S&RO 04/2007Stedchoiiw R( Ruimtelijke Ordening | uitgave van het Nirov,1*y^^*. i..^,^noord-nederlanOog voor omgeving. Voor de dcontext, maar ook voor de belangenstructuren. Want juist in stads- endorpskernen is de ruimte schaars en zijn de belangen complex.Bij Rabo Vastgoed kijken en luisteren wij daarom goed naar wat er leeft.Naar wie er wonen en werken. DIt combineren wij met een heldere visieop bestaande leefomgevingen. Met als doei: samen met alle betrokkenenkomen tot een invulling die de ruimte zowel visueel als functioneel verrijkt.iwww.rabovastgoed.nl RabobiUitgeverNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening enVolkshuisvesting (Nirov)nirov@nirov.nlRedactieDenise Vrolijkeiiid- en fotoredjcteur - vroli)k@nirov.nlPeter MichielSchaapgastrpdactcur (Platform GRAS)Anne LuijtenIvan NioTim Zwanikkeninhoudsopgave Stedebouw & Ruimtelijke Ordening - 88e jaargang - nummer 4 - 2007Wil Zonneveldrecensicrcdacteur - zonneveld@nirov.nlMerle Bosschaartredactiesecretariaat - bosschaartlffinlrov.nlNirovPostbus 308332500 GV Den HaagBezoekadres: Mr. D. Hudighuis,Mauritskade 23,2514 HD Den Haag(070) 302 84 84(070) 361 74 22nirov@nirov.nlw www.nirov.nlAdvertentiesNirov, Martin de Heer(070) 302 84 49(070) 361 74 22heer@nirov.nlwww.nirov.nlGrafische vormgevingL5 communicatie + designRotterdamDrukarukkerij GEWA^rendonk^rijzen^irov-leden ontvangen s&ROjratis. Lidmaatschap vanaf195,64 per jaar, voor studenten/anaf 45,82 per jaar. Ledenwoonachtig in het buitenlandjetalen extra administratie-wsten. Losse nummers 13,50/oor Nirov-leden, studenten en/verkzoekenden, 21,00 vooret-leden. Abonnement niet-eden 126,-. Alle prijzen excl.!TW. Opzegging schriftelijk totterlijk 1 december van hetopende abonnementsjaar. Bijlict-tijdige opzegging wordtct abonnement automatischnet een jaar verlengd.osse nummers enedenadminstratie^nnemiek Nieuwenhuis(070) 302 84 18nichtlijnen voor auteursenieder kan spontaan kopii inzen-len voor S&RO. Voor precieze richt-Ijnen zie 'Richtlljnen voor auteurs')p www.nirovnl/sroan deze uitgave is de uiterste zorg besteed;Dor onvolledlge/oniuiste informatie aan-aarden autour(s), redactie en uitgever geenansprakelljkheid. Bij de keuze van het beeld-lateriaal is zoveel mogelyk getracht de daaroperustende auteurs- en publiclteitsrechtenI honoreren, de bron te vermelden en de bije uitgever bekend zijnde rechthebbenden teiformeren.)tografie omslagjdilionele Friese bruiloft in 1966)to - Burt Glinn, Magnum Photos, Hollandse Hoogte3 Het mOOiste geboUW van NL is... Peter MichielSchaap Topregio'S Andre SchamlneeRonde van de Regio Denise vroiijk7 Column Bewegingsvrijheid Maarten Douwe Bredero8 Noord-Nederland |Peter MichielSchaap10 Kansen voor Noord-NederlandPeter MichielSchaap20 Noordelijk perspectief l - Vragen om niets jTheo Deutlnger22 Kleurt het Noorden Lila?! jEen alternatief ruimtelijk-economiscli concept voor regionale ontwikkeling Gert de Roo26 Modern regionalisme |loks lanssen28 Het mooie Noorden |RIk Herngreen32 Noordelijk perspectief 2 - Gebiedskwaliteiten als productHanneke Rolden34 Ontwerpen aan energie en klimaatOmgevingsplan Groningen Rob Roggema en Andy van den Dobbelsteen39 Uitgespaard Land - BeeldessayPeter de Kan [44 Overstromingsrisico's achter de dijkenNIco Pleterse en |oost Tennekes48 Gevangen in de risicospiraal?Ties Rijcken50 HappilandHet einde van de ruimtelijke ordening Zef Hemei54 Ongenode gasten in het havengebiedAmanda Mackloet56 Verzorgingsstaat en verzorgingsstad Peter cabus Polder