S&RO^%.03/200 '*r^'J?^thStedebouw & Ruimtelijke Ordening | uitgave van het Nirovt alledaappm management consultantsmooie dinqen doenAPPM Management Consultants is een onafhankelijk adviesbureau voorprojectmanagement en managementadvies binnen de vakgebiedenruimtelijke ontwikkeling, verkeer en vervoer, bouwen en infrastructuur.APPM adviseert opdrachtgevers bij de ontwikkeling van organisatie,management en samenwerking en verzorgt liet management vanprojecten rond railinfrastructuur, wegen, kunstwerken, gebiedsontwikkeling,stedelijke vernieuwing, gebouwen, inavens en iuchtliavens.APPIVI spant zich in om met alle betrokkenen op deskundige,enthousiaste en nuclitere wijze de gestelde doelen te realiseren.Daarbij speelt een plezierige samenwerking een belangrijke rol.APPM sponsort Team APPM om te benadrukken dat APPM investeertin talentvolle jonge mensen die in vrijheid willen excelleren.hoofddorp appm.ml zoetermeertgeverderlands Instituut voorimtelijke Ordening enIkshuisvesting (Nirov)ov@nirov.nldactienise Vrolijki- en fotoredacteur - vroliik@nirov.nlne Luiitenin Nioter Michiel Schaapn ZwanikkenIZonneveld?nsieredacteur - zonneveld@nirov.nl;rle Bosschaartactiesecretariaat - bosschaart@nirov.nlrovstbus 3083300 GV Den Haagzoekadres: Mr. D. Hudighuis,juritskade 23,14 HD Den Haag(070) 302 84 84(070) 361 74 22nirovlfflnirov.nlwww.nirov.nlvertentiesrov, Martin de Heer(070) 302 84 49(070) 3G1 74 22heer@nirov.nlwww.nirov.nlafische vormgevingcommunicatie + designtterdamukukkerij GEWA;ndonkijzenrov-leden ontvangen s&ROstis. Lidmaatschap vanaf)5,64 per jaar, voor studentennaf 45,82 per )aar. Leden)onachtig in het buitenlandtaien extra administratie-sten. Losse nummers 13,50or Nirov-leden, studenten en^rkzoekenden, C 21,00 voor;t-leden. Abonnement niet-ten126,-.izegging schrifteliik tot uiter-; 1 december van het lopendeonnennentsjaar. Bij niet-Jige opzegging wordtt abonnement automatisch!t een iaar verlengd.sse nummers enlenadminstratienemiek Nieuwenhuis(070) 302 84 18chtlijnen voor auteursnteder kan spontaan kopii inzen-n voor S&RO. Voor precieze richt-nen zie 'Richtliinen voor auteurs'www.nirov.nl/sroI deze uitgave is de uiterste zorg besteed;r onvolledige/oniuiste informatie aan-rden auteur[s), redactie en uitgever geenisprakelijkheid. Bii de keuze van het beeld-teriaal is zoveel mogeliik getracht de daaropustende auteurs- en publiciteitsrechtenlonoreren, de bron te vermelden en de biiuitgever bekend ziinde rechthebbenden tejrmeren.inhoudsopgave Stedebouw & Ruimtelijke Ordening - 8Be jaargang - nummer 3 - 20073 Op Groninger Hoogte PeterMichieischaap Schrijnend perspectief Aiwin NieuwensteinLeegstand is vooruitgang Gabriel de craauw7 Column Nieuwe wet Hans van derCammenthema HET ALLEDAAGSEOntwerpen aan het alledaagse |Ivan NioHet ongrijpbare alledaagse jMarijke MartinE-mail uit De Lucht |Bram EsserAlledaagse stedenbouw |De ambiguTteit van de alledaagse ruimte Margaret CrawfordCollectieve rituelen IWiMBY! De Heerlijkheid Hoogvliet Ivan NioSpelen met ruimte !Rob HartgersTussen woning en straatOntwerp en beheer van encroachmentzones Denise VrolijkStedelijkheid in de luwte |Lia Karsten'Wijkagenda moet op vijf borden tegelijk schakelen' !Interview met Arie Voorburg van adviesbureau Arcadis Marion de BooArchitectuur als verhaal IWachten op betekenis in Stadshagen Zwolle Peter Michiel Schaap48 De veranderende ruimtelijke identiteit van NederlandStad of Randstad, nieuwe werkwijzen voor ruimtelijke verkenningen loost Schrijnen52 Vele steden maken nog geen RandstadReactie op artikel 'Een wereldstad van acht miljoen' in S&RO 2/2007H Ries