S&RO 04/2005Stedebouw & Ruimtelijke Ordening | uitgave van het NirovaanderenOog vooromgeving. Voor de marktvraag en vo^HOfWe belangen enemoties. Dat is hoe Rabo Vastgoed te werkgaat als projectontwikkelaaren -financier. We hebben ruime ervaring in publiek-private sannenwerking.En we kunnen profiteren van de unieke kennis die de lokale Rabobankenons bieden. Met als resultaat: Vinexwijken, dorpskernen, winkelcentraen kantoorgebouwen die op een heldere manier tot stand komen. Waarmensen graag wonen, winkelen, werken of vrienden op bezoek krijgen.www.rabovastgoed.nl RabobankUitgeverNederlands Instituut voor RuimtelijkeOrdening en Volkshuisvesting (Nirov)nirov@nirov.nlRedactieRies van der Woudenhoofdredacteur - wouden^nirov.nlDenise Vrolijiceindred.icteur - vroIiik(S)nirov.nlWil Zonneveldgsstredacteur - Onderzoeksinstituut 0TB/Ruimteliik PlanbureauIvan Niolocliem de VriesBartWissinl(Hester WoltersFred Feddesredacteur actuee! - feddes@nirov-nlWil Zonneveldrecensieredacteur - zonneve[d@nirov,nlMerle Bosschaartredactiesecretariaat - bosschaart@nirov.nlNirovPostbus 308332500 GV Den HaagBezoekadres: Mr. D. Hudighuis,Mauritskade 23,2514 HD Den HaagT (070) 302 84 84F (070) 361 74 22E nirov@nirov.nlw www.nirov.nlAdvertentiesNirov, Martin de HeerT (070)3028449F (070) 361 74 22E heer@nirov.nlw www.nirov.nlGrafische vormgeving15 concept design managementRotterdamDrukGrafisch Bedriif TuijtelHardinxveld-GiessendamflbonnementenNirov-leden ontvangen s&ROgratis. LidmaatschapvanafC 91,27per iaar, voor studenten vanaf 42,51 per jaar. Leden woonachtigin het buitenland betalen extraadministratiekosten. Losse nummers 13,00 voor Nirov-leden, studentenen werkzoekenden, 15,50 voorniet-leden. Opzegging schriftelijktot uiterlijk 1 december van hetlopende abonnementsjaar.Bij niet-tijdige opzegging wordthet abonnement automatisch meteen jaar verlengd.Losse nummers enledenadminstratieAnnemiek NieuwenhuisT (070) 302 84 18E nieuwenhuis@nirov.nlinhoudsopgave Stedebouw & Ruimtelijke Ordening - 86e jaargang - nummer 4 - 2005RichtLljnen voor auteursEenieder kan spontaan kopij Jnzen-den voor s&RO. Voor precieze richt-liinen zie 'Richttijnen voor auteurs'op www.nirov.nlAan deze uitgave is de uitersie zorg besteed;voor onvolledige/onjuiste informatie aanvaardenautGur(s), redactie en uitgever geen aansprakeiitk-heid. Bij de keuze van het beeldmateriaal is zoveelmogelijk getracht de daarop berustende auteurs-en publiciteitsrechten te honoreren, de bron te ver-melden en de bij de uitgever bekend zijnde recht-hebbenden te informeren. Voor verbetering vanonjuistheden houdt de redactie zicb aanbevolen.fotografie omslagRijwoning in Kaster (West-Viaanderen, uitsnede]Roei Jacobs, kLinstenaar - Bonheiden.Zie 00k www.roeljacobs.belSSN-1384-6531ZHActueel6 --VlaanderenRedactioneel )ochem de Vries en Wil ZonneveldlOHDe moeizame adoptie van de 'ruimtelijke planning' in Vlaanderen iiRikHouthaeveZZHHet gewapend beton van het 'wilde wonen' in Vlaanderen |I Pascal De Decker26 Vlaams activisme |Naar een nieuw evenwicht tussen de ruimtelijke disciplines Evert Lagrou28 Typologie van het dagelijks leven |Beeldessay Anne Daems3136404446525664Ruimtelijk beleid in Vlaanderen |Pleidooi voor ruimtelijke kwaliteit |ef Van den BroeckHerwaardering van de Vlaamse kust |Filip VanhaverbekeLintbebouwing: algemeen en Belgisch |Bruno De MeulderStadsvernieuwing in VlaanderenDavid HendrickxDe Vlaamse gepolitiseerde planningcultuur in de pral(tijkGesprekken in een stedelijk landschap lochemde Vries en Wil ZonneveldEuropa schrijft voor.... |Jeiger Visser en Mirjan BouwmanRecensiesStedenbouw in Amsterdam: Impact. Amsterdamse stedebouw na 1986 en 4 x Amsterdam. Ontwerpenaan de stad iviaxvanden Berg | Parkeren op niveau. De parkeergarage als ontwerpopgave |an SchreursAirline network development in Europe and its