stedebouw volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorVolkshuisvesting en StedebouwLeidenStedeboHwkundige problemen en plannenTypering van de Leidse agglomeratieStedebouwVolkshuisvestingOf fictile mededelingenSummarynovember 1959Illll'lplllliiiiiiiiiiait1lllllllll!l{||lllll!illlllllBEKLEDINGSPLATENDEN HAAGLOOSDUINSEWEG 673Tel. 332282GETALITPERSTORPFORMICADUROPALLIGHT-INdak- en golfplaten*lJentilGtoreHEterboternIBouwstoffenhandel en Houtkoperij n.v.ALLES OP MAAT GEZAAGDkokers, buizen, pijpen (met hulpsiukken)golfplaten en leiengeribde platenmassal (voor vensterbanken, schoorsteen-mantels)glasal (voor lambri's, tafelbladen, enz.)internitboardvlakke platenPical (zacht asbest)Gijproc gipsplaten, Gijpunit-panelenPlastic-, golf- en vlakke platenDak- en isolatie-platenLinex - Sisalkraft - BoardsFormica Schuimplastic HoutDEN HAAGGROENEWEGJE 14-22A - TELEF. 117732-116118ALPHAMUURVERVEN50 Jaarervaring....en ervaring is niet tevervangenrALPIHlATiXnALPHAis onbetwist de meest geschlktemuurverf voor binnenwerk enwordt zeer gunstig beoordeeiddoor het verflnstituut T.N.O, teDelftWasbaarOnverzeepbaarZuurbestendigVERFFABRIEK ALPHAv/h Gebr. Klaverweiden N.V. Alphen a.d. RijnTeiefoon K 1720-2192Makelaarskantoor A.W.VAN VLIETKorte Tlendeweg 10 - GOUDA - Teiefoon 3509belast zich gaEime metKOUf, VERKOOP, TAXATIES en BEHEERvan ONROERENDE GOEDERENHypotheekbemiddelins en alle verzekeringenMUURVERF problemenfVOORKOM PROBLEMEN EN PASBETONALINETOEde verrassendemuurverf opoliebasis.V. BRISTOL-HOLLANDHonsetersdijk - teL 01740-4199Voor GLASN. V. DOBDTSCHE GLASHANDELKuipershaven 28-29-30 DORDRECHT Teiefoon 7245Het adres voor SPECIALE BEGLAZINGSMATERIALENs&vUitgave van hetNederlands Instituut voorVolkshuisvesting en Stedehouwnovember l^>^940e jaargang no. 11MaandhladRedactie:Mevrouw Prof. C. W. VisserMe]. R. HartstraIr. B. FokkingaMr. C. A. van GorcumH. ]. A. Hovens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursDr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagH. van SaaneW. ScheerensIr. W. van TijenDrs. H. V. d. WciideIr. W. WifnngAdres voor Redactie en Abonnementen:Lange Voorhout 19, 's GravenhageTelefoon 18422SAdvertenties:Keizersgracht 188, Amsterdam-C.Postgiro nummer 113028Telefoon 249128Dit nummerstelt de ruimtelijke prohlemen aan de orde van Leiden^ de oude hollandsc stad in het hartvan het Westen.Deze tweeledige karakteristiek tekent zich in de vraagstukken van rmmtelijke aard scherp af.De aanpassing van de oude stadskern en de taak van dc stad in het grote geheel van dewestelijke metropool beheersen de stedebouwkundige opgaven, die gemeentebestuur en hogergezag moeten vervullen.De beide artikelen, die dit onderwerp toelichten, beantwoorden in grote lijnen aan de beideinleidingen, die op 17 September voor de leden van het Instituut, voorafgaande aan de excursiein Leiden, zijn gehouden.De gewone rubrieken en berichten worden in dit nummer vervnlgd.Wegens gebrek aan ruimte is het slotartikel over de huisvesting en very.orging van bejaardenuitgesteld tot het volgende nummer.229Prof. Dr. P. J. Blok over de toekomst van Leiden 'Niet twee, maar drie pilaren zijn het waarop, gelijk in liet verleden, hct gebouw van Leiden'stoekomst rust: zijn universiteit, zijn nijverlieid, ziin kracht als aangewezcn middelpnnt vanRijniand. leder van die drie pilaren meet zo krachtig mocelijk wo'-den versrerkt om hetgebouw, dat zij gezamenlijk dragen, zo hccVit mogeliik te doen zijn.Geschiedenis eener hoUandsche stadin den nieuwercn tiid, 's-Gravenhage, 191SInhuudVolkshuisvestingBinnenlandLeiden, A. J. Jongeleen 231Stedebouwkundige problemen en plan-nen van Leiden en omgeving. Typeringvan de Leidse agglomeratie, Ir. J. C.H. Drost 237StedeboHWBinnenland 255 Summary255Ojficiele mededelingenNieuwe aanwinsten van de bibliotheek 257Rijksdienst voor het Nationale Plan 259260Abonnementsprijs f 16,--. Losse nummers f 2,--.De leden van het Nederlands Instltuut voor Volkshuisvesting en Stedebouw (lidmaatschap voorphysieke leden f li,--) en de leden van de Nationale Woningraad ontvangen het blad kosteloos.230LeidenlEIDENA. ]. JongeleenHet spreken over de eigen stad is eeii aangename taak voor degcnc, die zijn stad liefhecft.Het spreken wordt des te gemakkelijker, naarmate die plaats zich inderdaad mag beroepenop een aantal hoedanigheden en goede eigenschappen, welke ook door de objectief ingesteld?vreemdeling ivorden ervaren.Wanneer ik u dus als wethouder van openbare werken van de goede stad Leiden mag inleidenen inwijden in de charmes en toch ook -- waarom zou ik het verbloemen -- in de narighedenvan deze stad, moet ik mij in ernstige mate beperken in de stof, want deze is bijna onuitputte-lijk. U staat op rijke historische bodem, al wil ik dan niet eens tot de verre Romeinse tijdteruggaan, ook al omdat de hooggeleerde heren het nog altijd niet eens zijn over de vraag, ofhet Lugdunum Batavorum inderdaad het Leiden van nu is geworden.Maar de rijke historische vocdingsbodem van het Middeleeuwse Graafschap Holland bergt dekrachten in ziah, welke Leiden tot de tweede stad van het gewest -- de grootste na Amsterdamdus -- zullen laten uitgroeien.Gebouwd onder de schutse van de Grafelijke Burcht, die de Rijn beheerst, ontwikkelt de stadzich reeds in de 14e eeuw tot een centrum van de laken-nering.Herhaaldelijk wordt de stad uitgclegd om in het midden van dc 17e ecuw de vorm te krijgen,welke zij meer dan twee eeuwen daarna heeft behoudcn, namelijk de waterrijke stad, beslotentussen de singelgrachten, welke de oude stadsmuren in vroeger jaren beveiligden.Het stedelbouwkundig patroon van de stad kenmerkt zich door dc beide Rijnarmen, welke dcstad doorsnijden -- dc Oude en de Nicuwe Rijn -- welke aan de voct van dc Burchtheuvelsamenstromen om vereend naar Katwijk te vloeien en daar -- tot verbazing van de buiten-landers -- bijna zoals vroeger in het duinzand op te drogcn! De Hoge Rijn-dijk zet zich voortin de Breestraat, de voornaamste straat van de stad en ook andere voorname wegen zijngeorienteerd op deze Oost-West-ricliting.Deze structuur is ecuwenlang bepalend geweest voor het verkcer in en door de stad en vormtook nu nog het bclangrijkc struikelblok voor dc zo dringend noodzakelijke reconstructie vande Leidse binnenstad. Maar ook In ander opzicht speelt het verleden de moderne mens parten.Dit verleden immers toont u ook nu zijn nalatenschap in de vorm van oude grachten met fraaicpatriciershuizcn -- denkt u maar aan het schone Rapenburg, dat zelfs de wethouder van open-bare werken niet wil dempcn! --, dc ten dele nog statige Heerengraoht, de mooie Zijl- enMorspoort van dc zo kundigc stadstimmerman Van der Helm, de rijke laat-Gotisohe kerkenvan St. Pieter, St. Pancras en St. Jacob, het Gravenstecn met zijn 13e eeuwse kern, de tien-tallen gasthuizcn, hofjcs en voormalige kapellen, om nog maar te zwijgcn van de roemruchtemonumentale stoepen, waarover Monumentenzorg de beschermende handen Icgt. Al deze sohoon-heden strekken Leiden tot roem, maar deze roem wordt duur gekocht. De moderne stedebouwcr,die zich voor de taak ziet gesteld dc stad niet ,,open te hakken", maar met dc uiterste voor-zichtigheid ,,open te leggen", stuit om de zoveel meter op de historische schoonheid van destad en mocht hij zich dit niet bij dag en bij nacht bewust zijn, dan is daar gelukkig Heem-schut nog!Wat wil men dan toch anders verwachtcn dan moeilijkhcden bij een zo dichtbcvolkte oudebinnenstad als Leiden?Ik moge memoreren, dat omstreeks 1670 binnen de Leidse wallen plus minus 80.000 mensenwoonden op circa 196 ha! Een onmogelijke situatie. De grenswijziging van 1896 bracht een231Leiai^rt'>i*^ " .v* iKaart van Hagen anno 1675 Reproductie naar origineel:Herman Kleibrink, Leidenwinsr van 366 ha, die van 1920 van 690 ha, zodat de oppervlakte van Leiden thans bedraagt1254 ha, waarop plus minus 96.000 inwoners min of meer gelukkig leven.Thans herhaalt zich de gesohiedenis en nadert de bebouwing aan alle zijden de grenzen vanons territoir. Maar het beeld van de omwalde stad van 1680 heeft zich niettemin