 84 49F (070) 361 74 22E heer@nirov.nlw www.nirov.nlGrafische vormgevingL5 concept design managementRotterdamDrukGrafisch Bedrijf TuiitelHardinxveld-GiessendamPrijzenNirov-teden ontvangen s&ROgratis. Lidmaatschap vanaf 89, --. Leden woonachtig inhet buitenland betalen extraadministratiekosten. Lossenummers 13,00 voor Nirov-leden, studenten en werkzoe-kenden 15,50 voor niet-leden.Opzegging schriftelijk totuiterlijk 1 december van hetlopende abonnementsjaar. Bijniet-tijdige opzegging wordt hetabonnement automatisch meteen jaar verlengd.Losse nummers enledenadminstratieIne SteenhoffT (070) 302 84 14Richtlijnen voor auteursEenieder kan spontaan kopij inzen-den voor S&RO. Voor precieze richtli|nen zie 'Riciitliinen voor auteurs'op www.nirov.nlAan deze uitgave is de uiterste zorg besteed;voor onvoliedige/onjuiste informatieaanvaarden auteur{s), redactie en uitgevergeen aansprakelijkiieid. Bij de keuze vanhet beeldmateriaal is zoveel mogeiiikgetracht de daarop berustende auteurs- enpubliciteitsrechten te honoreren, de bronte vermelden en de bii de uitgever bekendzijnde rechthebbenden te informeren. Voorverbetering van oniuistheden houdt deredactie zich aanbevolen.fotografie omslagloop Reyngoud - RotterdamISSN-1384-6531inhoudsopgave Stedebouw & Ruimtelijke Ordening - 85e jaargang - nummer 5 - 20042 Actueel |6 MigrantenwijkenRedactioneel Ivan Nio10 Rondkomen en vooruitkomen in de Agniesebuurt |Het miskende kapitaal van een Rotterdamse migrantenwijk lokevan derZwaard20 De zin van spreiding |Carlo van Praag22 Wat is een getto? |De constructie van een sociologisch concept LOVC Wacquant28 Etnisciie segregatie in Europees perspectiefSako Musterd32 De alledaagse ruimte als cultureel domein |longerencultuur in de Parijse banlieu Leeke Reinders38 De buurt, de openbare ruimte en de Turkse vrouwen in Enschede |Eda Unlii Yucesoy44 Op zoek naar het echte Marokko |lihad fllariachi48 Spitalfields: een vestigingsplaats voor migranten in LondenAnne Kershen53 Miami: een grote migrantenwijk i)an Nijman58 Herziening WRO niet fundamenteel genoeg |Henk Voogd62 Recensies |Urban Nightscapes; Youth Cultures, Pleasure Spaces and Corporate Power Peterand Cultural Identity Ries van der Wouden | Tuinsteden; tussen utopie en realiteitSuburban Form: An International Perspective Han Ldrzing De kritiese jaren zevestedenbouw in Nederland 1968 - 1982 Noud de Vreeze j Ontwikkelingsplanologiepraktijk Ton Kreukels |Cabus Urban PlanningVincent van Rossemntig; Architectuur en: Lessen uit en voor de69 DeStapelWil Zonneveld72 Kennis over de ruimtelijke kenniseconomie |otto Raspe en Frank van Oort - Ruimtelijk Planbureau76 Kalender !81 Hetnetwerk |Adviseurs in ruimtelijke ontwikkeling en omgevingskwaliteitactueelBijpraten over metropoolvormingHet netwerk van ruimteiijke ordenaars en bestuurders INTA(International Urban Development Association, voorheenInternational New Town Association) heeft een paar zwakke jarenachter zich gelaten. Het 28ste jaarcongres, begin September inKuala Lumpur, telde 270 deelnemers uit 53 landen en had als themametropoolvorming. De grote Afrikaanse en Aziatische opkomst gafhieraan extra betekenis, want hun metropolen groeien nog explo-sief, zoals Jakarta dat in 2000-2020 van 15 naar 30 miljoen inwonersgaat. In Europe bevinden we ons in een geheel andere fase maardat maakt een vergelijking niet minder boeiend. Hoe zijn metro-polen met