van der Wouden, |an Ritsema van Eck en Femke Daalhuizen56 BrabantStad MozaiekMetropool^ Interview met landschapsarchitect en ateliermeester Steven Slabbers Tim Zwanikken58 Betogen over verrommeling van de ruimte: Projekt Nederland en Sprawltown: Looking for theCity on Its Edges Erikiouw Fieldwork; Landschapsarchitectuur in Europa lohanweeus On the Move; Mobility in the Modern Western World Raymond unssen Urban Structure Matters:" Residential Location, Car Dependence and Travel Behaviour KeesMaat62_ DeStapelWilZonneveld66 Nirov agenda68 Nirov nieuws IVlooiLand - Column Willem Buunk Virtuele dorpspompen Maartje van Ravesteyn73 _ NetwerkAdviseurs in ruimtelijke ontwikkeling en omgevingskwaliteitografie omslagla, voornialig Oost-Ouitsland0 - Hollandse Hoogte.N-1384-6531ert. Ook steden. Wie in een stad de condities wil scheppen voor plezierig wonen en werken, moetzorgen voor een goede balans tussen oud en nieuw. Binnenstedelijke ontwikkeling is daarom niet bouwen-om-het-bouwen.Hat is het benutten van kansen om wijken een nieuwe injectie te geven. Oude en nieuwe wijken moeten harmonieus inelkaar overvloeien. Succesvolle vernieuwing binnen de stadsmuren begint daarom met een sterk concept. Oog hebben voor|er al is. En oor hebben voor de wensen van mensen die er wonen en werken. Optimale combinaties vragen ruimte.meer informatie op www.bouwfonds.nl.bouujfonds mabontwikkeling)p Groninger Hoogteinlangs onderging het gebouw van deienst Ruimtelijke Ordening en Economischeaken van de gemeente Groningen, kortweg0/EZ, een ingrijpende verbouwing.antines werden van boven naar benedenerhuisd, de vloeren kregen een update ene ontvangsthal kon na lange tijd (ook) weerolwaardig worden gebruikt als tentoonstel-ngsruimte. Na wat kleine exposities en eensprise van de tentoonstelling rond de vijfntwerpen voor het Groninger Forum dieerder in de IVlartinikerk te beziclitigen was,/erd de tial op 13 aprii officieel geopend"let de tentoonstelling 'Op Groningerloogte'. De expositie toont het werk vanchttien architecten uit de stad Groningen,/aaronder Onix, Zofa, SKETS architectuur-tudio en De Zwarte Hond. leder bureauroeg twee maquettes aan; een van eenerealiseerd project en een project dat nooitebouwd werd. Zesendertig projecten dus,ie samen een bijzonder maquettelandschapormen in de hal van RO/EZ.ondlopend in de - overigens prachtig vorm-egeven - tentoonstelling doemt er wel eenraag op. Wat is het verhaal achter dezexpositie? Wat wil 'Op Groninger Hoogte'ns precies vertellen? Wil het de diversiteitvan de Groninger architectuur laten zien of ishet puur een door de gemeente gesponsordepromotie van achttien Groninger bureaus?Het introductiepaneel bij de tentoonstellingdoet in ieder geval hardnekkige pogingenom het meer te laten zijn dan dat. Zo zegt detentoonstelling een stimulans te willen zijnvoor vakgenoten en wil het onderzoeken ofer zoiets bestaat als een lokale 'Groningerarchitectuur'. Bovendien wil het 'ideevor-ming stimuleren en het belang benadrukkenvan de publieke taak die met architectuurverbonden is: gedreven werken aan eenzorgvuldig ontworpen stad.'Of de tentoonstelling daadwerkelijk dediepte heeft die het introductiepaneelbeloofd, is de vraag. Op zich is dat niet erg,want er is niets mis met het onder deaandacht brengen van architectuur uitGroningen. De kwaliteit is namelijk verras-send hoog, zo tonen ook de zesendertigmaquettes. Daarmee is er in Groningen voorde rest van Nederland nog veel te ontdek-ken, al zullen verschillende bureaus onder-tussen niet echt gelukkig worden van hetpredikaat 'lokaal'. Maar staat de tentoonstel-ling