ingrijpend ge-wijzigd. Toen praktisch geen vierkante meter onbebouwd, nu op verschlUende plekken althanseuige geiugeuJieden vour recreatie (Leidsc Hour, speelweiden, speeltuinen, sporcvelden), toeneen (bloeiende) lakenindustrie, waarrussen de woningen der arbeiders dicht opeengepakt enaaneengebouwd lagen en dan nog vaak rug aan rug (!), f^a^s modern opgezette arbeidswoningennaast middenstandswijken en speciale industrieterreinen, waarop zich tal van takken vanlichte en zware metaalnijverheid hebben gevestigd.Als centrum-gemeeme voor het Rijnland en het Zuiden van de Bollenstreek op het gebied vanhandel en nijverheid, onderwijs en cultuur, is de positie van Leiden verstevigd, terwijl de bloeivan de roemruchte universiteit niet weinig bijdroeg tot de ontwikkeling van de stad.Een blik op de kaart van ons land laat zien, hoe Leiden in het hart van de randstad is gelegenen als het ware de wisselplaats is in het huidige en toekomstige wegenverkeersnet tussen deHaagse en Rotterdamse agglomeraties aan de ene zijde en de Amsterdamse en IJmond--Haar-lemse agglomeraties aan de andere zijde.232LeidenDe Burcht met omgeving (Foto KLM Aerocarte N.V.)Leiden vormt echter geen eiland, dooh weet zioh omringd door een aantal merendeels bloeienderandgemeenten, welke zich kunnen verheugen in het bezit van een, zowel verhoudingsgewijsals absoluut gezien, groter oppervlak dan Leiden. DIt heeft tot gevolg, dat de aanwendingvan de factor niet-schaarse en dus niet-dure bouwgrond voor de middenstandsbouw in dierandgemeenten in het bizonder een grote aantrekkingskracht uitoefent op die categorie inwo-ners van Leiden, welke niet op de woningwe/bouw is aangewezen. Er ontstond derhalve eenvermenging van belangen tussen Leiden en de randgemeenten, welke ertoe bijdroeg om geza-mrailijk de planologische ontwikkeling van Leiden en omgeving onder ogen te zien.Ik sprak zojuist over het territoir-oppervlak van de randgemeenten. Nadere cijfers hierover zijntoch wel illustratief.Leiden dus 96.000 inwoners op 1254 haOegstgeest 13.000 ,, ,, 1403 haLeiderdorp 6.000 ,, ,, 1183 haVoorschoten 13.000 ,, ,, 1416 haZoeterwoude 6.000 ,, ,, 2784 haofwel: 40.000 inwoners van de randgemeenten op 6786 ha tegen 96.000 inwoners van decentrum-gemeente op 1254 ha.Het is duidelijk, dat tal van urgente voorzieningen een plaats moeten vinden buiten de huidigegrenzen van Leiden, ik noem:233LeidenAcademisch Ziekenhuis (Foto KLM Aerocarte N.V.)a. de aanleg van industrieterreinenb. de aanleg van sport- en recreatieterreinenc. de uitbreiding van de universiteit.ad a. De voorraad industrieterrein van Leiden is praktisch uitgeput. Toch moet Leiden verdergaan op de ingeslagen weg van de industrialisatie, geschoeid op de nieuwe leest van demetaalnijverheid en fijn-industrie. Een door het E.T.L ingesteld onderzoek heeft de juistheidvan de Leidse zienswijze bevestigd, dat nl. ruimte dient te worden geschapen voor industrie-terreinen ter grootte van 100 ha.Een gemeensohappelijke regeling werd aangegaan met de gemeente Zoeterwoude tot oprichtingvan het industrieschap ,,De Grotc Polder", teneinde op een gunstig gelegen gebied tussen deRljksweg 11 en de Rijn enerzijds en de spoorlijn Leiden--Utrecht andererzijds op het grond-gebied van Zoeterwoude de nieuwe industrieen tot ontwikkeling te brengen. Gestart is meteen project van 50 ha.ad b. Het tekort aan ruimte voor recreatieve voorzieningen in Leiden bedraagt thans reeds200 ha. Realisering van de laatste delen van de nog uit te voeren uitbreidingsplannen zal voorde wijkrecre3.ue 35 ha beschikbaar stellen.Voor de sWsrecreatie, d.w.z. een stadspark van enige allure met speelweiden, waterpartijen,roeibaan e.d. is geen ruimte in Leiden aanwezig.2.M^";^r-'Mrfll'>A-*j*^?ft;f^ - . j^??!WMfW*M^yW**11W?'*?fLeidenad c. De universiteit is in een koortsachtig tempo bezig de door de oorlog opgelopen achter-stand in tc halen. Grootse bouwprogramma's zijn ten dele rccds in uitvoering, nog grotere staanO'P stapcl. De zogenaamde A-faculteiten (Godgeleerdheid, Rechtsgeleerdheid en Letteren enWijsbegeerte) zuUen in de binnenstad gevestigd blijven, waarvoor bij de reconstructie van detlnnenstad grotere ruimte moet worden geschapen. De spectaculaire ontwikkeling van deB-facu!teiten (geneeskunde en wis- en natuurkunde) zal ingrijpende maatregelen vereisen. Eendoor de minister van onderwijs, kunsten en wetenschappen ingestelde commissie voor deruimtelijke uitbreiding van de Leidse universiteit heeft een bouwprogramma opgesteld, waarvande realisering een bedrag van rond 250 miljoen gulden zal vragen. Dit is niet zo maar eenpapieren plan; verschillende zeer omvangrijke objecten (ik noem een nieuwe polikliniek bij hetacademisch ziekenhuis, bouwkosten 17 i 18 miljoen gulden) zijn thans aanbesteed. Deze nieu-we plannen zullen ongetwijfeld bijdragen tot de handhaving van de roem van de oudsreuniversiteit van ons la.id.Voor deze uitbreidingen is echter binnen de huidige Leidse grenzen geen plaats.Terzijde merk ik op, dat wij ons waarschijnlijk gelukkig mogen prijzen dat wij thans niet meervoor de keus worden gesteld, die de Leidenaren van 1575 hadden te doen, nl. belastingverlagingof een universiteit. Ik vrees, dat de dorst naar wetenschap minder groot zou blijken dan nahet beleg!Tenslotte is er ook nog zoiets als woningbouw. Dit aspect klemt voor Leiden bizonder sterk,omdat de uitvoering van de saneringsplannen voor de binnenstad, welke thans in voorbereldlngzijn, de bouw van plus minus 3000 vervangende woningen noodzakelijk maakt. Wat dit aansoclale problemen medebrengt, kunt u zich indenken. Van deze 3000 woningen zullen er.. ..700 ter plaatse herbouwd kunnen worden. Voor de overige 2300 woningen met circa 10.000mensen is geen plek onder de Leidse zon aanwezig.Leiden heeft dus binnen zijn huidige grenzen -- en wij spreken in Leiden met opzet van,,huidige" grenzen, omdat een plan tot grenswijziging langzaam maar zeker vaste vorm gaataannemen -- geen ruimte om aan de gesohetste behoeften tegemoet te koraen. De agglomeratiezal hierin moeten voorzien.De kaart van de randstad Holland zal u overtuigen dat het inderdaad zin heeft te sprekenvan de Leidse agglomeratie. Hierbij kan men onderscheiden een Leidse agglomeratie in deruime zin en een in de enge zin.De Leidse agglomeratie in de ruime zin omvat de gemeenten Leiden, Leiderdorp, Voorschoten,Oegsigeest, Zoeterwoude, Rijnsburg, Valkenburg en Katwijk.De Leidse agglomeratie in de enge zin omvat de genoemde gemeenten zonder Rijnsburg,Valkenburg en Katwijk.Deze agiglomeraties bieden ruime ontwikkelingsmogelijkheden zowel voor zichzelf als ten aan-zien van de Randstad-problemen in het algemeen.Leiden heeft dit ingezien en het initiatief genomen tot een samenwerking op planologischgebied van de gemeentebesturen der enge Leidse agglomeratie. Dit betreft dus de gemeentenLeiderdorp, Oestgeest, Voorschoten, Zoeterwoude en Leiden, waarbij dan nog Warmond werduitgenodigd in verband met de betekenis van het watersportgebied van de Kaag voor de recrea-tie van de agglomeratie, een water-recreatie, die van steeds groter betekenis voor ons Hollanderswordt, nu meer en meer blijkt, dat de Duitse Westgrens 's zomers verlegd is naar de laagwater-lijn van het Noordzeestrand. ...Met enige pijn is een structuurplan voor deze gemeenten tot stand gekomen. De inwoners-capaciteit van dit plan bedraagt 178.000, terwijl de bevolking van nu krachtens eigen natuur-lijke aanwas van ? 