Limits Hans leinfeiderAirports as Cityports in the City-region Guiiiaume Burghouwt60 De StapelWil Zonneveld62 Nirov agenda68 Nirov nieuws Slimme Steden! simona PetescuBewonersparticipatie en gebiedsontwikkeling wiebe de Ridder73 NetwerkAdviseurs in ruimtelijke ontwikkeling en omgevingskwaliteit>SN-1384-6531appm management consultantsmooie dingen doenAPPM Management Consultants is een onafhankelijk adviesbureau voorprojectmanagement en managementadvies binnen de vakgebiedenruimtelijke ontwikkeling, verkeer en vervoer, bouwen en infrastructuur.APPM adviseert opdrachtgevers bij de ontwikkeling van organisatie,management en samenwerking en verzorgt het management vanprojecten rond railinfrastructuur, wegen, kunstwerken, gebiedsontwikkeling,stedelijke vernieuwing, gebouwen, havens en iuclnthavens.APPIVl spant zich in om met alle betrokkenen op deskundige,enthousiaste en nuchtere wijze de gestelde doelen te realiseren.Daarbij speelt een plezierige samenwerking een belangrijke roi.APPIVl sponsort Team APPM om te benadrukken dat APPM investeertin talentvolle jonge mensen die in vrijheid wiilen exceileren.hoofddorp appm.nl zoeternneerlet mooiste gebouw van NL is...e Drentse Architectuurenquete, Het BNAebouw van Het |aar, De Groningerebouwenenquete, de Trouw verkiezing vanet mooiste gebouvu van Nederland, deriese Architectuurprijs en de mooisteebouwen van Amersfoort, Eindlioven,laarlemmermeer, Scheveningen enpijkenisse. De beste en mooiste gebouwenliegen je werkeiiik om de oren rond de jaar-jkse Dag van de Architectuur. En liet iijkenr ieder jaar w/el meer te worden. Vakjury'spreken zich uit en het publiek stemt viaalioze internetsites of via bonnen1 de krant.,[ die enquetes passen binnen het bredereerspectief waarbij tegenwoordig voor eniver ailes kan worden gestemd; van pop-terren in wording, je minst favoriete inwo-ler van een huis vol camera's tot serieuzeeferenda over nieuwe gemeentehuizen enuropese grondwetten. Daarnaast zijn de'nquetes en verkiezingen pogingen omarchitectuur' bij een breder publiek onderle aandacht te brengen. Maar lukt dat ook?'owel kwantitatief als kwalltatief is datnaar zeer de vraag. Zo stemden amperlegenduizend mensen landelijk voor derouw verkiezing van het mooiste gebouw'an Nederland en komt het aantal stemmenvan alle andere publieksenquetes in negenvan de tien gevallen niet boven de duizenduit. Kwalltatief zijn alle architectuurenquetesvervolgens vooral 'gevelcompetitjes': welkearchitect ontwierp het leukst ogende gevel-tje? Over de werkelijke kwaliteit van hetontwerp of de stedelijke of landschappelijkeinpassing zegt het weinig tot niets. En is daterg? Nee hoor. Zolang de pretenties niet tehoog zijn stemt men maar raak. Daarnaast ishet misschien een idee om eens eenenquete te houden over welke van al diearchitectuurenquetes nu eigenlijk de besteis... De uitslag kan dan bekend gemaaktworden op de Dag van de Architectuur. Albiedt de Dag van de Bouw, de Dag van deRuimte of de Dag van het Landschapmisschien ook wel een goed podium.Peter MichielSchaapGastredacteurS&ROpeter-michiel@platformgras.nlAndre SchamineeNirov, schaminee@nirov.nl1 Ruimtetijke Structuurschetsvoor Nederland omstreeks2010Bron - Zuidvleugei Structuur-beeiden, Ministerie van VROM,juni 2006Topregio'sNederland is een kennisiand geworden. In dekenniseconomie raakt economische vitaliteitsteeds nauwer verbonden met ruimtelijkekwaliteit. Dit komt doordat concurrentie nietzozeer plaatsvindt tussen afzonderlijkebedrijven, maar