elkaar verbonden en wat kunnen we van elkaar leren?In Noord West Europa is niet de groei de kernopgave, maar de door-groei van de metropolen Londen en Parijs tot stedelijk netwerk ende transformatie van een aantal bestaande stedenzwermen tot eenmetropool. Zelf mocht ik betogen dat het perspectief van deRandstad alleen op Europese schaal kan worden geformuleerd,waarbij de ruimteiijke agenda voortkomt uit de sociale en econo-mische. De netwerksamenleving vereist dat 00k de overheid zichnetwerkend opstelt en loskomt van het directe territoriale belang.Bovenlokale afwegingen moeten kaderstellend zijn voor lokaal han-delen, maar wel met behoud van de lokale identiteit.Een bewonderaar van het Randstadmodel is Liu Thai-Ker, voormaligdirecteur stadsontwikkeling van Singapore. Hij omhelsde dit modelvan middelgrote steden van 1,5 miljoen inwoners als basis voor degroeiende metropolen in het oosten, China probeert zoiets met degroeikernen van Sjanghai, maar het lukt niet om de oorspronkelijkemetropool klein te houden. Een interessante waarneming van Liuwas: 'Als Aziaten denken aan grond denken ze aan profit, alsEuropeanen denken aan grond denken ze aan environment! Het ver-klaart veel over de verschijningsvorm van de Aziatische steden enhet roept 00k de vraag op hoe sterk 'Kyoto' in dit werelddeel leeft.Greg Clark van de London Development Agency poogde stedelijkeontwikkeling waar ook ter wereld onder een noemer te brengen.Zijn Global City & Regions Mapping biedt een wereldwijze analysevan criteria waaraan steden en stedelijke regio's moeten voldoenom succesvol te zijn. Het is een perfecte agenda voor structuurplan-ning en een pleidooi om op ieder schaalniveau een structuurplanmet strategische projecten te maken. Dat is bijzonder relevant voorNederland; de Randstadstructuurvisie zou aan kracht en status win-nen met een bindend programma. De relatie tussen de bestuurs-lagen kreeg ook aandacht van de japanse urban planner KeiMinohara. Hij pleitte voor integratie op de twee lagere plannings-niveaus (stad en provincie) en vermindering van de centrale secto-rale macht. Eigenlijk is dat precies wat de nieuwe Nederlandse wetop de ruimteiijke ordening beoogt, al zal de sectoraal verkaveldepraktijk vermoedelijk weerbarstig blijken. Intussen hield de Indiasestedenbouwkundige Sindhurushree Khullar een ontroerend pleidooivoor de noodzakelijke autonome kracht van de overheid en voor per-soonlijkheden daarin. Het past in de Indiase mtvc/iow/ora-cultuurmaar heeft ook verrassende overeenkomsten met de Nederlandseoverheidscultuur.Het congres gaf voorts inzicht in de ontwikkeling van IT in steden.Over de hele wereld wordt gewerkt aan geavanceerde ticketing-systemen voor het openbaar vervoer, waarbij Europa kans looptachterop te raken. IVIevrouw Zhang Fang, directeur Siemens inChina, vertelde over het digitaliseringproject voor de OlympischeSpelen in 2008: van het totale budget van veertig miljard euro gaatslechts tien procent naar stadions, en liefst veertig procent naarhardware en sofware voor infrastructuur en IT. Zoals Barcelona deSpelen van 1992 gebruikte om de stedelijke ontwikkeling krachtbij te zetten, zo springen Griekenland en China dankzij het mega-evenement in een klap naar de digitate stedelijke toekomst.Intussen schijnen ze in China nog altijd niet te weten hoe ze eenaantal nieuwe gebouwen, waaronder dat van Rem Koolhaas,moeten