juist dan niet helemaal op de verkeerdeplaats? In de stad en regio Groningen, waariedereen elkaar wel zo ongeveer kent, lijkt erniet zoveel meer te winnen. Misschien warenRotterdam, Utrecht, Amsterdam of zelfsHamburg en Bremen betere opties geweest.Lastiger te regelen, dat is zeker - want wiezit er te wachten op een tentoonstelling overbureaus uit Groningen, hoe mooi en interes-sant ook - maar vast effectiever dan de halvan de dienst RO/EZ. Gelukkig oogt detentoonstelling makkelijk te vervoeren duswie weet dat 'Op Groninger Hoogte' eldersnog een herkansing krijgt. ,Peter MichielSchaapRedactcuf S&ROschaap@nirou.n[^Schrijnend perspectiefAlwin NieuwensteinSecretariaatVROM-raadalwin.nieuwenstein@minvrom.nl1 Prins Clausbrug over hetAmsterdam-Rijnkanaal vanKanaleneiland naar kantoren-gebied Papendorp, UtrechtFoto - Willem Ales,Holbndse HoogteBieden oude stadswijken kansen voor demarkt? Deze vraag stond centraal tijdens destudiebijeenkomst 'Marktkansen in oudewijken', die de Stec Groep op 22 mei in hetBIM-huis te Amsterdam organiseerde. Aan dehand van recente projecten gaf het econo-misch advies- en onderzoeksbureau eenbeeld van marktkansen in oude wijken vooreen zaal met overwegend beleggers, ontwik-keiaars en corporaties. Tot een synergietussen de deelnemers kwam het niet.Er liggen inderdaad marktkansen in oudestadswijken, bleekdeze middag. De rende-menten die hier worden behaald zijn gemid-deld hoger dan in andere wijken en sectoren.Onder andere omdat de vraag naar nieuwewoningen, bij gebrek aan nieuwe uittegloca-ties, steeds meer binnenstedelijk ingevuldmoet worden. Maar niet alje [ocaties zijngeschikt voor investeringen vanuit de markt.De ligging in de stad, de lokale woningmarkten de bereikbaarheid zijn het meest bepa-lend voor de marktpotentie. Onbeantwoordbleef de vraag wat er met de wijken moetgebeuren die op een verkeerde locatieliggen. Wie investeert er in wijken die peri-feer liggen en waar investeren echt pijndoet? Is de markt dan nog partner?De Stec Groep introduceerde vier investe-ringsstrategieen voor oude stadswijken:niets doen {Verelendung), selectief investe-ren op goede plekken (speldenprikken),ontwikkeling van deelgebieden en een inte-grale aanpak. Het niets doen in een wijkblijkt voor corporaties nog steeds eenaantrekkelijk ontwikkelperspectief te zijn.Zeker wanneer het rendement op vastgoednog goed is, de (boek)waarde hoog is en delokale woningmarkt overspannen is. Nietsdoen is echter een schrijnend perspectiefgezien de staat waarin sommige wijken zichbevinden en de marktkansen die er liggen.De presentaties over de herstructurering inKeizerslande (Deventer) en Kanaleneiland(Utrecht) gaven inzicht in de do's en dont'svoor wijkontwikkeling: benut de kernkwali-teiten, kies een ontwikkelingsperspectiefdat past bij de wijk, ontwikkel meereengezinswoningen dan appartementen,zorg ervoor dat woningen betaalbaar zijnvoor bewoners, ontwikkel totaalprogram-ma's voor wijken, bekijk de wijk in zijn stede-lijke context en pas op met het dichtrekenenvan plannen. De woonprogramma's verschil-len aanzienlijk van elkaar. Waar inKeizerslande wordt gekozen voor lucht enruimte in de wijk en voor grondgebondenwoningen, wordt in Kanaleneiland eenhoogstedelijk programma neergezet. Ditprogramma kon op scepsis van de toehoor-ders rekenen: bedient dit nu werkelijk debeoogde doelgroepen - de sociale stijgers inde wijk en de vestigers van buiten Utrecht?Dichtrekenen van het plan lijkt belangrijkerte zijn dan aansluiten bij de wensen van dedoelgroep. Blijkbaar is de woningmarkt inUtrecht zo overspannen dat, ongeacht dewensen