In dit numm& StedebouwStedebouw en Verkeer)e nieuwe wettenVolkshuisvestingnDe woningbouwprijsvraagummarydecember 196Uitgave van betNederlands Instkuut voorVolkshmsvesting en Stedebouwstedebouw & volkshuisvestingKOENE TEGELS\V/IIK^JUK^Telefoon 778566WAND- en VLOERTEGELSMOZAIEKonverglaasdverglaasdglasMARMER-TEGELSNATUURSTEENVorstvrij materiaalin tegels en strippenPLASTIC-VLOERENN.V. ELECTROTECHNISCHBUREAUDE YAAN&C0.Egelantiersgracht 36AMSTERDAM-C.Tel. 020 - 34179 en 34854Verzorgtalle:? LICHT-installaties? KRACHT-installaties? ZWAKSTROOM-installaties? REGEL-installaties voor oliestookNOODVER-? PERSONENOPROEP- enLICHTINGS-installaties? CENTRAAL ANTENNEvoor AM/FM en TVSYSTEMENIngeschreven bij het G.E.B. te Amsterdam enlandelijk erkend installateur.ModerneLIFTENNEDERLANDSFABRIKAATSTARLIFTVoorburg - tel. 865450 (070)iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii^BOUW-KREDIETENN.V. DE RENTEKASZoutmanstraat 42's-GRAVENHAGETelefoon 070 - 333860=!.???nIn Holland stlat em huiswy^owiftThreifiVerkoopassociatie ?ncl-CemiJ N.V. Amsterdam - Herengrachf 507 - Tehfoon 385 37 (5 lij'nen)>i'imM tKHta?VACATUI^iSBUREAU FROGER DELFTARCHITECTUUR EN STEDEBOUWvraagt voor deAFD. ARCHITECTUURBOUWICUNDIGE TEKENAARSmet ruime bureauervaringdpi. H.T.S. of gelijkwaardigAFD. STEDEBOUWTEKENAARSstedebouwkundig- ofkadaster- oftopografiscfi- oflandmeetkundig tekenen.Schr. soil. Oude Delft 45, Delft.GEMEENTE ROERMONDBij de dienst Getneentewerken kan op de Bouw- enStedebouwkundige afdeling worden geplaatst een func-tionaris an de rang vantechnisch ambtenaar 1e klasseVereist wordt diploma H.T.S.^bouwkimde. Bij de selectievan igegadigden kan ervaring in stedebouwkundige werk-zaamiheden aanleiding tot voorkeur bij benoeming voirmen.Bezoldiging / 8.558,64 tot / 10.277,28. Per 1 januari 1963zullen deze bedragen nog aanmerkelijk worden verhoogd.Aanistelling op bezoldiging boven het minimum is nietuitgesloten.Ziektekostenregeling, studiekostenvergoedrng, spaarrege-ling en verplaatsingskostenbesluit zijn van toepassing.Vakantietoeiage 4% per jaar.Voor woonruimte zal worden gezorgd.SoUicitaties met uitvoerige inliohtingen omtrent loopbaan,studie, enz. binnen 10 dagen na het verschijnen van ditblad te zenden a-an de burgemeester.Gevraagd voor spoedige indiensttredingEEN STEDEBOUWKUNDIC TEKENAARin bezit van- of studerend voor diploma P.B.N.A.Refleotanten woirdt afwisselend werk en een gioed saia-ris geboden.SoUicitaties te ridhten aan:J. F. Niepoth, Stedebouwkundige B.N.S., Plante'oen Laan-hom 1, Amistelveen. (Op girens van Amsterdiam).Provinciale Planologische Dienst van GroningenBij het bureau van de Provinoiale Planologische Dienstvan Groningen bestaat de vacature van eenINGENIEURDe te benoemen fimctionaris zal in hoofdzaak wordenbelast met de voorbereiding van streekplannen en derge-Ujke regionale planologische aangelegenheden. Gedaohtwo'Pdt aan een afgestudeerde uit Delft dan wel Wagenin-gen met mogelijk enkele jaren ervaring in stedebouw-kundig werk; belangstelling voor het planologisch onder-zoek is gewenst.Afhanfcelijk van leeftijd en ervaring kan, benoemingplaats viniden in de rang van adjunct^ingenieur of inge-nieiur.Exclusief de verhogin^gen die per 1 januari 1963 vankracht wonden en die vermoedelijk zullen varieren van6>2 tot 8"/o, bedragen de saiarissen van adjunct-tngenieurper maand van / 555.-- tot / 674.-- en van ingenieur van/ 657.-- tot / 998.--, een en ander exclusief A.O.W.