construeren.Het gastland Maleisie bood interessante mogelijkheden om decongresbijdragen aan de praktijk te toetsen. Kuala Lumpur is eendoor infrastructuur gedomineerde stad, waar het statement vanLiu opgeld doet en de openbare ruimte het nakijken heeft.De Petronas Towers, 450 meter hoog, domineren het stadsbeeldS&RO 1 05/2004actueelISuperstudio: leven zonder objecteniNostalgie? Wie onlangs de film La meglioigioventu heeft gezien, begrijpt lets van hetIklimaat waarin de leden van SuperstudioIhun bureau begonnen: Florence, 1966, deJArno overstroomt. Adolfo Natalini moestIdoor de overstroming zijn pas begonnenIpraktijk verhuizen en trok in bij CristianoJToraldo di Francia. Vier andere studievrien-Iden, Piero Frassinelli, Roberto en AlessandroiMagris en Alessandro Poll, voegden zich kortIdaarna bij Superstudio. Twee jaar eerderIwas Florence het epicentrum geweest vanleen nationale studentenopstand tegen deIconservatieve, historiserende en technologi-Ische lijn op de architectuuropleidingen. Ook|Superstudio profileerde zich meer met stel-lingnamen dan met ontwerpen. Ze verzettenIzich met films, manifesten, tentoonstellin-Igen, tekeningen, collages en maquettes te-Igen de consumptiecultuur - een cultuur dieIwellicht in Italie extra sterk was omdat hetlindustriele design floreerde en omdat deIbouwwereld in hoog tempo nieuwe architec-Ituur uit de grond stampte, veelal gebruik-Imakend van snelle industriele technieken.Isuperstudio verdiepte zich in het essentielelen in het minderen: welke objecten heeftleen mens nodig om te overleven? Ze gingenIte rade bij boeren, deden onderzoek naarlagrarisch gereedschap, maakten overzich-Iten van functies en bijbehorende werktui-Igen, en ze ontwikkelden langzaamaan eenIwereld zonder architectuur of design: LevenIzonder Objecten. Ze raakten net als bijvoor-Ibeeld Aldo van Eyck geTnteresseerd in niet-Iwesterse bouwwijzen met simpele, lokalematerialen en gereedschappen: Architecturewithout Architects.Wie nu in de Vleeshal in Middelburg naarde tekeningen, manifesten, collages enfilmpjes van Superstudio kijkt, kan eenglimlach niet onderdrukken. Het toenmaligeidioom met te gekke taferelen, sterk grafi-sche patronen, grote brillen, enorme haar-dossen, wijduitlopende pijpen en machtigegebouwde toekomstvisioenen herinnerenaan de beeldtaal van pop-art, en vooralaan een swingende tijd waarin veel veran-deringen mogelijk leken,De Superstudio-heren zijn inmiddels rond ofover de pensioengerechtigde leeftijd. Na deopheffing van Superstudio in 1986 ging iederzijns weegs. Velen kwamen in de 'normale'architectuurpraktijk terecht. Het bekendst inNederland zijn Piero Frassinelli, die beginjaren tachtig het Vierwindenhuis inAmsterdam ontwierp, en Adolfo Natalini, dieonder meer in Helmond, Groningen, DenHaag en Den Bosch bouwde. In het sympo-sium bij de opening van de tentoonstellingvertelde Natalini dat zijn latere werk vaakvan nostalgie wordt beticht. Dat is niet zo'nrare associatie, want Natalini kijkt erg goednaar de plaatselijke, historische architec-tuur, en vaak sluipen er ook Italiaanse, DeChirico-achtige elementen in zijn architec-tuurtaal. Natalini's antwoord is dat je archi-tectuur voor minstens twee eeuwen moetbouwen, Never nog langer. Hij schetste hetbeeld van de boom: wat boven de grondzichtbaar is, is onder de grond minstens zogroot en sterk. Zo kun je ook bij architectuurIzoeken naar