van de doelgroep, nieuwbouw altijdte verhuren of te verkopen is. Alle goedbedoelde leerwerkprojecten ten spijt, hetwoonprogramma overtuigde niet.Kunnen partijen iets voor elkaar betekenenin de stedelijke vernieuwing, gezien deverschillen in planhorizon en rendements-doelstelling? Die vraag kan met een voor-zichtig ja worden beantwoord, hoewel hetafsluitende tussen ontwikkelaars, beleggeren corporaties te weinig inzicht bood in demeerwaarde en kansen voor samenwerkincEr heerste een zekere animositeit tussen departijen. Toch ontstond op de valreep eenwenkend perspectief. De mythe van inte-grale samenwerking in oude wijken werddoorgeprikt: zorg gezamenlijk voor een integrale visie, maar doe in de uitvoering vooraniet alles samen.S&RO I 03/2007.?*;>4?r>s;?~Leegstand is vooruitgangGabriel de GraauwPlatform GRASgabriel@platformgras.nl2 Guerrilla-Store. Commedes Garcons in de HaagseCaballero fabriek, geopendopgjuni 2007. Zie ook:www.guerrilla-store.nlBron - AAArchitecten, Den HaogS&RO I 03/2007Niets treuriger dan leegstaande bedrijfs-ruimte? Slimme marketeers van Blend, een'magazine voor mensen met meer smaakdan tijd' vonden juist in die treurigheidsucces. Op zoek naar een manier om het tijd-schrift op een origineie manier onder deaandacht te brengen, riepen zij een3D-versie van het blad in iiet leven: in leeg-staande bedrijfspanden, voor een korteperiode en voor een zo liip mogelijk publiek.Hoewel, niet nieuw - het modemerk Commedes Garcons verwierf al bekendheid mettijdeiijke verkooppunten en in Berlijn is hetal langer gebruikelijk om creatieven in leeg-staand vastgoed te zetten om te voorkomendat gebouw/en zo lang leegstaan dat geen(betalende) partij ze meer wil huren - pakthet initiatief van Blend in Nederiand buiten-gew/oon fris uit.De afgelopen maanden verschenen inRotterdam, Arnhem, Den Haag, Amsterdamen ten slotte Groningen guerriilastores, allevoor een periode van zestig dagen. Wat hetconcept uniek maakt is niet alleen die kortetijdsspanne, maar vooral het feit dat eenBlend Store aanzienlijk meer is dan alleeneen winkel. In deze stores - een reactie opde ingesiapen retail, aldus de initiatiefne-mers - werd niet alleen het tijdschrift Blendgepromoot, maar waren ook unieke klerenvan jonge ontwerpers te koop, werd nieuwdesign getoond en vonden allerhandecommerciele en creatieve activiteiten plaats:van poezieavonden tot de demonstratie vande nieuwste wasmachines op de markt.Bovendien werd iedere vestiging aangekleedmet medewerking van de creatieve sector uitde stad in kwestie.Niet alleen leuk vanuit het marketingstand-punt van het magazine, zo bleek. De leeg-staande ruimtes (van de Kwantumhal in DenHaag en een lege ruimte onder hetRotterdamse Hilton tot een verlaten pand inhet Groninger Ebbingerkwartier-in-wording)bleken ineens een stuk populairder. InRotterdam meldden zich zelfs uit het nietsvijf potentiele huurders.De makers van Blend broeden inmiddels opeen vervolgconcept en sluiten niet uit eenguerrillahorecagelegenheid in het leven teroepen. Ondertussen timmert binnenhetzelfde genre ook het Groninger project'RestRuimte' voortvarend aan de weg in dewereld van leegstaand vastgoed: niet meteen winkel of uitgaanscentrum in een leeg-staand pand, maar met goedkope werkplek-ken voor jonge (creatieve) ondernemers. Eennieuwe manier om leegstaand vastgoed opti-maal te gebruiken.Meer weten?Blend(www.blend.nl)Comme des Garcons(www.guerrilla-store.com)MTV popup store(www.mtv.de/popupstore)vacant(www.govacant.com)RestRuimte(www.restruimte.nl)Icolumn Nieuwe wetAls op 1 juli 2008 de nieuwe Wet ruimtelijkeordening in werl