stedebouw & volkshmsvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en VolkshuisvestingIn dit nummer : StedebouwTerneuzenConferentie OrebroStreekplan Haagse agglomeratieRapport artikel 59, tweede lid WoningwetOfficiele mededelingenimmaryoktaher 1965Profielschroten inbasralocus, oregon pine,Parana pine, redwood.Standaardprofielen 0)c(UQ)u--O1-Q.T3C0)0) c0)0) r>0)ooCOo 4-*sz :3 Q)oQ) 3TJ x:r 0 o(I) oTI X!O CO UJ> ji:COCOmoo1->BETEKENT OOKBETIMMERINGBRUYNZEEL SCHAVERIJ NV ZAANDAM Telefoon 02980 - 2 64 4(Deze lift past natuurlijk niet in uw besteklMaar de komplete liftinstallaties die deNederlandsche Standard Electric Mij.leverten installeert passen letterlijk altijd. UPcunt nl. zelf de kooi-maten bepalen! Eengroot voordeel, 66k bij verbouwingen, entyperend voor de haast ambachtelijketoewijding, waarmee deze liften met hunkomplete besturingsapparatuur zijn ont-wikkeld. Levensduurtesten met 1.000.000schakelproeven bewijzen het - hier heeftu de modernste en meest betrouwbareliftinstallatie!Want Standard Electric, lid van het ITT-concern - de wereldomvattende organi-satie met 185.000 medewerkers in 51landen - heeft een belangrljk aandeel in deontwikkeling voor nieuwe besturingstech-nieken voor Zaiser liftinstallaties. Gene-raties ervaring zijn in deze liften verwerkt!Met grote preclsie zijn de elektrische ende mechanische componenten op elkaarafgestemd en is een volmaakte beveiligingbereikt. Standard Electric plaatst en onder-houdt eike liftinstallatie als een perfektfunktionerend geheel. De hypermodernebesturingsapparatuur ellmineert dat einde-loze "pendelen" tussen de drukst bezetteverdiepingen. Het heeft een "geheugen",dat op vele manieren kan worden ingestelden meerdere commando's in een zelf tekiezen volgorde afwerkt. Korte wachttijdenen een grote vervoerscapaclteit zijn hetresultaat.Alle kanten kunt u met deze liften uitiKooien op maat - voor personen- envrachtvervoer - voor woning- en utiliteits-bouw - met zelfsluitende draaideuren envolautomatische schuifdeuren - vrijwelledere gewenste hefsnelheid - magnifiekeafwerking - diverse verzamelsystemen -groeperingen van meerdere liften - be-trouwbare service. Deze liften passen inelk opzicht het beste in uw besteklStandard Electric levert en installeert o.a.;elk type lift voor woning- en utiliteitsbouw;rpltrappen voor warenhuizen en voet-gangerstunnels; dokumententransport sy-stemen, zoals buispost- en transportband-installaties, paternosterliften e.d.Vraag vrijblijvend uitvoerige documentatieaanNederlandsche Standard Electric Mij. N.V.Den l-laagPostbus 1013 - Telefoon 070-85 21 03NEDERLANDSCHE STANDARD ELECTRIC MIJ. N.V. ITTN.V. CENTRAAL VERKOOPKANTOOR VOOR DE KALKZANDSTgENINDUSTRIE, POSTBUS 23, UTRECHTSEWEG 38, HILVERSUM. TEL. 02950-44951E-- ^^\j(^^^)\i^ KVi 1' ?R?!?JW*j-'< rngeluidwerendihi-j;~ .i^Geluidwerendheid is een van de velegoede eigenschappen van de kalk-zandsteen waarop u altijd kunt reke-nen. Door structuur en gewicht van hetmateriaal bedraagt de gemiddeldeluchtgeluidisolatie in het gebied van100 - 3200 Hz bij een steenswand van53 dB. Voor elk project van vrijstaandebungalow tot serieproduktie van wo-ningen en utillteitsbouw kalkzand-steen! Met en op kalkzandsteea kuntu bouwen!Moderne bouw = bouw inkalk.zandsteen7 waarden van kalkzandsteen:? geluidwerend? duurzaam? druksterk? maatvast? warmte-isolerend? vocht-absorberend? brandveilighCADe Ryksdienst voor de IJsselmeerpolders te Zwolle,vraagt, ter Standplaats Zwolle eenCHEFvan destedebouwkundige tekenkamervac. no. 4-6647/7852Gegadigden moeten in het bezit zijn van het diplomaH.T.S., stedebouwkundige ervaring hebben en geschiktzijn tot het geven van leiding.Leeftijd ca. 35--55 jaar.Salarisgrenzen van / 936,-- tot / 1227,-- per maand, ex-clusief 5,3?/o huurcompensatie en 4% vakantieitoelage. Aan-stelling boven hat minimum is mogelijk. A.O.W.