121.000 tot 147.000 in 1980 zal oplopen, volgens een voorzichtige prognose.235LeidenEr is dus een opvangcapaciteit van 31.000 personen.Het merk-waardig verschijnsel heeft zich nu voorgedaan dat de randgcmeenten aanvankelijkde gedachte van een bcpaalde opvangcapaciteit vcr van zich afwlerpen, rerwijl juist Leidendeze opvangcapaciteit zo hoog mogelijk venst op te voeren, in de vaste overtuiging, de ge-meente 's-Gravenliage daarmee in aanzienlijke mate van dienst te zijn!Vandaar dat de gemeenteraad van Leiden de wens lieeft uitgesproken het structuurplan eengrotere oravang te geven en daarmede de mogelijkheden te sciieppen voor de uitgroei van deLeidse agglomeratie tot een woon- en werkgebied van 220.000 tot 250.000 inwoners binnen eentijdsverloop van ca 25 jaren. Dit is niet overdreven van opzet. Ook van provinciale zijdedenkt men in deze orde van grootte, want voor de grote Leidse agglomeratie heeft men hetgetal van 300.000 genoemd.De opvang van de bekende Haagse ,,overspili" is dus verzekerd!Leiden is verder gegaan en heeft de hoofdiijnen van het structuurplan met zijn consequentiesten aanzien van de eigen stad verder getrokken in de vorm van een wegenschema. Dit wegen-schema heeft de raad in februari j.l. vastgesteld, met dien verstande, dat de raad burgemeesteren wethouders heeft gevolgd, toen dezen voorstelden het door de dienst van gemeentewerkenontworpen schema voor de binnensta.d niet te aanvaarden.Hoeveel verdiensten dit schema ook mocht hebben -- u zult er straks van Ir Drost meer vanhoren -- het college meende, dat een grotere voorzichtigheid ten aanzien van de historischestadskern geboden was.Een loftuiting aan het adres van B. en W. liet Heemschut dan ook niet achterwege, evenminde gebruikelijke banvloek des heren Ton Koot ten aanzien van het plan tot demping van delaatste modderige meters van het Levendaal, luidende:,,Deze demping kan slechts als moedwillige vernieling van stadsschoon worden gekwalificeerd."Men kan er ook anders over denkenEen beslissing over dit alles is nog niet gevallen.Onze stedebouwkundige dienst heeft de tanden gezet in het moeizame werk, dat moet leidentot het reconstructieplan voor de Leidse binnenstad, een plan, dat -- tezamen met het binnen-kort vast te stellen herziene wederopbouwplan voor het Stationsplein en omgeving -- deLeidse binnenstad de schaal zal moeten geven die zij nodig heeft, wil deze binnenstad hetkloppende hart gaan vormen van een woongebied van 250.000 mensen.Moge U ervan overtuigd zijn, dat de kleine en grote ,,stenengetu!gen" van het verleden voorhet Gemeentebestuur van Leiden de belichaming zijn van het streven, het goede te behouden.maar bovendien door schepping van eigentijdse vormen te vermeerderen.236Gulden regelvoor lietmodernebouivenv-W^^-'"9mmIn de Nederlandse volkswoningbouwwordt toenemende aandacht besteedaan een moderne, doelmatige vioerafwerking.Dat wil zeggen: aan permanent linoleum.Permanente vioerafwerking vereist slechtseen matige verhoging van de huurprijs.De praktijk leert, dat iedere huurderdeze toeslag graag over heeftvoor de vele onmiskenbare voordelen :* permanent linoleum betekent voorde huurder een aanzienlijke verlichtingvan zijn installatie-budget;* garandeert ook de minder draagkrachtigeneen volwaardige vioerbedekking;* bevordert de geluid-isolatie tussende woonlagen;* is blijvend bacteriendodend, dus hygienisch;* heeft een lange levensduur, de kieuren gaandoor-en-door, dus kunnen niet wegslijten;* verhoogt de woonbeschaving.linoleum kromiTienie..;:???'p-'' Onze afdelingtechnische adviezenverstrekt gaarnevolledige inlichtingen(telefoon 02980-81941).Voor keuken, douchecel en halook colovinyl plastic asbesttegels,soepel en siijtvast, in hoge mate bestand tegen olien.vetten, zuren en vele andere chemicaiien.Vraag ook naar colorite cumaronhars tegels,eveneens in vele fraaie tinten.J. C NIEUWENHUIZENAannemersbedrijfAMSTERDAM-Z. 2Amstelveenseweg 954Telefoon 722.802hC^DIENST VAN VOLKSHUISVESTINGBy de afdeling Woningrbestand, onderafdelingSociaal Onderzoek, kan eensocioloogmot bedrijfseconomische belangstellingofeenbedrijfseconoommet aociologische belangstelling worden ge-plaatst.Bekendheid met vraagstukken de volkshuls-vesting betrefifende, strekt tot aanbeveling.Salarisgrenzen: f 7.382,- tot f 11.707,-.Aanstelling boven het minimum is mogelijk.Aan gehuwden worden in het algemeen de reis-of pensionkosten en verhuiskosten vergoed.SoUicitaties te richten tot burgemeester enwethouders en in te zenden aan de chef vanhet bureau Personeelvoorziening, kamer 331,stadhuis, binnen 14 dagen onder no. 437.PROVINCIALE PLANOLOGISCHE DIENSTIN LIMBURGBij deze te Maastricht gevestigde dienst kan op de afdehngonderzoek worden aangesteld eenMIDDELBAAR ONDERZOEKERGegadigde moet beschikken over zodanige theoretische ken-nis en practische ervaring t.a.v. het planologisch onderzoekdat hij kan worden belast met de dagelijkse leidlng op degenoemde afdeling.Het bezit van het diploma middelbaar planologisch onder-zoeker is gewenst; vergevorderde studie voor dit diploma ism ieder geval noodzakelijk.Aanstelling kan geschieden in de rang adm. ambtenaar lekl. of adm. hoofdambtenaar (salarisgrenzen f 6079 -- -/ 9234,--).SoUicitaties met uitvoerige gegevens binnen 8 dagen aande Directeur van de dienst, postbus 4, Maastricht.? Nieuwbouw? Verbouwingen? OnderhoudIN GEHEEL NEDERLAND? OUD IJZER SLOOPOBJECTEN? KOPER - LOOD - ZINK^ Oude en nieuwe metaalafvallen:"' Wij geven de hoogste prijsen komen door geheel het landFirmaHAYE - DEN HAAGBINCKHORSTLAAN 358 -- TELEFOON 720131yiyGEMEENTE AMSTERDAMVoor de vervulling vantwee staffunctiesbij de afdeling STADSONTWIKKELING van de DIENSTDER PUBLIEKE WERKEN worden gevraagd:1. een bekwaam ingenieur of architect, die in de rang vanHoofdarchitect-Stedebouwkundigezal worden belast met de leiding van de Ontwerpafdeling(plannen voor uitbreiding, stadsvernieuwing, sanering e.d.);2. een academisch gevormdePlanologisch Onderzoekerals medewerker en plaatsvervanger van de hoofdingenieur-stedebouwkundige belast met de Survey.Voor deze staffuncties komen uitsluitend in aanmerking zij,die over een rijpe ervaring op het terrein van de planolo-gische ontwikkeling van een grote stad beschikken.Nadere inlichtingen over deze betrekkingen kunnen wordenverkregen bij de Hoofdarchitecte, hoofd van de afdelingStadsontwikkeling, Stadhuis (tel. 64455, toestel 1349).SoUicitaties onder no. 60517 in te zenden hij de Directeurder Gem. Personeelsvoorziening, Sarphatistraat 92, Am-sterdam-C.Stedebouwkundige prohlemenen plannen. Typering LeidseagglomeratieStedebouwkundige problemen en plannen van Leiden en omgeving.Typering van de Leidse agglomeratie.Ir. ]. C. H. DroitDe onderlinge relaties van stedebouwkundigeaard tussen Leiden en de aangrenzende ge-meenten Oegstgeest, Leiderdorp, Voorschotenen Zoeterwoude en de daarmede samenhan-gende problemen maakten het noodzakelijkeen gemeenschappelijk stedebouwkundig planop te stellen. Dit plan, ontworpen door destedebouwkundigen van de betrokken gemeen-ten, staat bekend onder de naam: ,,Structuur-plan voor de Leidse agglomeratie". Door degemeenteraden van de genoemde gemeentenis dit structuurplan in 1958 aanvaard, methet doel om als uitgangspunt te dienen vooreen gecoordineerd stedebouwkundig beleid engezamenlijk op deze wijze een stedelljk ge-bied te doen ontstaan, dat een waardige eneigen plaats in de Randstad Holland zal in-nemen.In bovengenoemd plan wordt derbalve in gro-te lijnen aangegeven op welke wijze de ruim-telijke ontwikkeling van Leiden en de ge-noemde aangrenzende gemeenten zich zal kun-nen voltrekken onder invloed van de econo-mische en sociale situatie, walk hier in de toe-komst naar alle waarschijnlijkheid wordt ver-wacht. De stedelijke ruimte wijzigt zich voort-durend als gevolg van haar aanpassing aande zeer dynamische maatschappelijke situatie.Het zal daarom noodzakelijk zijn de toekom-stige ruimtelijke ontwikkeling van Leiden enomgeving niet alleen af te stemmen op deplaatselijke situatie, doch vooral te zien inhet raam van het economische toekomstbeeldvan het westen van Nederland. De planolo-gische wensen en mogelijkheden op het gebiedvan het wonen, het werken, het verkeer en derecreatie houden hiermee immers nauw ver-band. De snelle bevolkingstoename van onsland en van de Randstad Holland in het bi-zonder roepen op planologisch gebied en opdat van de daarmee samenhangende werkgele-genheid grote problemen op, welke ook JeLeidse agglomeratie niet onberoerd laten. Deplaats van iedere gemeente afzonderlijk wordtin deze ontwikkeling van steeds mindere be-tekenis. Dit structuurplan voor de Leidseagglomeratie geeft dan ook