tussen clusters van elkaartoeleverende bedrijven, research and deve-lopment en wetenschap. Deze clusters bevin-den zich in een regionaal stedelijk veld,waardoor een vitale economie een regionaleopgave wordt.De concurrentie tussen regie's spitst zich toeop kennis. Om kenniste kunnen binden iseen aantrekkelijk vestigingsklimaat voorbedrijven en hun werknemers vereist. Dat isniet slechts een fiscaal vraagstuk. Oak dewoonkwaliteit, groene ruimte, bet maat-schappelijk klimaat, de bereikbaarheid enhet voorzieningenniveau spelen mee.Waar een regio als Groot-London vrijwel allevoorzieningen, diensten, landschappen,enzovoort in zich omvat, moet in Nederlandgezocht worden naar regionale strategieenen nieuwe coalities om dergelijke kritischemassa te creeren. Voor de huidige entoekomstige planners die met deze opgaveaan de gang gaan, worden in de publicatie10 dingen die je gewoon moet doen voor hetontwikkelen van een topregio regels gegevenvoor het ontwikkelen van een topregio. Depublicatie is gefaciliteerd door bureauZuidvleugei, en de Zuidvleugei dient alslijdend voorwerp.De Zuidvleugei van de Randstad beoogt zichals een regio te profileren teneinde uit tegroeien tot een vitale topregio van bestuuren recht, kennis en logistiek in een Hollandslandschap. De bijbehorende vraagstukkenvolgen uit de doelstelling: hoe kom je uiteen breed waaierend economisch profieltotfocus? Hoe verleg je de discussie vanbestuurlijke drukte naar netwerksturing enhoe creeer (voor behoud is het allengs telaat, getuige de betogen van onder andereAdriaan Geuze) je nieuwe vormen van hetaloude Hollandse landschap?Als enige bron voor de publicatie is gebruikgemaakt van beleidsteksten. Daarin zit eenrisico. Beleid komt niet zelden tot standdoor zaken vast te leggen die er al zijn; degrote vlucht vooruit wordt er niet in vastge-legd. Economische regiovorming ontstaatvaak van onderop en niet als weldoordachtconcept: de maakbaarheid ervan is beperkt.De rol van de overheden in het vormen vaneen topregio zou wel eens veel bescheide-ner kunnen zijn dan wordt geimpliceerd.10 dingen... is een samenvatting vanhetgeen al wordt geprobeerd te doen om tekomen tot een Topregio. Of dat ookvoldoende blijkt, is onduidelijk. Het zouverfrissend zijn geweest om te bekijken watde wensen en ideeen van de sleutelspelersin de regionale economie zijn - en dat zijndus niet de overheden.Beleidsteksten hebben nog een nadeel: zezijn doorgaans erg beschrijvend. IVlet alsgevolg dat deze publicatie een tiental vrij-plaatsen biedt voor de ruimtelijke economi-sche ontwikkeling van een regio, maar enigeuitleg hoe en door wie dat dan dient tegebeuren blijft achterwege. En juist daar lijktin de Zuidvleugei behoefte aan. Nergenswordt meer geklaagd over bestuurlijkedrukte en het verdwijnen van ruimtelijkekwaliteit. Bovendien is er een wereld tewinnen wat betreft regionale verbondenheiden uitstraling. 10 dingen... is al met al eenaardige introductie op regionale ontwikke-ling en de veranderende wijze waarop wijnaar de verwevenheid van ruimte en econo-mie dienen te kijken, maar biedt plannersgeen houvast voor de manier waarop hetmoet plaatsvinden.Meer informatie | 10 dingen die je gewoon moetdoen voor iiet ontwikkelen van een topregio, BAVOen Atelier Zuidvleugei, 010 publishers, juni 2007www.OlOpublishers.nl, www.atelierzuidvleugel.nl5&RO 1 04/200710 dingen11 Laat geen enkel belang de internationale concurrentiepositievan een regio in de weg staan.21 Zet je ijver uoor een topregio