historische en lokale wortels.Terugkijkend op Superstudio 1966-1986 valtop dat een deel van het werk ook toen alnostalgisch was: het eerlijke leven van boe-ren en van verre volken die dicht bij de na-tuur staan. Toch appelleert het Superstudio-werk aan een hang naar toekomstmodellenen biedt het een inventieve, kritische reflec-tie op de mankementen van zijn tijd, en opde modes en hypes in de architectuur in hetalgemeen. De vraag is hoe we over dertig aveertig jaar naar de utopische beeldbombar-dementen van OIVIA / Rem Koolhaas kijken.Astrid Vorstermans kunsthlstoricus/Valiz, boek-enculturele projecten'Superstudio - Leven zonder Objecten'(coproductie Vleeshal/Zeeuws Museum)is tot en met 7 november te zien inDe Vleeshal in Middelburg.Informatie: www.vleeshaLnl.Misura meubel - showroom IinChiantilFoto - C. Toratdo di Fronda Ials een Aziatische kathedraal van Charters. De kwaliteit van de stadligt ergens tussen het zeer planmatige Singapore en het chaotischeJakarta. Sinds tien jaar wordt gewerkt aan de IVletropolitan SuperCorridor van 50 bij 30 km, met een nieuwe luchthaven, een nieuwregeringscentrum in aanbouw, en cybercities waar een multimedia-universiteit geintegreerde multimedia aanbiedt en ontwikkelt. Allegrote Internationale bedrijven hebben zich in de corridor gevestigden Kuala Lumpur zelf wordt ontlast. Het hoofdstadproject verschilttotaal van Brasilia of Chandigar en heeft naar mijn mening een succes-|voile strategische locatiekeuze en stedenbouwkundige topkwaliteit,met architectuur in een Aziatische variant op new modernism. Natuur-|lijk kan dit alleen dankzij een zeer centraal geleid bestuur, waarmeeook hier de vraag van de bestuurlijke subsidiariteit cruciaal is.joost Schrijnen directeur ruimte en mobiliteit provincie Zuid Hollandhoogieraar stedenbouwkundig ontwerpen stad en regio TU DelftlArchitectuur en emotiemBmn - Ronald Boersen'Architectuur en emotie' was de misleidendetitel van het symposium op 20 September inDe Zonnehof te Amersfoort in het kader vande tentoonstelling 'Interior view - architec-tuur als bron voor de verbeelding'.Althans, misleidend voor een omgevingspsy-chologe zoals ik. Geprikkeid door de vragenin de aankondiging - Welke emoties roepengebouw/en op? Heeft architectuur een func-tie in mentaie zin? In hoeverre houden ar-chitecten rekening met deze functie? En inwelke mate beTnvloeden gebruikers de men-tale werking van een gebouw? - verwachtteik meer inzicht te krijgen in de wijze waaroparchitecten met hun ontwerpen proberen inte spelen op de gevoelens en het welbevin-den van de uiteindelijke gebruikers. In plaatsdaarvan werd ik gefeteerd op filosofische enenigszins onsamenhangende discussies overde iele scheidslijn tussen architectuur enbeeldende kunst.Eigenlijk was de symposiumtitei alleen vantoepassing op het werk van de elf Internatio-nale kunstenaars in de tentoonstelling, toe-gelicht door de Engelse kunsthistorica engastconservatrice Felicity Lunn. Sommigenvan hen hadden de emotionele effecten vanarchitectuur verbeeld door herinneringenaan bepaalde plekken op te roepen. Anderenlieten zien hoe macht tastbaar is gemaakten welke collectieve angsten en fobieen eengebouw met zich mee kan dragen. Weer an-deren hadden gezocht naar de associatiesdie een gebouw oproept en naar het effectdaarvan op het maatschappelijk verkeer.In een gesprek met jeroen Boomgaard(lector Kunst & Publieke