duidelijk de ten-dens aan van het streven der gemeenten naarmeer onderlinge samenhang in groter ver-band, in het onderhavige geval op het ge-bied van de ruimtelijke ordening. In het struc-tuurplan komt immers de wil tot coordinatievan de afzonderlijke stedebouwkundige plan-nen in de vorm van een harmonisch samen-gevoegd stedelijk gebied duidelijk naar vo-ren, hoewel echter ook de onderlinge ver-schillen uiteraard een rol blijven spelen en metde eigen functie en problemen van iedere ge-meente rekening meet worden gehouden. Uitstedebouwkundig oogpunt bezien was tot nutoe in de ontwikkelingsgang van de bebou-wing in de betrokken gemeenten weinig tebespeuren van het bouwen naar een plan vooreen gezamenlijk stedelijk gebied van enigc al-lure. De bebouwingen van Leiden en van deomringende gemeenten beginnen echter steedsmeer aaneen te groeien en elkaar te naderen,hoewel ook andererzijds door de bouw vanafzonderlijke bebouwingscomplexen in de aan-grenzende gemeenten en de lintbebouwinglangs de oevers van de Rijn de bebouwings-structuur steeds meer een uiteengerafelde vormgaat aannemen.Voorts valt te constateren, dat de eertijdskarakteristieke verschillen tussen de stadsbe-bouwing van Leiden en de dorpsbebouwingvan Oegstgeest, Leiderdorp en Voorschotenbezig zijn te verdwijnen, waardoor in zekercmate een uniforme verschijning van deze ge-meenten beglnt te ontstaan. De gemeentenOegstgeest, Voorschoten en in de laatste jarenook Leiderdorp groeien deels uit tot stedelijkewoonwijken met een uitgesproken voorkeurvoor de zogenaamde middenstandsbebouwing.Vooral Oegstgeest en ook Leiderdorp ontwik-kelen zich stedebouwkundig bezien tot in feiteLeidse woonwijken. Hier wonen voor eengroot deel Leidse werkforensen. Voorts gee?tde beroepsstructuur van de gemeenten van deagglomeratie tezamen een meer evenwichtigeopbouw te zien dan die van de gemeentenafzonderlijk en nemen tevens de onderlingerelaties ook op andere gebieden tussen de ge-meenten toe. Dit alles wijst erop, dat dezegemeenten tezamen meer en meer als een ste-delijk gebied gaan functioneren. Binnen ditstedelijk gebied ligt de oude Leidse binnen-stad: het zakelijk en cultured centrum. Destedebouwkundige toekomst van de binnenstadzal dan ook nauw verweven zijn met die vande Leidse agglomeratie.Eertijds was deze binnenstad, omringd doorzijn vestingwallen, een afgerond stedelijk ge-heel met veelal een gemengde bebouwing, hoe-wel door de ontplooiing van de lakennijver-heid in de 17e eeuw reeds kleine afzonderlijkewoonbuurten voor arbeiders werden gebouwd.Een paar eeuwen is de stad binnen de vesting-wallen gebleven en slechts weinig gegroeld.Eerst sinds de jaren twintig van deze eeuwwerd een aanvang gemaakt met nieuwe woon-wijken buiten de singels, welke ontwikkelingzich thans in snel tempo voortzet in de vor-ming van nieuwe woonwijken van steeds gro-tere omvang. De oude binnenstad is thans invengelijking met de nieuwe woonwijken nogvan grote omvang. Bijna een derde gedeeltevan de bevolking woont nog binnen de sin-gels. Eerst in de laatste jaren zijn twee afge-ronde woonwijken buiten de singels, namelijk,,Leiden-noord" en ,,Rodenburgerpolder", ter?frootte van 20.000 - 25.000 inwoners, vol-tooid.Enkele demografische gegevensOm een globale indruk te krijgen van de om-vang en betekenis van de Leidse agglomeratiezijn de volgende gegevens van belang. Hetinwoneraantal van Leiden en de vier randge-meenten bedraagt thans bijna 135.000, als volgtgespecificeerd per 1 januari 1959:237Stedehouwkundige problemenen plannen. Typering LeidseJomcratie0- tC238Stedebouwkundige problemenen plannen. Typering LeidseagglomeratieLeiden:Oegstgeest:Voorschoten:Leiderdorp:Zoeterwoude:95.882 in-woners13.365 inwoners13.235 inwoners6.237 inwoners6 128 inwonersSinds 1949 nam liet inwoneraantal toe met15.100, d.w.7,. gemiddcld 1510 inwoners perjaar of wel een gemiddelde groei van 1.26"/oper jaar. Van een spectaculaire groei is der-halve geenszins sprake. Het inwonertal van degemeente Leiden neemt alleen toe door eengeboorteoverschot. Jaarlijks is er een belang-rijk vertrekoverschot, voor een belangrijk deelveroorzaakt door buitenlandse migratie. Ditvertrekoverschot wordt slechts ten dele ge-compenseerd door de vestigingsoverschotten inde aangrenzende gemeenten.Onderstaande tabel 1 geeft daarvan een over-zicht voor de laatste tien jaren.De groei van de vier randgemeenten tezamenwas dus beduidend hoger dan van de ge-meente Leiden. Dit blijkt ook duidelijk uit devolgende tabel 2.Voorts doet zich hier, evenals bij andereoude steden, een bevolkingsverschuiving vande centrumgemeente naar de randgemeentenvoor, voornamelijk naar Oegstgeest en Leider-dorp. Vanuit het agrarisch gebied rondomLeiden valt weer een geringe trek naar destad aan te wljzen. Wat de beroepsstructuurbetreft staat volgens de tellingen van 1947 denijverheid in de gemeente Leiden met circa44''/o van de beroepsbevolking bovenaan, ter-wijl in de gemeente Oegstgeest de werkkringoverheidsdiensten, vrije beroepen, onderwijse.d. met circa 26 "/o overheerst. In de ge-meente Leiderdorp is de nijverheid met 37,5 "/oweer de belangrijkste groep.Functies van de agglomeratie.De voornaamste functies, welke de stad ver-vult door zijn ligging en ontwikkeling, komennaar voren in:1. de Universiteit, de oudste van ons land,met een studentenaantal van meer dan 5.000,een uitgebreide wetenschappelijke staf met veledaaraan verwante instellingen en instituten.Afb. 2. StructuurplanVoor dit universitair centrum wordt een groteontwikkeling verwacht. Voor 1980 is namelijkeen prognose van circa 10.000 studenten opge-steld. In het bizonder zullen de B-faculteitcneen grote uitbreiding ondergaan. In het kadervan de ontwikkeling van de Randstad Hollandzal de Universiteit meer en meer als het we-tenschappelijk centrum van bizondere beteke-nis, mede door verdergaande specialisatie,gaan functioneren. De Leidse agglomeratie zaldan ook ruimte moeten bieden voor velerleigedifferentieerde voorzieningen.2. De Industrie, vanouds In Leiden gevestigden van nationale en Internationale betekenis.De van oorsprong eenzijdige structuur van deIndustrie heeft zich thans gewijzigd in eenmeer bevredigende, veelzijdige opbouw, waarin239Stedebouwkundige problemenen plannen. Typering LeidseagglomeratieAfb. 3. Vergroot structuurplaii Leidse agglomeratie240lopen, spelen, schuiven, krassendaar moeten vloeren in kleuterscholen tegen kunnen.De peuters die er dagelijks overrondscharrelen hebben in hun jeugdige onschuld geenenkele consideratie met de vloerbedekking.Over de gehele wereld verspreid werdenreeds miljoenen vierkante meters MARLEYFLEX enMARLEYTILE gelegd.Ze kunnen tegen een stootje, hebben prachtigedessins, zijn gemakkelijk schoon te houden enliggen in een billijke prijsklasse.Overal waar sterke en mooie vloeren wordengewenst: in scholen, ziekenhuizen, restaurants,cantlnes, kantoren, woonhuizen etc. treft menMarleyflex of Marleytile aan.MARLEYFLEX en MARLEYTILE zijnprodukten van de beroemde MARLEY- groepdie fabrieken heeft in vele landen van de wereld.MARLEYTILE NEDERLANDKey & Kramer. Maassluis -- De Lint, Den Haag -- Nierstrasz. Amsterdam20.000 WONINGENworden er jaarlijks in Nederland gebouwd,waarvan de zolder in het geheel niet ofslechts met moeite benut kan worden we-gens het ontbreken van een gemakkelijketoegang naar de zolderruimte.De ideale opiossing vormt een;MONARCI- TIRAPautomatisch inschuifbaarof opvouwbaar!W. MEYERINK DENEKAMPTelefoon 362 Giro 344692MetselbedrijfG. J. VAN DEN ANKERELANDSGRACHT 95iAMSTERDAM-C-- TELEF. 34193STRAATWERKRIOLERINGTEGEL-,METSEL- enBETONWERKRONDHOUTHANDEL LEENEDEN HAAGLeyweg 52 - 62 Telef. K 1700-361029SCHERPE PRIJZEN inSTEMPELHOUTHEI- en AFRASTERPALENBOVENLANDS STEIGERHOUTBOUW-,AANNEMERS- enMETSELBEDRIJFLouis vanBreukelenDEN HAAGZwarteweg 26 - Telefoon 113370I.V.PolyvilenFabriek van thermoplastische productenSCHIEDAM - Rotterdamsedijk 160Telefoon 01800-64300 en 63346Polyvile-muurbespuiting(op basis van P.V.A. en P.V.C.)Decoratief - afwasbaar - kleurechtPolyvile-X buitenmuurplasticBeschermt beton tegen alle weersinvloedenLeverbaar in iedere gewenste kleurSiliconen(geen na-zouten)tegen doorslaande muren en ter beschermingvan betonP.V.C.