niet in op economie alleen.31 Tracht niet alles in eigen hand te houden.41 Denk niet in termen van grote lijnen.51 Organiseer je in een netwerlcstructuur.61 Differentieer de woonmarlct zodat iedereen aan zijn treitken komt71 Ontmeng de verschillende vormen van bedrijviglieid.81 Beliandel natuur en groen nooit als een onaantastbare waarde.g I Geen enkele vervoersoplossing is zaligmakend.101 Profiteer ten slotte scherp de ruimtelijke identiteit.Denise VrolijkEind-enfotorcdacteurS&ROvrolijk@nirov.nIKRonde van de Regio2 Ronde van het Groene Hart,het peloton rijdt op een dijkjenet buiten WilnisFoto - jki Buller, Holbndse HoogteNeemt de ruimtelijke ordening de taken vande ANWB over? |e zou het bijna denken... Nade Ronde van het Groene Hart, een initiatiefvan Maarten Kloos (directeur van hetAmsterdamse architectuurcentrum ARCAM -zie actueel S&RO 1/2007) om meer aandachtvoor de landschappelijke kwaliteiten van hetGroene Hart te vragen, is er nu ook de Rondevan de Regio Groningen-Assen. Dit keer is hetDirk Sijmons (Rijksadviseur voor het [and-schap, voorzitter van het KwaliteitsteamRegio Groningen-Assen en directeur vanH+N+S Landschapsarchitecten) die zich sterkmaakt voor het buitengebied in het Noordenvan het land. In het voorwoord van De windmee, zoals de fietsgids is gedoopt, geeft hijaan dat het landschap weer openbaargemaakt moet worden: 'Veel van de kleineinfrastructuur is in een halve eeuw ruilverka-velen verdwenen. Daarom wordt in de regioGroningen-Assen een flinke inspanninggedaan het buitengebied weer volop voorfietsers en wandelaars te ontsluiten. Samenmet andere maatregelen v\/ordt dit projectaangeduid als Regiopark.' De wind mee iseen 'unieke fietsroute van 192 kilometerdoor en over de grenzen van de zeven land-schappen in de regio: het hoogveenland-schap, het esdorpenlandschap, hetlaagveenlandschap, IVliddag-Humsterland,het Hogeland, Duurswold en het veenkoloni-ale landschap.' Het contrast tussen stad enommeland is een belangrijk kenmerk van hetnoordelijke landschap, zo meldt Sijmons. Endie eigen kwaliteiten mogen veel meer inhet spotlight komen. Dat is ook de tendensvan vele regionale plannen. En de beleids-nota Belvedere, het projectbureau metdezelfde naam, het Actieprogramma Ruimteen Cultuur, die net als vele cultuur- en archi-tectuurhistorici al veel langer pleiten voorhet benutten van aanwezige ruimtelijkekenmerken. Hoe kun je de waarde van hetbestaande bepalen, en hoe kunnen dewaardevolle elementen ingezet worden bijvernieuwing? Blijkbaar zijn al deze progranma's en pleidooien nog onvoldoendegeland, en is het nodig weer een 'Rondevan...' in het leven te roepen. Of is al dieaandacht niet meer dan een nieuwe manievan branding, niet voor de stad maar voorhet landschap dit keer? Vroegen we ons eeitijd geleden af of heel Nederland creativecity zou worden - van Amsterdam totAlmelo, zeg maar - nu lijkt het erop datfietsland Nederland allerlei alternatievewielerrondes en fietsroutes gaat bedenken.Krijgen we in plaats van de architectuur-gidsen, die inmiddels ook voor vrijweliedere stad verkrijgbaar zijn en doorgaanseen schat aan informatie bevatten, nu eenhausse aan gidsen die ervan uitgaan dat wehet landschap per fiets gaan ontdekken? Opzich een prima idee, maar dan moeten dieboekwerkjes wel wat meer informatie bevatten dan de standaard ANWB fietsroute.S&RO I 04/2007BewegingsvrijheidDe geschiedenis van de mensheid kenmerktzich door een toenemende bewegingsvrij-heid. Allerlei technologische ontwikl