ruimte) en Rob vanGerwen (filosoof) ging voorzitter RuudBrouwers in op de verschillen en overeen-komsten tussen beeldende kunst en archi-tectuur. Volgens Boomgaard inspireren ze el-kaar, maar worden ze strikt gescheiden doorde 'vernietigende gebruiker' - aanwezig inde architectuur, afwezig in de kunst.Architectuur is aan slijtage onderhevig enkan bij ingebruikname door de mens nietmeer als kunst worden opgevat. Ook VanGerwen kwam, beginnend met een verhan-llefde in de Stad gelooft In dedruppel op de gloeiende plaat. In hetgrote en het kleine initiatief om destad te verwarmen.Want elke gewonnen glimlaoh is ereen. Elke gewonnen zoen. Elk vriendelijkgebaar.lliets is jnakkelijker dan meedoen.laoli eens, kus eens, laat die ander metzijn twee hoodschapjes Toorgaan biJ desupermarkt.Want Liefde in de Stad zegt:'deet ie een vinger, dan wil iemandmisschien je hand.Maar geef je geen vingeri dan zul jeeenzaam sterven.'Geef dus. Gul. Strooi met uw liefde.En zie maar wat ervoorterugkomt. Eee hebt u, liefde kunt ukrijgen.Liefde in Amsterdam'Hebben jullie geoefend?' De vraag van gespreksleidster jettyMathurin gaat over het zoencollege dat de aanwezigen van de bij-eenkomst 'Liefde in de Stad' voor de pauze hebben gevolgd. Het iszondagavond 10 oktober rond een uur of tien. We zijn in deAmsterdamse Balie. De programmamakers van De Balie en Paradisostellen vanavond de anonieme, onpersoonlijke omgangsvormen inde Nederlandse steden aan de kaak. Ze willen meer cohesie in de sa-menleving; meer aandacht voor elkaar; meer liefde als warmte in destad. De bijeenkomst is onderdeel van een breder project, gesteunddoor het VSB-fonds, het Ministerie van OCW en de Stichting Doen,waarmee dit oude thema uit het denken over stad en stedelijkheidaan de kaak wordt gesteld.Wat heeft deze zondagavond ons te bieden? De voile zaal die opval-lend knus en gezellig is geniet een gevarieerd programma. Naasthet genoemde college van zoenconsulente Dieke van Ewijk waarinwe vooral de technische gegevens over zoenen aan de weet zijngekomen - tijdens het zoenen gebruik je 34 spieren, slechte ademwordt het best bestreden met een tongschraper, de Nederlandsezoen duurt gemiddeld 10 seconden - dragen Niek Barendsen (thea-ter/televisiemaker en schrijver) en Mustafa Stitou (dichter) voor uitieigen werk. Ook krijgen alle aanwezigen een liefdes-smsgedicht metjhet verzoek dit onder hun geliefden te verspreiden. Na de pauzegaat Maarten Kloos (directeur ARCAIVl) in op de vraag hoe er moetworden gebouwd zodat de stad liefdevoller wordt. Een reeks onder-houdende constateringen en uitdagende stellingen - Parijzenarenzoenen niet op straat; Chicago is het toonbeeld van de liefdevollestad; mobiele bellers op straat sluiten zich af en aan hen moetdaarom met liefde de weg of tijd worden gevraagd; het is treurig en |typerend dat in het algemeen taalgebruik 'hangplek' een negatiefbegrip is geworden - mondt uit in een oproep tot een liefdesguer-rilla in de stad. Studenten van de Rietveldacademie presenteren ineen korte film manieren om het zoenen op straat te promoten.Geschilderde voetsporen van zoenende paren, het zoenstoplicht,een schommel onder de brug, de tweepersoonsparaplu en het bus-hok als huiskamer kleuren het witte doek. Ter afsluiting bezingtKikki het thema van de avond; 'Liefde in de stad, ga je met me mee, |dan gaan we in bad.'Toegegeven, niet alle bijdragen aan deze