-vloerenin tegelvorm en banenOp al onze materiaien langdurige garantieVraagt vrijblijvend offerte of vertegenwoordigersbezoekJ.E. STORKVENTILATORENVOOR UW BEDRIJFDEN HAAGJUNOSTRAAT 35TEL.O 1700-85 21 08*TELEFOON 070 - 85 21 08*Stedebouwkundige probletnenen plannen. Typering LeidseagglomeratieTabcl 1.Jaren Groei door geboorte-overschot Migratiesaldo Totale groei1949-1959Leiden11649randgem.5144aggl-16793Leiden-- 5038randgem.4-3351aggl--- 1687Leiden6611randgem.8495aggl-15106Tabel 2. Bevolkingsaanwas In VoJaren1949--1959Leiden7.4 "Unaast de wolindustrie en de voedings- en ge-notmiddelennijverheid de metaalnijverheid eendominerende rol is gaan spelen. In de metaal nijverheid is het aantal werknemers (in bc-drijven met meer dan tien werknemers) in deiaren 1950--1958 gestegen van 2330 tot 3598,een groei van rulm 50 Vo. Verscheidene kwali-teitsindustrieen hebben zich na de oorlog hiergevestigd. Hieronder bevinden zich zes Ame-rikaanse vestigingen, terwijl nog een tweetalAmerikaanse fabrieken kortgeleden tot vesti-ging hebben besloten. Dit heeft tot gevolg ge-had, dat in verhouding meer geschoolde werk-nemers nodig waren. Industrieen van onder-scheidene grootten zijn gelegen in de binnen-stad en belemmeren een goede stedebouwkun-dige ontwikkeling. Gelukkig verplaatsen dezebedrijven zich meer en meer naar de industrle-terreinen. Evenwel zijn momenteel binnen dehuidige Leidse gemeentegrenzen praktisch geenindustrie-terreinen meer uit te geven. De aan-leg van een nieuw industrie-terreln van groteomvang is zeer noodzakelijk om expansie-mogelijkheden te scheppen voor de bestaandeindustrieen welke in de binnenstad zijn ge-vestigd. Hiermede kan onder meer de wegworden geeffend voor een reconstructie van debinnenstad.3. Het streekverzorgend centrum voor hetagrarisch gebied (Rijnstreek en Zuid-HoUandswcidegebied), de zuidelijke helft van de bollen-streek en voor de badplaatsen Katwijk enNoordwijk met totaal circa 300.000 inwoners.Deze functie komt vooral tot ultdrukking in;Oegstgeest24.3 ?/oVoorschoten37.6 ?/oa. de grote omvang en concentratie van hetwinkelapparaat (in 1948 totaal circa 200winkels per 10.000 inwoners en binnende singels 460 stuks per 10.000 inwoners)en het grote aantal grossiers;b. de markten en veilingen: waarbij vooral debelangrijke veemarkt moet worden ge-noemd en de zeer druk bezochte week-markt. Voorts de kaasmarkt en de groen-ten- en fruitveiling;c. het grote aantal streekscholen, dat nogvoortdurend toeneemt;d. het energiebedrijf (stedelijke fabrieken vangas en electriciteit) met een verzorgingsge-bled, dat het noordelijk deel van Zuid-HoUand omvat.4. Het forensisme. De Leidse agglomeratievervult namelijk in belangrijke mate eenwoonfunctie in de Randstad Holland en welspeciaal voor de Haagse agglomeratie. Als ge-volg van de gunstige verkeersgeografische lig-ging en de verbetering van verkeersverbindin-gen, bijvoorbeeld de aanleg van rijksweg 4a,vestigden zich vooral in de gemeenten Oegst-geest en Voorschoten en de laatste jaren ookin de gemeente Leiderdorp vele woonforensen.In dit proces speelt de voortdurende toenamevan werkgelegenheid en het afnemen van devestigingsmogelijkheden in Den Haag een be-langrijke rol. In 1956 waren reeds meer dan2200 gezinshoofden en alleenstaanden woon-achtig in de Leidse en werkzaam in de Haag-se agglomeratie, waartegenover omgekeerd eenforensenseroom stond van nog geen 800 perso-Leiderdorp34.9 VoZoeterwoude11.90/0nen, per saldo een forensenoverschot van 1450personen. Deze Leidse woonfunctie zal in detoekomst aanmerkelijk toenemen.Het forensenverkeer per trein en langs de wegtussen beide agglomeraties zal daardoor in detoekomst snel toenemen. Nieuwe verkeersver-bindingen moeten daartoe worden aangelegd.Andererzijds wijst dit forensenverkeer er ookop dat de werkgelegenheid in Leiden in be-langrijke mate zal moeten toenemen om ge-lijke tred met de toekomstige bevolkingsgroeite houden.5. Als garnizoensstad is Leiden van belangdoor de aanwezigheid van een drietal kazer-nes, welke nog in de binnenstad zijn gelegen.WtGENSTELSt^AGGLOMERATIEAfb. 4. Schema wegenstelsel241Stedeboutvkundige prohletnenen plannen. Typering LeidseagglomeratieIn de toekomst zullen deze uit de binnenstadmoeten verdwijnen.Toekomstige ontwikkelingDe bovengenoemde functies bieden eenvruchtbaar uitgangspunt voor een verdere ont-wikkeling van de Leidse agglomeratie, welkein steeds belangrijkere mate be'i'nvloed zalworden door de te verwachten groei van deRandstad Holland. Daarbij is de ligging vande Leidse agglomeratie in deze Randstad vanprimaire betekenis. In de Randstad kunnenrwee gebieden worden onderscheiden. Hetnoordelijke van de IJmond en Amsterdam viahet Gooi naar Utrecht en de Heuvelrug enhet zuidelijke gebied met Dordrecht, Rotter-dam en Delft, Den Haag en Leiden als stede-lijke zwaartepunten. De boUenstreek, hoewe!deels verstedelijkt, ligt als een scheidend ele-ment tussen beide gebieden. Leiden is dus ge-legen op het noordelijke punt van de zuidelijkestedenkrans. Deze ligging van de Leidse agglo-meratie in de Randstad is ongetwijfeld vooreen verdere ontwikkeling zeer gunstig te noe-men, vooral verkeersgeografisch gezien. Eenaantal zeer belangrijke verkeerswegen, zoalsrijksweg 4, 4a, 8 (door de boUenstreek) en 11(door de Rijnstreek) voeren door of langs deagglomeratie. De dominerende plaats van DenHaag, op korte afstand van Leiden gelegen,en de snelle bevolkingsgroei van de Haagseagglomeratie, oefent evenwel op de ontwik-keling van de Leidse agglomeratie in zekeremate nog een remmende invloed uit. Trou-wens de ontwikkeling van andere historischeoude steden als bijvoorbeeld Dordrecht, Gou-da en Delft vertoont eveneens een langzaamgroeitempo in verhouding met die van de inie nabijheid daarvan gelegen grote steden alsRotterdam e.o. en Den Haag. Wat de Leidseigglomeratie betreft zal een steeds grotere in-vloed van Den Haag merkbaar worden, welkeot gevolg zal hebben dat bovengenoemde rem-nende invloeden in kracht zullen afnemen./oor Delft zal hetzelfde gelden. Indien deLandstad wordt onderverdeeld gedacht Intedengroepen, dan behoren de Haagse en degrote" Leidse agglomeratie (inclusief Katwijkc.a.) en Delft tot een stedengroep. Planologischen ook economisch gezien zal deze stedengroepmeer en meer tot een samenhangend geheelgaan uitgroeien. De ontwikkeling van de ver-keersmiddelen maakt dit mogelijk. Hierbijkomt nog de omstandigheid, dat de toekomsti-ge uitbreiding van de Haagse agglomeratiezeer grote problemen opwerpt. De bebouwingvan Den Haag begint immers met rasse schre-den de ,glazen stad" van het Westland, dedulnstrook met het waterwingebied, het fraaielandschap bij Wassenaar en de Rijkswegen tenaderen. Nieuwe werkgelegenheid en daarme-de gepaard gaande bevolkingsgroei zullen hierevenwel onverminderd blijven aanhouden.Voor de toekomstige stadsultbreiding is danook een oplossing gevonden in de vorm vanhet plan voor de bouw van een nieuwe stadaan de oostzijde van de Haagse agglomeratieen een ,,overloop" van bevolking naar deLeidse agglomeratie en Delft. De samenstel-lers van het rapport ,,de ontwikkeling vanhet westen des lands" verwachten voor deonderhavige stedengroep in 1980 een bevol-king van ongeveer 1.200.000 inwoners. Mo-menteel bedraagt de bevolking van deze ste-dengroep reeds meer dan 960.000. De inwoner-capaciteit van de Haagse agglomeratie blijftechter na voltooiing van de uitbreiding en desanering practisch dezelfde als het huidige in-wonertal. In eerste instantie zal dus na het,,vor' lopen van de Haagse agglomeratie(vooral ten aanzien van woningwetwoningen)een beroep op de ruimtelijke mogelijkhedenvan de ,,grote" Leidse agglomeratie en Delftworden gedaan om de druk op de Haagse teverlichten. Voorts zal het nog wel noodzake-Iijk blijken dat een nieuwe stad, welke vol-gens de opgestelde plannen een inwonertal vanruim 100.000 zal verkrijgen, een verdere oit-wijkmogelijkheid