- enhuurcompensatie alsmede vakantietoeslag.SoUicitaties te richten tot de Directeur van het bureauvan de Provinciale Planologische Dienst, Martiniikeirldiof14, Groningen.IIn ons snelgroeiende bedrijf, dat jaarlijks 3 a4000 mensen helpt bij het verkrijgen van eeneigen huis, is op onae kantoiren te Zutphen enZwolle versterking nodig, van het technfecheteamWij zoeken eenbouwkundig medewerkerI met organisatievermogen, HTS-diploma vereist.Wij bieden zelfstandige functie met gioede vooruitzichtenen afwisselend werk, deels in binnen- deels inbuitendienst (voorlichttng, planbeoordeling, be-stekken, aaebesteding, bouwvergaderingen e.d.)Salaris vlgs schaal in overeenstemming met op-leiding en ervaring; tantieme, amibtenairenpen-sioen- en premiespaarreigeiing.Desgewenst kan woning beisohikbaar worden ge-stald.Soil, met voU. inl. over leeftijd, burgerl. staat,opleiding en praktijk voorzien van recente pas-foto binnen een week aan de directeur kantoorZutphen, Deventerweg 44.N.V. BouwfondsNederlandse Gemeentende veilige weg naar het eigen huhVoor GLASN. V. DORDTSCHE GLASHANDELKuipershaven 43-44-45 DORDRECHT Telefoon 7245Het adres voor SPECIALE BEGLAZINGSMATERIALENs&vUitga've van hetNederlands Instituut voorVolkshuisvesting en StedebouwMaandhladdecember 196243e jaargang nr. 12Redactie:Mevrouw Prof. C. W. VisserMe}. R. HartstraProf. C. van EesterenMr. C. A. van Gorcu^mH. J. A. Hovens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursAdres voor Redactie en Abonnementen:Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 184225Advertenties:Keizersgracht 188, Amsterdam-C.Postgiro nummer 113028Telefoon 249128Prof. Dr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagDrs. W. J. ValkenburgDrs. H. V. d. WeijdeIr. W. WissingDit nummerbevat enige korte artikelen over uiteenlopende onderwerpen. Het eerste, berus-tend op een voordracht op de Wereldstedebouwdag 1961, behandelt de be-trekkingen tussen stedebouw en verkeer. Een tweede bijdrage behandelt destand van onze niewwe wetgeving. Onder Volkshuisvesting publiceren wij enkelekanttekeningen bij de woningbowwprijsvraag van de B.N.A. en verder enigeberichten inzake aard en activiteiten van een studiegroep van het Instituut voorPreventieve Geneeskunde.297InhoudStedehouwScedeboww en Verkeer,Drs. G. J. van dien Beirg .De nieuwe "wetten, H. v. d. W.BiiiMienlandBuitJeniland299304305308VolkshuisvestingEnige kanttdkeningen bij jury-rapporten resultaten -vian de B.N.A.-experi-mentele woninigbou'wpprijsvraag 1962,F. M. A. Oostwoud-Sdhokking en Ir.M. K. J. J. iter Kmle 312Werkgroep sociale woninigaspecten vanhet Nedenlands Instituut voor Praeven-tieve Geneeskunde 314Binnenland 316Biukenland 318Officiele MededelingenNieuve aaniwinstem van de Bibliotheek 319Summary 320Abonnementsprijs f 20,--. Losse nummers f 2,--.De leden van het Nederlands Instituut voor Volkshuisvesting en Stedehouw en de leden vande Nationale Woningraad ontvangen het Mad kosteloos.298StedebouwStedebouw en verkeerstedebouwStedebouw en verkeer i) Drs. G. J. van den BergWiJ worstelen met het verkeer, zowelin als buiten onze steden.Zijin het buiten onze steden vooral deaantallen rl|dende auto's en bun toe-genomen gemiddelde snelbeid, die onszorgen baren -- zorgen vooral over devraag, hoe we snel genoeg kunnen ko-men tot verlbetering en/of vervangingvan wegtrac& --, binnen de stedenvormen vooral de aantallen stilstaan-de voertuigen, de menging van diversesoorten vervoermiddelen en de onvei-ligheid voor de weggeibruikers puntenvan toenemende zorg.De verkeersproblemen spreken eenieder aan. Niet alleen bevat welhaasteike krant hierover nieuws, meestaltrieste beridhten. Wij ervaren die pro-blemen ook persoonlijk, elke dag op-nieuw. Het is daarom