implications for airport planning Eric Pels | BeyondDescription. Singapore Space Historicity Frank van der HoevenDeStapel |Wil Zonneveld70^66 Segregatie en menging: inkomensdynamiek in buurt en stadAldert de Vries - Ruimtetijk Planbureau70^Kalender |73 Het netwerk |Adviseurs in ruimtelijke ontwikkeling en omgevingskwaliteitactueelGrensgeschillen*^^^ Nederiand en Belgie liggen dicht bij elkaar en dat maakt het interes-sant om te vergelijken hoe ze stedenbouw en ruimtelijke ordeningplegen. Sommige mensen zeggen dat het in Nederiand beter is danin Belgie, anderen zeggen het omgekeerde, en allemaal hebben zeinteressante argumenten en voorbeeiden; zie dit themanummervan S&RO.IVlaar Nederiand en Belgie zijn niet aileen afzonderiijke plannings-werelden. Ze liggen ook gewoon aan elkaar vast en zijn met veledraden verbonden. Bovendien zitten ze al sinds 1958 samen in deBenelux en je zou denken dat ze inmiddels een enigszins gemeen-schappelijke ruimte hebben gekregen. Grenzen verliezen hun bete-I kenis, boor je altijd zeggen.Deelstroomgebiedsvisies lopen achteriDe landelijke kaart van deI deelstroomgebiedsvisies alsIcartografische lappendeken.lleder gebied hanteert eenleigen legenda. Twee gebie-Iden, de provincies Frieslandlen Zeeland, maakten eenIvisie zonder kaartbeeld.I Bron: Toelichting op landsdek-I kende mootregetkaan deetstroom-mgebiedsvisies, ropportMilieu- enI ^atuurptanbureau, 2005.I Voor ilet RiVM-rappon lie:I wmwmm.ni/bibiiotheek/I rapporten/500023001.pdl.I Voor de Nieuwe Kaart vanMNederiond lie:mwww.nieuwekoaft.nl.Hoe staat het intussen met dedeelstroomgebiedsvisies? Inheel Nederiand, van NieuwStatenzijl tot voorbij Retranche-ment, is de afgelopen jarennoest gewerkt aan deze nieuwebasisvisies voor de integratie vanwaterbeleid en ruimtelijk beleid.Onlangs verscheen het evalua-tierapport 'Toelichting op delandsdekkende maatregelkaartdeelstroomgebiedsvisies',waarin het RIVM een kritischoordeel velt over de stand vanzaken tot dusver.De deelstroomgebiedsvisiesvloeien voort uit het Water-beleid 2ie eeuw (WB21, 2000),waarin de basis is gelegd om dewateropgaven in Nederiandzoveel mogelijk ruimtelijk op telessen. Omdat water geen reke-ning houdt met bestuursgren-zen, is Nederiand in zestien deel-stroomgebieden verdeeld.Per gebied werken provincies insamenwerking met waterbe-heerders een regionale water-visie uit waarin de ruimtelijkeconsequenties van de waterop-gaven duidelijk warden. Dezedeelstroomgebiedsvisies moetenin 2007 zijn verwerkt in deprovinciale streekplannen endaarna vinden ze hun weg naarde gemeentelijke bestemmings-plannen.Het goede nieuws uit het RIVM-rapport is dat alle zestien visieser inmiddels zijn. Veertien zijnuitgewerkt in kaartbeelden; bijde overige twee, in de provinciesFriesland en Zeeland, wordt deruimtelijke invulling rechtstreeksopgenomen in respectievelijkhet streekplan en het IntegraalOmgevingsplan 2006-2007.Slecht nieuws zijn de groteonderlinge verschillen tussende zestien visies. Ze verschillenin aanpak, beschrijving, detail-lering en concreetheid. Eenuniforme legenda ontbreekt ener zijn totaal verschillendeeindbeelden ontstaan. Ook iseen groot deel van de te nemenmaatregelen niet of nauwelijksuitgewerkt, en er worden vrij-wel nergens keuzemogelijk-heden of alternatieve maatrege-len genoemd. Het is vaakonduidelijk onder welk beleid demaatregelen vallen en wie zemoet financieren. Het ministerievan VROM hoopte met het over-zicht van de zestien visies eenidee te krijgen van de totaleruimtelijke wateropgave, maaromdat de uitwerking van deruimtelijke maatregelen te wen-sen overlaat is deze schattingniet te maken.We kunnen concluderen dat hetopstellen van de deelstroomge-biedsvisies de twee wereldenvan ruimtelijke ordening enwater dichter bij elkaar heeftgebracht. Ze beginnen elkaar tebegrijpen en ze hebben