schept. Het moet wel duide-Hjk zijn dat de Leidse agglomeratie de ge-schiktheid en de ruimtelijke mogelijkheden be-zit om aan deze aan haar gestelde taak tenaanzien van een ,,overloop" te kunnen vol-doen. De verdere ontwikkeling van eigenfuncties (Rijksuniversiteit, Industrie, veemarkt,electrische centrale e.d.) stelt voorts ook eisenop ruiratelijk gebied. In het opstellen van hetreeds genoemde structuurplan voor de Leidseagglomeratie is daarom rekening gehouden metde beide ontwikkelingsaspecten. Wanneer doorde ,,overloop" in betrekkelijk korte tijd nieuwewoonwijken met vele forensen zullen moetenverrijzen, dan mag dit niet tot gevolg hebben,dat de Leidse agglomeratie voor een groot ge-deelte een ,,slaapsatelliet" van de Haagse ag-glomeratie wordt! Met een belangrijke uitbrei-dmg van eigen werkgelegenheid is in hetstructuurplan dan ook rekening gehouden.Vooral de oude Leidse binnenstad zal zichdan in snel tempo aan de eisen van centrumvan de snel groeiende agglomeratie moetenaanpassen. Op een doeltreffende sanering vande binnenstad kan een krachtige stimulansvan buiten niet anders dan een heilzame uit-werking hebben.Op afb. 1 is de ligging van de toekomstigeLeidse agglomeratie in relatie tot Den Haagc.a. en Delft weergegeven. Het behoud vande groenzone tussen de Haagse en de Leidseagglomeratie, bestaande uit de landgoederenDuivenvoorde, Ter Horst, Raaphorst en Zuid-wijk, is wel van bizonder groot belang omdaarmede het aan elkander groeien der beideagglomeraties te voorkomen. Het vliegveldValkenburg, dat meer en meer een belem-merende invloed op de ontwikkeling van debebouwing gaat uitoefenen, en het dorp Rijns-burg, omgeven door kostbare cultuurgronden(bloementeelt en tulnbouw), vormen in weste-lijke richting de begrenzing van de agglome-ratie. Ze voorkomen tevens een vergroeiingvan Leiden en omgeving met het zich sneluitbreidende Katwijk. Om de bestemmingen enbegrenzingen in het gehele gebied van deRijnmond vast te leggen zal een streekplanniet kunnen worden ontbeerd. Aan de noord-oostzijde is het merengebied gelegen met hetfraaie polderland en zijn karakteristieke mo-lens. Zo ligt naar het zuidwesten de centraleopen ruimte van de Randstad, dat volgens deinzichten van de werkcommissie westen deslands zijn in hoofdzaak agrarische bestemmingmoet behouden. De begrenzing van de uitbrei-ding van de Leidse agglomeratie wordt in zeer42Stedebouwkundige problemenen plannen. Typering LeidseagglomeratieWEGENSCHEMA ENHOOFDBESTEMMINGEN(alsw?9*rL en (tnieliide rtoofdwrtieerswagtn^oliehjk sirtNed rrBtingen-in onder-zoekmmm "?""hoofdverkeerf.we9 mel ongelijli.van v-oninger beg grono)tuHjrtle ge&ajweorijljii:versiteit.j3 lotontworpeneenmileliingenbestoond -- ontworponijkverbindingswegenH n I I ipoorv?9 met ond?raoorS/.'/,,,[T Vi"l!'}'-}U'iiirlwinktle?ntra in woongeKotl ^ilnmiliihlllli.\P I porkeerplooUecreolie en groenvooriie,OCMEENTCWERKEN LEIDENAfb. 5. Wegenschema en hoofdbestemmingen243Stcdebouwkundige problemenen plannen. Typering LeidseagglomeratieMONUMENTENKAAW*fi itjfiffiL^r KtcflftAfb. 6. Monumentenkaartsterke mate door bovengenoemde aspecten be-paald.Afb. 2 laat het structuurplan zien, zeals hetdoor de daarbij betrokken gemeenteraden isaanvaard en verder door middel van stede-bouwkundige regelingen zal worden uitge-werkt. De omvang van het plan wordt insterke mate beheerst door de ligging van be-staande en ontworpen primadre hoofdver-keerswegen, welke immers een sterk schei-dende functie bezitten. Zo bepaalt het ont-worpen beloop van rijksweg 4b, die de scha-kel tussen rijksweg 4 en de nieuwe autowegrijksweg 4a zal gaan vormen, grotendeels debegrenzing van de agglomeratie in zuid-wes-telijke richting. In noordelijke richting stelteen belangrijke randweg, welke vanaf provin-ciale weg 5 naar de rijksweg 4 (bij het Groe-ne kerkje in Oegstgeest) voert, de grens aande bebouwingsmogelijkheden. In zuid-oostelijkeen noord-westelijke richting geldt dit voorRW 4 en RW 4a. De gronden binnen dit we-genstelsel zullen praktisch geheel als stedelijkgebied in beslag kunnen worden genomen. Bul-ten deze ring van hoofdwegen is alleen voorde kem van Voorschoten een uitbreiding vaneen in verhouding geringe omvang ontworpen.Uit agrarisch oogpunt bezien is het volledigbenutten van het gebied binnen de hoofdver-keerswegen zeer gewenst, omdat op deze wijzeeen duidelijke afbakening van het agrarischareaal en het stedelijk gebied wordt verkregen.Het overschrijden van deze verkeerswegen metbebouwing naar het agrarisch gebied mag al-leen dan gemotiveerd zijn, wanneer de socialeen economische ontwikkeling van het stedelijkgebied dit noodzakelijk maakt. Dit is naraelijkreeds bet geval met het geprojecteerdc indus-trieterrein, gelegen tussen de spoorbaan Lei-244Stedehouwkundige problemenen planner!. Typering LeiclseagglomeratieHoc)|^andse Kerk en Ned. Herv. Weeshuis aan de Hooglandse Kerkgracht te Leiden(Foto H. Kleibrink)den--Alphen en de Rijn. De gunstige verkeers-liigging van dit gebied ten opzichte van deinterlokale verkeerswegen, spoorlijn en vaar-water is van dien aard, dat, mede in verbandmet de reeds aanwezige bedrijven langs deRijnoever, de plaats van dit nieuwe werkgc-bied zeer zeker verantwoord is.Een overschrijding van rijksweg 4a door destichting van nieuwe woonwijken is, in dezefase van de ontwikkeling der agglomeratie, indit plan niet opgenomen. De bestemming vande fraaie landelijke ruimten rondom de Doesen de dorpen Zoeterwoude, Zuidbuurt en Wei-poort moet zeer zorgvuldig worden bezien inhet kader van de ruimtelijke ordening voorhet middengedeelte van de provincie Zuid-Holland. In verband hiermede dient de uit-breiding van de direct buiten het stelsel vanhoofdverkeerswegen gelegen nederzettingcn, teweten Zoeterwoude, Warmond, Rijnsburg enValkenburg, zich absoluut te beperken.De opbouw van het stedelijk gebied der ag-glomeratie in woonwijken, recreatiegebiedene.d. is gebaseerd op een functionele geleding.Rondom de Leidse binnenstad zijn een drietalgrote woonwijken of stadsdelen gegroepeerd,(Foto H. Kleibrink)Rapenburg245Stedebouwkundigc problemenen plannen. Typering Leidseagglomeratiey.... ?is.;;1 1 ' .A spK*"%^'ffr=?ft^KAARiEMJAfb. 7. Inventarisatiekaartwelke onderling min of meer gescheiden zijndoor recreatiegebieden, concentraties vanopen bebouwing van bizondere aard (scho-len, universiteit en gestichten), hoofdinvals-wegen, spoorbanen en vaarwater. Deze geledehoofdvorm zal ongetwijfeld voorkomen, datte uitgestrekte, monotone bebouwingscom-plexen ontstaan.In de in het plan neergelegde compositie vanzich afwisselende groene en stenen stadsdelenis getracht de schaal van een middelgrote stadte verkrijgen. Het zal voor de betrokken ge-meentebesturen en -raden veel wijsheid vragenom zich deze schaalvergroting bewust te wor-den en daarnaar op verantwoorde wijze tehandelen.Een viertal nieuwe woonwijken of stadsdelenzijn in het structuurplan te onderkennen.1. De uitbreiding in zuidwestelijke richtingtot aan rijksweg 4b, waar een uit vier woon-wijken opgebouwd stadsdeel gaat ontstaan,246Stedebouwkundige problemenen plannen. Typering Leidseagglomeratiegelegen asm weerszijden van de Rijn tot aande Haagse Sc'houw. Hier zullen voor meerdan 50.000 inwoners woningen zijn, waarbij debestaande bebouwing van het Morskwartier enhet Haagwegkwartier is inbegrepen. In ditgrote stadsdeel zullen onder meer de woon-forensen op Den Haag een plaats kunnen vin-den. Mede daarom is een nieuwe hake aan despoorlijn, gelegen ten westen van de Vink ont-worpen.2. De -woonwijk Oegstgeest met een flinkeuitbreiding in noordelijke richting tot over hetOegstgeesterkanaal, daarmee uitgroeiende toteen omvang van circa 21.000 dnwoners. Dehuidjge functie van Oegstgeest als woonwijkbinnen de agglomeratie en als forensenplaatsvoor de Randstad, kan zich op deze wijzeverder ontplooien. Een aaneengesloten groen-gopdel rondom deze woonwijk, bestaande uitOud Poelgeest, Leidse Hout, het opgaandehout van de inrlchtingen Endegeest en Voor-geest, accentueert in landschappelijk opzichtdeze speciale ligging van Oegstgeest.3. De woonwijk in de Munnikenpolder enZijllaan- en Meyepolder van de gemeente L"?