niet verwonder-lijk, dat iedereen zich met de ver^keers-problemen bemoeit, dat iedereen metde beste bedoelimgen een duit in de zakwil doen, dat iedereen praat of sahrijftover te nemen maatregelen of te ma-ken verkeersoplossingen.Te midden van deze zorgen en be-moeiingen tradht onder meer de over-heid het hare bij te dragen tot vermin-derinig der zorgen. Dezer dagen beleef-den we b.v. de opening van enkelenieuwe wegen, over de Veersedam tus-sen Walcheren en Noord-Beveland, entussen Uitgeest en Aikmaar, beide op-geiluisterd door de aanwezigheid vanhoge autoriteiten. Ook beleefden wehet begin van een nieuwe besdhermingvan voetgangersoversteekplaatsen, als-1) Voo'rdracht, gehouden ter gelegenheid vande Wereldstedebouwdag 1961, in de Zuider-kerk te Amsterdam op woensda.g 8 novem-ber 1961.made de afsahaffing van de knipper-bollen; de resultaten hiervan zuUenwe nog moeten afwachten.De overheid stelt nog meer maatrege-len in het vooruitzicht, zoals voort-varendheid bij verdere wegverbeterin-gen en wegaanleg.Het is edhter, hoop ik, duideilljk, datwij niet alles van onze overheid --dat is van elkaar -- mogen verwach-ten. Het gaat toch niet aan, dat wijsteeds maar weer onze claims bij deoverheid op tafel leggen. Wij zullenmade de hand in eigen boezem moetensteken. Wij zullen bereid moeten zijn:primo: ons nauwkeuriger rekenschapte geven van wat er aan de hand is;secundo: zdf ertoe made te werken, deprdblemen te verkleinen en tot handel-bare proporties terug te brengen;tertio: na confrontatie met de onver-mijdelijke consequentles van bet ver-keer, de nodige offers in geld te bren-gen (en die zullen, naar zidh laat aan-zien, niet gering zijn).Een van de mogelijkheden, onze be-reidheid hiertoe te tonen, is ons ertoete zetten de verkeersproblemen teplaatsen ia het kader van die maat-sdhappelijke activiteit, die stedebouwheet.Waarom in dat kader?Omdat de stedebouw een middel is,dat zich -- door zijn denktrant endoor zijn wettelijke grondslag -- bijuitstek leent tot verheldering van al-lerlei praktische ruimteproblemen open nabij de aardoppervlakte; ook vanverkeersproiblemen.Stadebouwers beweren niet alle ver-keersproblemen te kunnen oplossen.Die pretentie is hun verre. Maar zijstreven er wel steeds naar, ook onge^vraagd, die problemen tegen de achter-gronden van het algemene ruiratelijkeen maatschappelijke verband, waarinzij zidh voordoen, te begrijpen en posi-tief te benaderen.Dat dit jaar de Wereldsteddbouwdagwordt gewijd aan vragen van stede-bouw en verkeer, is van het verant-woordelijkheidsbestef der stedebou-wers voor onder meer de verkeerspro-blemen een levend bewijs.Niemand uwer zal van de sprakersvan hedenmorgen een pasklaar ant-woord op alle -- of alleen op de voor-naamste -- vragen rondom het ver-keer verwachten. En dat is maar goedooik, want wij stedebouwers zijn metde verkeersproblemen evenmin klaarals het grote publiek. Wij zijn bezig tezoeken naar lidht in deze zaken. Enterwijl wij zoeken, veranderen die za-ken van karakter en omvang, zodatwij hen nauwelijks goed in ons vizierkunnen krijgen, laat staan: vastgrijpen.Op een dag als deze meen ik er goedaan te doen, u enlgszins deelgenoot temaken van ons zoeken en tasten. Ikzal daartoe een aantal vraagpunten derevue laten passeren, die in vakkrin-gen min of meer algemeen bekend zijn,maar wellidht, in onderling veribandgebradht, kunnen inspireren tot ge-sprdk en nader beraad. Een gesprek enberaad, dat niet tot de vakkringen be-perkt moge blijven, maar waar iedereNederlander aandacht aan zou kun-nen sdhenken.Laat mij beginnen met de vraag teopperen, of