de eer-ste bruggetjes geslagen tussenhun disciplines. Maar er zijn ookkansen gemist. Zo hebben degemeenten zich grotendeelsafzijdig gehouden. Wellicht waser meer resultaat geweest alsbijvoorbeeld het interprovinciaalOverleg (IPO) vooraf eenhandreiking met uniformelegenda-eenheden had opge-steld, maar dat is nagelaten.ieder gebied moest zijn eigenweg vinden.Het RlVM-rapport maakt duide-lijk dat er in de komende tweejaar nog veel moet gebeurenom de deelstroomgebiedsvisiesop orde te krijgen, dat wil zeg-gen concreet uitgewerkt enonderling verbonden. IVleercobrdinatie door de provincieslijkt raadzaam. Daarnaastmoeten alle beschikbare instru-menten worden benut om deplannen van de ruimtelijke orde-naar te meten aan de visie vande waterbeheerder, zoals deNieuwe Kaart van Nederiand.Met dit instrument kunnen dedeelstroomgebiedsvisies metnieuwbouwplannen goedworden vergeleken, en kunnenconflicten en kansen snel eneffectief worden opgespoord.Ruben Akkermans Nirov's&RO I 04/2005Maar de planningsgrenzen zijn scherp en zetfs de topografische kaar-ten van de twee landen passen niet aan elkaar (probeer het maareens). Op weinig plaatsen wordt zo gehannest met ruimtelijkeprojecten als daar waar je een gemeenschappelijke ruimte vanNederland en Belgie zou vermoeden. Vooral infrastructuur is eenhardnekkig twistpunt. Sinds de Belgische afscheiding in 1830 zijn erkeer op keer conflicten over kanalen en (spoor)wegen, met op deachtergrond vaak de harde belangenstrijd tussen de havens vanRotterdam en Antwerpen. Memorabel is de 'Belgische kwestie' in1925-1927, toen de latere NSB-leider Anton IVlussert het verzetorganiseerde tegen een kanaal tussen Antwerpen en Moerdijk.Nog altijd liggen de grensgeschillen vooral op het terrein van verkeeren waterstaat: de Hogesnelheidslijn, de l|zeren Rijn, de Wester-schelde. De afzonderlijke problemen worden nog zwaarder door deboerenslimme neiging van politici om ze tactisch aan elkaar teOntwikkelings-planologie vergtnieuwe 'checks andbalances'koppelen, zodat de een de stok achter de deur van de ander is. 'Ikga nog geen troepen sturen', zo typeerde de Nederlandse ministerPeijs eind 2004 de sfeer.Terwijl het zoveel beter kan! De toenadering van de twee buur-landen zou kunnen beginnen bij een minder beladen ruimtelijkeopgave: de wegverbinding van Eindhoven naar Maastricht en Luik.Nederland en Belgie hebben daar elk een eigen route voor, de A2en de N74. In en om beide wegen moet in de komende jaren veelgeld worden gestoken, met onder meer kostbare tunnels bij respec-tievelijk Maastricht en Houthalen-Helchteren. Er is geen goedereden te verzinnen waarom die twee plannen niet in onderlingesamenhang worden uitgewerkt - behalve dan dat ze toevallig aanweerzijden van een Benelux-binnengrens liggen. Stop het geld bijelkaar, stop de slimme ontwerpers bij elkaar, en laat de cateringaan de Belgen over. Dan kan er een echt goede noord-zuidverbin-jding komen. Toevallig vond in juni in het Vlaams-Nederlands Huisin Brussel een colloquium plaats over 'de rol van het bouwmeester-I schap op regionaal, grensoverschrijdend en Europees vlak'.I Aanwezig waren onder andere de Nederlandse RijksbouwmeesterMels Crouwel en de voormalige Vlaamse Bouwmeester Bob VanReeth. Daar kan lets moois uit groeien. Misschien kunnen ontwer-pers de verlossende doorbraak tekenen in de al veel te lang voort-Izeurende gewoonte van infrastructurele burenruzies.I John Kormeling architect. Fred Feddes redacteuractyeelS&ROTerwijl het voorstel voor de nieuwbouwwijk 'Meerstad' ten oostenvan de stad Groningen al bij Provinciale Staten lag, zorgde de eco-noom Arnold Heertje op instigatie van de SP-fractie voor commotiemet harde kritiek op de publiek-private samenwerking bij dit project.Heertje schreef onder meer: 'Ik stel voorop dat geen sprake is vaneen ordentelijke publiek