-derdorp. Deze, zeer grote, woonwijk legt deverbinding van het huidige Leidse woongebiednaar dat van de oude kern van Leiderdorp.Langs de ZijI is enige uitbreiding van een be-staande Industrie (touwfabriek) gedacht. Denabije ligging van de Rijksweg 4a is medemet het oog op forenzenvestiging zeer gunstigom hier een nieuwe woonwijk te realiseren.Voorts is deze woonwijk, welke een uiteinde-lijke capaciteit bezit van meer dan 30.000inwoners, van groot belang als woongebiedvoor de arbeiders op het nieuwe industrieter-rein langs de Hoge Rijndijk.4. De woonwijk Voorschoten (kern), welke inmindere mate dan de andere bij de directeopbouw van de onderdclen is betrokken, dochzeer zeker bij de Leidse agglomeratie behoort.Door zijn ligging kan het bijzonder goed defunctie vervuUen als woonplaats voor foren-zen, middenstanders e.d. Deze woonwijk zalzich kunnen uitbreiden tot een omvang vancirca 17.000 inwoners.De toekomstige omvang van de volgens hetafgebeelde structuurplan te bouwen stad be-draagt met inbegrip van de uitbreiding vanVoorschoten (kern) circa 195.000 inwoners, datwil zeggen dat een toename met ruim 60.000inwoners mogelijk is. Bij de bepaling van dezecapaciteit is met een omvangrijke sanering vande oude bebouwing, voornamelijk in de Leidsebinnenstad, en met een teruggang van de wo-ningbezetting rekening gehouden.Het in dit plan ontworpen verkeerswegen-stelsel voorziet in de reeds genoemde ring vanautowegen om de agglomeratie, waarop zichhet interlokaal doorgaand verkeer zal kunnenafspelen om op deze wijze de nauwe stratenvan de Leidse binnenstad, o.m. Breestraat enHaarlemmerstraat, van een belangrijk gedeekevan het doorgaande verkeer te bevrijden. Opdeze ring van autowegen sluiten nieuwe wegenaan uit de richting van Den Haag, Amster-dam, Utrecht (doortrekking rijksweg 4b Kat-wijk, Noordwijk, Rotterdam en het Gooi (zieafb. 1). Ter ontlasting van de reeds aanwezi-ge verkeerswegen in de richting Den Haag,voornamelijk rijksweg 4, is de zogenaamde,,forensenweg" langs de noordzijde van despoorbaan Leiden--Den Haag getraceerd.Voorts zullen een aantal nieuwe in- en uit-valswegen het verkeer naar het stadscentrumvoeren, namelijk die van rijksweg 4, doorhet Morskwartier naar het Stationsplein endie over het Schuttersveld door Maredijkvia-duct naar de noordelijke randweg. Van be-lang is ook de doortrekking van de Willemde Zwijgerlaan, gaandc door het noordelijkstadsdeel, naar het Stationsplein enerzijds ennaar de provinciale weg 5 andererzijds. Denieuwe en bestaande invalswegen komen te-zamen op een vierkant van wegen, dat om dscity is ontworpen, waardoor enerzijds dewoonwijken onderling op snelle wijze zijnverbonden zonder de oude binnenstad metverkeer te belasten en andererzijds een recht-streekse verbinding tussen woonwijk en stads-centrum wordt geschapen.In het bizonder de gemeente Leiden heeft eensdhrijnend tekort aan recreatievoorzieningen,nog geen 10 m^/inwoner, hetgeen mede eenUiterstegracht van Groenesteeg af naarNieuwe Rijn (Foto H. Kleibrink)WilJemshof aan de Middelste gracht(Foto H. Kleibrink)247Stedebouwkundige problemenen plannen. Typering LeidseagglomeratieSCHEMA WEGENSTELSELSTADSCENTRUMAfb. 8. Schema Wcgenstelsel stadscentrumgevolg is van de ruimtenood. Voor de toe-komstige behoefte aan recreatieterreinen zijuuitvoerige berekeningen gemaakt. Op tweeplaatsen in het structuurplan zijn specialestadsrecreatiegebieden ontworpen, welke voorde recreatie van de gehele bevolking dienstzullen gaan doen. Het eerste gebied is gelegenin een brede strook tussen het Rijn-Sohiekanaalen de riiksvi^eg 4a met een nuttige oppervlaktevan circa 260 ha. Hier zullen diverse soortenvan recreatie (bosplan met speelweiden, voet-en njwielpaden, sportveld- en volkstulncom-plexen, kampeerterreinen, ijsbaan e.d.) eenplaats kunnen vinden. Voor zover deze strookvooreerst niet voor recreatie nodig is, kunnenhier landbouwbedrijven gehandhaafd blijven.Aan de noordzijde van de stad is een brederecreatiezone langs de zuidzijde van de, tot200 m te vefbreden Grote Sloot, ontworpen,welke in belangrijke mate georienteerd is opmassale waterreoreatie.Voor de uitbreiding van de universiteit (voor-namelijk yS-faculteiten) met de vele bijkomen-de voorzieningen, zijn in het plan mogelijk-heden voorhanden in een daarvoor gereser-veerde zone van 140 ha, welke vanaf het be-staande gebouwencomplex aan de Wassenaar-seweg tot aan de oever van de Rijn loopt.Ook voor andere complexen hizondere be-bouwing, zoals de psychiatrisohe inrichtingenEndegeest, het diaconessenhuls, diverse streek-scholen, is aansluitend uitbreiding en ves ?tiging mogelijk. De spoorbaan Den Haag--Haarlem zal tot aan de kruising met rijksweg4b moeten worden omhooggebracht, daarmedeaansluitend op het reeds uitgevoerde traject terweerszijden van het nieuwe station. Verbre-ding van de spoorbaan zal mogelijk moetenzijn om het intensieve iorensenverkeer tussenDen Haag-centrum en de onderdelen van bei-de agglomeraties te kunnen verwerken. Despoorlijn Leiden--Woerden zal in de toe-komst van dubbel spoor moeten worden voor-zien, terwijl voorts, voor zover ze gelegen istussen de woonwijken, ongelijkvloerse kruisin-gen noodzakelijk zullen blijken. Met de eersteongelijkvloerse kruising in dit traject, namelijkbij de Lammenschansweg, zai binnenkort te-zamen mot een nieuwe hake, worden aange-vangen. De spoorlijn van Leiden via Schipholnaar Amsterdam (zuid) is, aftakkend bij War-mond, getraceerd langs de oostzijde van rijks-weg 4 om aan een doorsnijding van het fraaielandschap van het merengebied te ontkomen.Voor de scheepvaartverbinding met Katwijk,welke momenteel door de Leidse binnenstadgaat, is een omleggingskanaal in studie, welketot doel heeft het verkeer in de binnenstadvan de scheepvaartbelemmeringen te ontlas-ten en de scheepvaartroute naar Katwijk teverbeteren.Het ontworpen industrieterreiin (ter groottevan bruto 70 ha), gelegen tussen de HogeRijndijk en de spoorbaan naar Woerden--Utrecht, vraagt om vefbreding en verdiepingvan de Rijn, zodat sohepen met groter ton-nage kunnen worden ontvangen. De provincieheeft daarvoor plannen in voorbereiding. Eennieuw kanaal van de Rijn bij Alphen naarhet Amsterdam-Rijnkanaal zal eveneens deverkeersligging van dit gebied belangrijk ver-beteren. Ter realisering van bovengenoemd in-dustrieterrein is door de gemeenten Leiden enZoeterwoude gezamenlijk een industrieschap inhet leven geroepen.Zoals reeds in het voorgaande is betoogd, zalvoor de uitbreiding van de Haagse agglome-ratie allereerst een beroep worden gedaan opde Leiidse agglomeratie en Delft. Dit zal totgevolg hebben, dat de beide steden Leiden enDelft in betrekkelijk korte tijd een snelle ont-wikkeling zullen gaan verkrijgen. Naar hetzich laat aanzien zal het immers nog geruimetijd duren, alvorens met de bouw van eennieuwe stad nabij Den Haag wordt begonnen,daarbij van de veronderstelling uitgaande datinderdaad tot de realisering van deze nieuwestad wordt besloten. Om te voorkomen dat inbetrekkelijk korte tijd de beschikbare ruimtewordt geoccupeerd en voorts om de ,,eigen"ontwikkeling van de Leidse agglomeratie ze-ker te stellen, wordt speciaal door de gemeen-teraad van Leiden een vergroot structuurplanvoorgestaan, welke een belangrijke capaclteits-vermeerdering te zien geeft ten opzichte va;ihet structuurplan van afb. 2. Het in het voor-gaande besproken structuurplan moet namelijkworden opgevat als een eerste-fase plan.Door het E.T.L van Zuid-HoUand is een uit-voerig rapport uitgebracht, dat tot de conclu-sie leidt dat, rekening houdend met een extragroed van inwoners en industrievestiging(,,overloop") er dient te worden uitgegaan vaneen toekomstig inwonertal van de Leidse ag-glomeratie van circa 230.000 om de periodevan 25 k 30 jaar te overbruggen.Uitgaande van de capaciteit van het eerstge-noemde structuurplan (afb. 2) bedraagt de in-wonercapaciteit van de stedengroep, den Haage.o., Leiden e.o. en Delft globaal berekend:Haagse agglomeratie 