wij de verkeersproblemen299StedehouwStedebouw en verkeeral wel op passende 'wijze heblben wetente stellen.Deze vraag klinkt misschien eigenwijisof pedant. De ervaring leert evenwel,dat men in de stedebouw deze vraagnauwelijks te vaak of te vroeg kanstellen. Stedebouw is een maatschap-pelijke activiteit, waarblj esthetischeen teahnisclie gezlchtspunten en over-wegingen tereoht een grote rol spe-len, doeh maatsdhappelijke oogmerkenaltijd voorop gaan; een aktiviteit ook,die, hoewel ondersteimd door deskun-digen en creatief begaafden van aller-lei slag, primair een aangelegenbeidvan 'beleid, van politiek is. En in be^leidszaken moet men telkens weer devraag aandurven, of men die zakenwel op passende wijze beeft gezien engeformuleerd. In de Nederlandse ver-boudingen vormen de periodieke ver-kiezingen daartoe gelukkig ook wel-kome gelegenbeden.Dus: stellen wlj de verkeersproblemenwel op de juiste wijze?Mijn indruk is, dat bier wel eens wataan zou kunnen baperen. Stellen wijniet te veel de -verkeersmiddelen in betcentrum van onze aandacht? Dokterenwe niet te veel aan ve'rkeers-,,0/7/05-singen" alleen? (dat die nodig zljn, wilifc niet ontkennen). Zien we de te ver-voeren personen en goederen niet teeenzijdig als objecten? Raken we bier-mede wel de kern en de oorsprong vanbet verkeer?Zou bet ook zinvol kunnen wezen onsaf te vragen, wat eigenlijk de m^nsen--de ,,verkerenden" -- beweegt als zijzich of bun goederen verplaatsen c.q.wensen te verplaatsen? Met anderewoorden: zou onze studie en beihande-ling van bet verkeer niet aan diepteen aan doaltreffendheid kunnen win-nen, als wij ons primair meer orlenteer-den op de mensen als subjecten van betverkeer? Of nog anders gezegd: zienwij bet verkeer wel voldoende scberpals een maatschappelijk verscbijnsel?Ik moge ter toelicbting van deze vraagwijzen op de ontwikkelingsgang vanbet verikeersomderzoek. Dat onderzoekis begonnen met de registratie, de ana-lyse en de extrapolatie van bet ver-keer, zoals bet langs de weg en opstraat kan warden geteld. Wij kennenallemaal de persoonlijke en de automa-tisdbe verkeerstellers. En wij zijn nietalleen bet doorgaande verkeer gaantellen, maar ook bet afslaan'de en betstilstaande verkeer (de parkerendevoertuigen). Wij kennen voorts de sta-tistidken der motorvoertuigen. Hier-mede zijn wij edbter niet tevreden ge-weest. Ingang vond de idee, de: voer-tuigen aan te houden ten einde de rij-denden te vragen naar hum herkomstof bestemming. Ten einide de bierdoorveroorzaakte hinder tot een minimumte beperken of zelfs te ontgaan, zijnwe ertoe overgegaan, geikleurde papier-stroken op de voertuigen te plakken,briefkaarten uit te reiken of zelfs dekentekeninummers der bij de telpostenpasserende voertuigen op geluidsban-den vast te leggen. Welliobt zijn nogmeer tedbnisdbe foefjes geprobeerd ofdenfcbaar, ter veribetering van onzewaarnemlngen, analyse en extrapolatievan het verkeer. Ook zou meer statis-tisch materiaal niet ondienstig zijn, b.v.van bet bezit aan particuliere verkeers-middelen naar beroep en bedrijf ennaar inkomen en leeftijd. Zo zoudenwe wellicht op de ingeslagen weg nogmeer kimnen bereiken. Intussen zijn weedbter al een andere weg opgegaan,toen we bij een steekproef van de be-volking zijn gaan informeren naar deverplaatsingen, die de mensen in eenrecent tijdsbestek badden bewerkstel-ligd: bent u gisteren uitgeweest! Zo ja,wanneer? Hoelang? Waar*been? Langswelke route? Met welk vervoermiddel?Deze nieuwe loot van bet verkeers-onderzodk voert ons inderdaad naarde ,,verkerenden", naar de mensen alsbronnen van bet verkeer