private constructie. Een integrale bereke-ning van aanleg en exploitatie ontbreekt. De publiek private samen-werking in Meerstad is een nette omschrijving voor een "onder-onsje". Het betekent dat concurrentie als middel om innovatie eneen optimale prijs en kwaliteitsverhouding te bewerkstelligen bijvoorbaat is uitgesloten.'Heertje werpt twee belangrijke vragen op: hoe zorg je ervoor datrisico's die inherent zijn aan PPS op transparante wijze wordenafgewogen, en hoe voorkom je dat een PPS-constructie een 'onder-onsje' wordt waarbinnen de kosten oplopen en kwaliteit het kindvan de rekening is?Samenwerkingsconstructies tussen overheden en marktpartijen zijnomgeven door vele risico's. Het publiek verwacht van overheden datzij zich op een heldere manier verantwoorden over de verdeling vanrollen en risico's, maar de mogelijkheden om hieraan te voldoennemen intussen af. Een kenmerk van PPS is immers dat publieke enprivate belangen sterk 'verknoopt' raken. Dat opent nieuwe perspec-tieven, maar leidt ook tot complexiteit in de samenwerkingsvoor-waarden, de verantwoordelijkheidsverdeling en de financiele afspra-ken. Hoe goed er ook wordt gepoogd de mogelijke risico's tevoorspellen, er blijven altijd restrisico's die in de overeenkomst nietvolledig kunnen zijn afgedekt.Die restrisico's vormen een zwakke plek, want voor partijen buitenhet samenwerkingsverband is het moeilijk in te schatten in hoeverreze acceptabel zijn. Hier kan het publieke wantrouwen toeslaan.Om de onzekerheid te verkleinen is een onafhankelijke doorlichtingof ourf/f van het plan en de samenwerkingsovereenkomst raadzaam.De audit moet uiteraard worden uitgevoerd door een niet (direct)betrokken partij. Dat kan, zoals Heertje betoogt, een instelling alshet CPB zijn, maar ook de provincie, of het rijk wanneer de provinciezelf direct betrokken is, zoals in Groningen. Met een onafhankelijkeaudit wordt volledige openheid nagestreefd over de risico's, terwijlde audit bovendien inzicht kan bieden in de meerwaarde van depubliek-private samenwerking.De tweede vraag gaat over de selectie van marktpartijen. Hoe selec-teer je marktpartijen die de beste kwaliteit leveren voor de laagsteprijs? Prijsvragen zijn hiervoor een goed instrument, zo blijkt uit bui-tenlandse ervaringen en Nederlandse experimenten. Ze maken ookeen publiek debat over verschillende varianten mogelijk, zoals bijhet Wieringerrandmeer is gebeurd. Een professionele aanbeste-dingsprocedure gericht op de kwaliteitsbevorderende concurrentieis in vele sectoren gangbaar maar in de ruimtelijke ordening eerderuitzondering dan regel. Dat moet veranderen.Meerstad zal Heertje's aanval wel overleven, maar zijn kritiekillustreert hoe kwetsbaar de praktijk van ontwikkelingsplanologiekan zijn. De rollen van publieke en private partijen veranderen, endat kan niet zonder nieuwe checks and balances, zowel procesmatig(risicoverdeling) als inhoudelijk (kwaliteitsoptimalisatie). Het is zaakde ontwikkeling van deze nieuwe ciiecks and balances voortvarendter hand te nemen.Bastiaan Staffhorst Berenschot ProcesmanagementInformatie over Meerstod:\www.meerstod-groningen.com. IDe kritiek van Arnold Heertje: Iwww.groningen.sp.r>t/Mpdf/Heertje2.dQcuKoffer vol ideeeniDe expositie 'Suitcase architec-Mture' toonde de buitenlandseMinspiratiebronnen van Charlottemten Dijke (i/oor haar ontwerp voorwhet Hervormd Lyceum), HermanI Hertzberger en Laurens Jan tenI/fore (kantoor HoogheemraadschoplACV/DWRj, Pim Kdtheren TonmSalmon (De Loodsen, OostelijkemHandetskade), Claudia SchmidtllMiR 019evi woonhuis, i/burgl,MRudy Uytenhaak (wooncomplexI Met Kwartiet bij OlympischmStadionj en Herman Zeimtra (i/er-tvongende nieuwbouw Timorpiein).mZie www.arcam.nlI Foto: Wim Rulgrok, AmsterdamDe architect op zoek naar inspiratie in verre [anden en andere cultu-ren, zo l