730.000Delft 120.000Leidse agglomeratie(inclusief Katwijk c.a.) 240.0001.090.000 inwoners.Om de reeds genoemde prognose van 1.200.000inwoners in 1980 te realiseren zou derhalveeen nieuwe stad van circa 110.000 inwonersnodig zijn. Zowel In de regeringsnota als in hetrapport over de ontwikkeling van het westendes lands is in dit verband op de wenselijk-heid en noodzakelijkheid gewezen het aandeel248Goedkoop bouwen ?Dan PAPOS rietplaat voorDakbeschot - Plafonds - BinnenmurenBlijvende betonbelasting enz. enz.VloerenZijn te leveren inverschillende stijfheden:dikten van 1 t/m 8 cm.breedten van 1 t/m 2 m.elke gewenste lengte.Scherp concurrerendeprijzen.? Grote draagkracht.? Geen verlies door breuk.? Hoog isolatievermogen.? Vochtwerend.? Brandveilig.? Gering gewicht.? Besparing arbeidsloon.o Eenvoudige verwerking.? Onbeperkte levensduur.Ook leveren wij het z.g.n.RIETWEEFSEL voor stucadoorswerkNIEUWKOOPNoordenseweg 8BOUWPLATENTelefoon:01725-131-407PLASTICRAN/OBETONBESCHERMING EN DECORATIESTALEN LUIFELOVERKAPPIKGENPLASTIC GOLFSTROKENN.V. HANDEL MIJ "ELASCON" LEIDENTELEFOON K 1710-30388M 0 D E R N EPRODUCTEHVERF-EN VERNI/FABRIEKENHERF/TeHElDER^hm -aKRUISSTRAAT 34-36 - TEL. 12485HAARLEMJ. SMINIABEVERWiJKHandel inBouwmateriMen,Zand, Grinden alle soortenBetonwarenOpslagplaatsen:Pruimedijk 8 en PijpkadeTelefoon 3926Kantoor: Pruimedijk 2?'iieftrr"^--'^^Stedeboicwkundige problemenen plannen. Typering Leidseagglomeratievan Leiden en omstreken te vergroten. Op afb.3 is het vengrote structuurplan aangegeven,waarbij een ultbreiding met woonwijkcn isvoorgesteU in noordelijke ricliting, de zoge-naamde ,,Merenwijk" (circa 19.000 inwoners)en een uitbreiding naar het oosten in de om-geving van Zoeterwoude met een woonwiikvan ruim 30.000 inwoners, gepaard gaandemet een belangrijke vergroting van het indus-trieterrein langs de Hoge Rijndijk. De totaleopnamecapaciteit van de Leidse agglomeratie,inclusief Katwijk c.a., zou dan kunnen wor-den opgevoerd tot 290.000 inwoners en vande stedengroep tot circa 1.140.000 inwoners.In dit verband moge worden opgemerkt, datde provincie Zuid-Holland de prognose voorde stedengroep in 1980 heeft gesteld op1.150.000 inwoners. De toekomstigc woning-bezettuig (voor Leiden berekend op 3,5)speelt in deze prognose evenwel een belang-rijke rol.Leiden heeft als woonstad het voordeel, dat erin de nabije omgeving belangrijke recreatie-mogelijkheden zijn gelegen, namelijk hetstrand (Wassenaarse slag, Katwijk, Noord-wijk) en het merengebied, eldorado voor dewatersport.Om de aanwezige mogelijkheden voor de wa-tersportrecreatie bij versterkte groei van deLeidse agglomeratie uit te buiten, ook tenaanzien van de meer massale oeverrecreatie endeze recreatie-uitbreiding voorts te combine-ren met de winning van het, voor de aanlegvan woonwijken en wegen, nodige zand is inde Zwanburgerpolder een ,,Merenplan" om-worpen, gelegen aan de oostzijde van War-Afb. 9. Wegenschema binnenstadVERKLARINP WEGENSCHEMABiNNENSTAD249Stedehouwkundige prohlemenen planncn. Typering Leidscagglomeratie(Foto H. Kleibrink)Montgomerystraat in z.w.Arcli. E. F. Groosman, Rotterdammond. Op deze wijze kan een fraai en uniekcontact tussen de Leidse woonwijken en demeren tot de mogelijkheden gaan behoren.Ook de specifieke functie van Warmond alswatersportcentrum voor de Randstad Hollandzal hiermede versterkt kunnen worden. Hetmerengeibied van Kagerplassen en Braassem zalvoor de waterrecreatie dan ook meer moetenworden ontsloten en verbeterd. Een nieuwevaarverbinding tussen beide meren is in dirverband zeer gewenst. Het valt dan ook zeerte betreuren, dat in het ruilverkavelingsplan,,Ade", dat een deel van het merengebied om-vat, geen vaarverbinding kan worden opge-nomen.Wat de omvang van het geprojecteerde in-dustrieterrein betreft, is het E.T.I, van Zuid-Holland in zijn genoemd rapport van meningdat de Leidse agglomeratie een industriege-bied zal moeten bezitten, ter grootte vancirca 100 ha netto, waarvan de helft aanvaarwater. Het vergrote structuurplan scheptdeze mogelijkheden door de projectie van eenaaneengesloten industrieterrein langs de Rijnter grootte van circa 160 ha bruto.De ontworpen woonwijk bij Zoeterwoudelokte kritiek uit, daar op deze wijze het agra-risch gebied van midden Zuid-Holland wordtbinnengedrongen. Er is daarom ook overwo-gen een nieuwe woonwijk te stichten aan denoordzijde van de Rijn, ten oosten van deDoes, waar het ontworpen wegenbeloop eenmoigelijke verdere uitgroei zal belemmeren.Landschappelijk bezien is bebouwing van herfraaie Doesgebied echter weinig aanlokkelijk.In dit verband doet de ligging van bet mill-taire vliegveld Valkenburg zich wel sterk alseen hinderlijke belemmering voor de ontwik-keling van de Leidse agglomeratie gevoelen.De eventuele toekomstige uitbouw van deLeidse agglomeratie met woonwijken buitende ring van autowegen zal daarom te zijnertijd in gezamenlijk overleg nog aan een nauw-keurig onderzoek moeten worden onderwor-pen.WcgenschemaDe verkeerssituatie, speciaal in de Leidse bin-nen stad, is van dien aard, dat een wegen-schema zowel voor de agglomeratie als ookvoor de binnensitad moest worden ontworpen.Dit wegenschema dient als basis voor het in-tergemeentelijk overleg ten aanzien van deaanleg van de verkeerswegen in de gemeentenLeiden, Leiderdorp, Oegstgeest en Voorscho-ten. Het wegenschema voor de hinnenstad iste beschouwen als een zeer belatigrijk onder-deel van het reconstructieplan voor de Leidsebinnenstad. In 1955 en 1956 zijn verkeerstel-lingen gehouden, respectievelijk intensiteit- enparkeertellingen en een herkomst- en bestem-mingsonderzoek. Hieruit is onder meer ge-250Stedehouwkundige problemenen plannen. Typering LeidseaRzlomeratiebleken dat het verkeer zich in hoge mateconcemtreert op de aloude verkeersroute HogeRijndiik--Breestraat--Haagweg en Rijnsbur-gerweg, welke dus door de binnenstad loopt.Langs bovengenoemde drie invalswegen pas-seerde 71 Vo van het totale in- en uitgaandeverkeer. Van dit totale verkeer behoort voorts25 "In tot het interlokale doorgaande verkeer.Het is dus igeen wonder dat de binnenstaddaarvan zeer veel binder ondervindt. In deBreestraat is namelijk 15-17% van het ver-keer interlokaal doorgaand (met veel zwaarvrachtverkeer) en circa 40 "/o heeft geen enkelerelatie met de binnenstad. Het gebrek aanwegen om de binnenstad doet zich hier wclpijnlijk gevoelen, hetgeen in de practijk duide-lijk blijkt uit de overbelaste kruispunten opde doorgaande route. Dit verkeer gaat boven-dien nog door belangrijke winkelstraten (Bree-straat, Haarlemmerstraat, Steenstraat), zodatook het winkelend publiek veel last onder-vindt. Deze radiale wegen worden ook steedsmeer door lokaal verkeer belast, naarmate dewoonwijken zidh uitbreiden. Daarbij komt nogdat vele straten en grachten voor het verkeermoeilijk begaanbaar zijn, hetgeen zowel ver-val van stadsdelen door onvoldoende ontslui-ting (vooral in noorden en oosten van debinnenstad) als ook stedebouwkundige bezwa-ren (verdwijnen van de monumentale stoepenlangs de grachtwanden) tot gevolg heeft.Uit de tellingen is duidelijk gebleken, dat Lei-den zeer sterke verkeersrelaries onderhoudt inzuid-westelijke en westelijke richting (DenHaag en badplaatsen met circa 50 Vo) en deRijnstreek (circa 13 Vo). De dichtheid van hstLeidse autopark ligt in vergelijking met an-dere steden in de Randstad Holland op eenlaag niveau, zodat bij de te verwachten ont-wikkeling van de agglomeratie nog met hetinhalen van een achterstand moet worden ge-rekend. Bij het opstellen van het plan is in hetbizonder gelet op de verkeersrelaties met DenHaag en omstreken en de badplaatsen (vooralKatwijk) en op de centrumfunccie van Leiden,waardoor veel verkeer uit de omgeving op hetstadscentrum is gericht. Bij de bepaling van detoekomstige verkeersintensiteit is daarom metStudentenhuisvestlng. Arch. H. Postel, Bilthoven (Foto Gemeentewerken)Afb. 10. Plan buurt Meerburgerpolder??UlTBREIDINGSPLANLEIDEN - MEERBURGERPOLDER. ;.,,,,, .........HEBZJENINa, ,,,19^9.,, ,,,, .,,.,,,,_251Stedehouwkundige problem