avond komen even ernstig |over. Af en toe bekruipt je een warme vertedering. Het thema datwordt aangesneden is tegelijkertijd wel degelijk serieus. Het is alsgezegd even oud als de aandacht voor stad en verstedelijking zelf.Auteurs als Simmel, Weber en Benjamin stelden het reeds met zorgaan de kaak, een zorg die deze zondag duidelijk nog steeds leeft.Wat dat betreft valt het te hopen dat de prijsvraag 'Bedenk manie-ren om de Liefde in de Stad te bevorderen' (sluitingsdatum10 december) tot een werkend resultaat zal leiden. Het beste ideezal immers worden uitgevoerd. We zullen het samen zien tijdens devervolgbijeenkomst in de Paradiso.BartWissink redacteur S&ROVoor meer informatie zie www.liefdeindestad.nl04 S&RO I 05/2004actueeldeling over de grot van Plato, tot een paarboute uitspraken, zoals: beeldende kunstbehandelt de mens als autist, omdat erover het algemeen maar op een zintuig eenberoep wordt gedaan. In de discussie dievolgde werd het abstractieniveau zo hoogdat de deelnemers het uiteindelijk voor't gemak maar gewoon eens werden.De architect Ton Verhoeven liet recent eigenwerk zien en betoogde dat hij de gebruikersvan zijn gebouwen geen architectonischebetekenissen wil opleggen, maar een water-val aan associaties biedt. Dat garandeertvolgens hem meer duurzaamheid, want be-tekenissen gaan verloren in de loop der tijd.Een architect is soms genoodzaakt gebrui-kerswensen naast zich neer te leggen. Zokon hij in zijn ontwerp van een kinderdag-verblijf niet alleen maar rekening houdenmet de vraag om een goed schoon te hou-den gebouv\/. Ik vraag mij dan af weike emo-ties een architect met zijn werk te weeg w'dbrengen, en mijn handen jeuken om er watpost occupancy evaluations op los te laten.Conceptontwikkelaar Berci Florian brachtgelukkig de mens als belever van architec-tuur en stedenbouw weer even aan de orde.Een stad heeft volgens hem een ziel diemensen aantrekt of afstoot, en de steden-bouw kan daarop inspelen. Florian leek deenige te zijn die beroepshalve nog wel eensaan gebruikers zelf vraagt wat zij in een om-geving waarderen. Volgens jeroen Mensinkmoeten architecten inspelen op de behoeftevan de mens om anderen te bekijken en zelfbekeken te worden.Het symposium omvatte ook nog een film-pje over een man die op een scooter doorwoonwijken in Rome tuft, en een presenta-tie door Sam Jacob (FAT architects) van hui-zen van de very very rich en de very veryfamous. Beide zeer vermakelijk, maar de re-levantie vond ik wat vergezocht. En dat goldin zekere zin voor de hele middag. Het bleefeen open vraag hoe mensen hun omgevingbeleven en hoe architectuur en stedenbouwdaarop kunnen inspelen.Camilla Meijer Mulder&Meijer, Omgeving en BelevingIReclamelAan het Rembrandtplein is een verbouwing aan de gang, mogelijkleen gevelrestauratie. Het zicht wordt bemoeilijkt, omdat bouwstei-Igers soms over de hele gevel worden bekleed met doek waarop re-Iclame Is aangebracht, zodat er tijdens het werk nog wat extra geldIverdlend kan worden. Reclame, zeker als het die enorme afmetlngenIheeft, voegt wat toe aan het straatbeeld. In dit speclfieke geval IsIhet steigerdoek bedrukt met architectuur, namelijk zo'n anonieme,Isplegelende glasgevel. U weet wel, gematerialiseerd ruitjespapierIwaarin het gebouw aan de overkant wordt gespiegeld. Dat lijkt hierlook het geval, omdat het beeld van de splegeling is meegedrukt.iHet betreft een stuk sl