en van bet-- daarvan wel te omderscheiden --vervoer. Bij deze benadering bdboevenwij de vraagstelling geenszins te be-perken tot de feitelijke registratie vande gedane verplaatsingen. Wij kunnenop deze loot odk een motievenonder-zoek enten. Daar*bij zullen dan sociaal-eoonomisdbe, sociologiscbe en sooiaal-p'sydbologisdbe gezichtspunten in betonderzoek kunnen worden betrokken,verdiscxjnteerd in een sociaal-geografi-sdbe vraagstelling, ten einde zo nauwmogelijk aan te sluiten bii de stede-bouwfeundige aanpafc van de verkeers-proiblematiek.De ontwikkeling van het verkeerson-derzoek in deze richting is reeds eenfeit. Dat die ontwikkeling reeds ge-beel is voltooid, waag ik voorshandsnog te betwijfdlen. Met name lijkt mijnog iets te winnen aan inzicbt in dezezaken, indien wij erin zouden slagen,bet actuele verkeer te vangen in zoge-naamde ,,modellen" -- de term is vanDr. W. Steigenga te Rotterdam --; incijferopstellingen, die enerzijds aanslui-ten bij de verplaatsingsmotieven, an-derzijds bij de verplaatsingsrichtingenen -polen alsmede bij dc verkeers- envervoerswijzen en -middelen. Ter zakevan bet opstellen van deze ,,vervoers-en ,,v?rkeersmodellen" is nog veel pio-nierswerk te doen.Dit brengt mij tot een tweede vraag-punt. Het opstellen van vervoersmo-dellen immers zal niet alleen moetensteunen op een goed begrip van het,,verkeren", van de ,,communicatie",vanuit het maatsdhappelijk gebeurenin zijn totaliteit. Het lijkt namelijk nietvoldoende het ,,verkeren" te bezien inbet verband (de ,,context") van dezidb voordoende talloze -- maar on-derling op elkaar 'betrokken -- socialeprocessen. Wij kunnen en mogen niet300StedebouwStedebouw en verkeervolstaan met bestudering van de vraag,weike sociale krachten het ,,verkeren"bewerkstelligen, en welke verschuivin-gen zich onder die sociale kraditenv'oordoen of zijn te verwachten.Wiji zullen ertoe moeten overgaan --dat lijkt mij een logische consequentie-- het ,,verkeren" te benaderen als Sengeheel, los van de vraag, of het ziohmanifesteert langs de weg, te water,per rail, door de lucht, per brief, te-legraaf of telefoon. En wij zullen,dunkt mij, ihet vervoer en het verkeermoeten benaderen als afgeleide groot-heden, afgeleid van het ,,verkeren" alsmaatschappelijk verschijnsel. Zo alleenimmers zullen wij erin kunnen slagen,te komen tot een doeltreffende -- endaarmede voldoende praktische --aanpak van onze verkeersproblemen.Wij stedebouwers noemen een derge-lijke aanpak een ,,comprehensive ap-proach", een gemtegreerde aanpak.Het schijnt mij toe, dat de steddbouwbij het op'lossen van onze nationale,regionale en plaatselijke verkeerspro-blematiek wezenlijke bijdragen zouktmnen leveren, indien hij zou kunnenleiden tot een meer ,,comprehensive ap-proach" van die problematiek dan totnu toe feitelijk is geschied.Intussen rijzen naar mijn gevoel nunieuwe vragen.Wij zullen er toe kunnen overgaan desociale krachten, die ,,het verkeren"beheersen, af te tasten en op hun toe-komstige werking te extrapoleren. Eendergelijke aanpak ligt niet alleen in deontwikkelingslijn van het verkeerson-derzoek, hi] is ook niet zo nieuw alshij lijkt. In feite immers zullen de uit-komsten van deze aanpak er toe leiden,dat wij meer uitgewerkte en meer in-dringende formules zullen kunnen op-stellen dan tot nu toe, voor het mafcenvan de gewenste vooruitberekeningen;fonnules ook, waarin alternatieve ver-onderstellingen verwerkt zullen kun-nen worden, zodat er alternatieve ver-voers- en verkeersmodellen zullen kun-nen ontstaan, en daarmede een groterekeuzevrijheid bij het oplossen van on-ze ver