-premievoor Rijksrekening.Tevens kan worden geplaatst eenBekwaamstedebouwkundig tekenciarvac. no. 5-2128/7852die o.m. zal worden belast met het vervaardigen vantekenwerk t.b.v. Lelystad.Vereist opleiding stedebouwkundig tekenaar.Salarisgrenzen / 571,-- tot / 913,-- per maand, excl. even-tuele huurcompensatie ad 5,3"'/o en 4c '^TH.ont'GeschiedenisTerneuzen is in de tijd van de Generaliteitslanden een randvesting gewordenter bescherming van het Hollandse en Zeeuwse grondgebied naar hat zuiden.Het bezat een strategische positie op de zuidelijl^e oever van de Westerscheldeten oosten van de Braakman. Het plaatsje was van een typische 17e-eeuwsevestinggordel voorzien, die het in een diabolo-vorm omsnoerde (zie de platte-grond uit 1660, afbeelding 1). Kort voor de scheiding van Belgie en Nederlandbesloot de regering onder koning Willem I tot aanleg van een nieuw kanaalvan Gent naar de Westerschelde, dat met twee armen om Terneuzen wardgavoerd en toentertijd een deel van de oosteHjke bastions en de vestinggrachtuitwiste. Dit kanaal kwam in 1827 gereed. In 1830 had het stadje Terneuzendezelfde vorm als bijna twee aauwen vroegar an er zullen ook niet vealmeer mensan gewoond hebben (afbeelding 2). Van 1833-1839, toen de oorlogtussen Nederland en Belgie nog voortduurde, werden ten oosten an ten westenvan de baide kanaalarmen nieuwa bastions aangelegd (zie op afbeelding3 de bastions genummerd III, IV, V, VII en IX), kennelijk om Terneuzen wearals in da 17e eeuw tot een randvesting van het nieuwe Koninkrijk der Neder-landen te maken.Omstreeks 1900 was de situatie inzoverre veranderd, dat binnen de beidekanaalarmen de bastions I, II, VI an VII bebouwd waren, alsmede het ooste-lijk van de westelijke kanaalarm en westelijk van de oude vestinggracht laag-gelegen gabied, overigens zonder enig plan. Da haven was in 1870 gedempt."Vr^./ /f'- ,Ss fX1 r- .'^ ^ ^'r-?( .?.?V" V fr \i' "'^ ''lit/ ^ ?? -1.' i^\\StedebouwTerneuzenMarkt geworden en ombouwd. Duidelijk is in het huidige straatbeloop ende huidige straatniveaus nog de loop van de gedempte oude vestinggracht teherkennen (Lange Kerkstraat). In het begin van de 20e eeuw raakten ook debastions III, IV en V en het geheie oosteUjk van de oostelijke kanaalarm ge-legen gebied bebouvi^d. Wat niet bebouwd werd en als plantsoen behouden bleefna de verdwijning van de vestingwerken, waren de ten westen van de westelijkekanaalarm gelegen bastions VIII en IX. Deze hebben de eerste helft van dezeeeuw gediend als park voor Terneuzen, tot zij in de jaren 1960 ten offer vielenaan de monding van de nog in uitvoering zijnde nieuwe binnenvaartsluis.Het aantal inwoners beliep aan het eind van de eerste wereldoorlog circa10.000. Na de eerste wereldoorlog begon een zeer langzame groei in zuidelijkerichting (de enige richting, waarin Terneuzen zich toenmaals kon uitbreiden),voornamelijk als lintbebouwing langs de Axelsestraat, de Kerkhoflaan en deTramstraat. Tot aan het eind van de tweede wereldoorlog kwam in deze toe-stand niet veel verandering. De stad Terneuzen telde toen ? 12.000 inwoners.Voor de tweede wereldoorlog had een zwakke industrievestiging plaats gehadaan enige insteekhavens van de oostelijke kanaaloever. Deze industrieen warenvoor het merendeel niet in staat het hoofd boven water te houden en werdenin de oorlog deels afgebroken. Tussen 1946 en 1953 werden in het zuidenenige honderden nieuwe woningen gebouwd volgens het uitbreidingsplan vanwijlen Ir. Herman de Groot. Ook door ons bureau werden in die tijd ongeveer200 woningwetwoningen gebouwd (ook in systeembouw), waarvan de situeringdestijds met collega Herman de Groot werd overlegd. De stadsuitbreiding besloegtoen een gebied, dat zich in zuidelijke richting tussen de Axelsestraat en deoude spoorbaan (langs de Hogendijk) uitstrekte tot een punt ongeveer 900 mten zuiden van de oostelijke kanaalarm.Nieuwe impulsenEen belangrijke nieuwe impuls ontving Terneuzen door het totstandkomen vanhet Tractaat met Belgie met betrekking tot de verbreding van het kanaal vanGent naar de "Westerschelde. Het gemeentebestuur, onder leiding van burge-meester Mr. P. H. W. F. Tellegen, dat het belang van deze werken voor degemeente direct heeft ingezien, droeg na het overlijden van Ir. Herman deGroot mij in 1954 op de plannen te herzien in het licht van de nieuwe ont-wikkeling.Eerste fase van de nieuwe planning (1954-1960)De planning in deze fase is gebaseerd op de overweging, ontwikkeld tezamenmet Ir. L. H. Jacobsen, dat Terneuzen in staat moest zijn een deel van het be-volkingsoverschot van Zeeland te binden in zijn Industrie, waartoe behalve debasis-industrieen in Sluiskil, die al jaren bestonden, nieuwe industrieen behoren,die op de inmiddels ontworpen en aangelegde droge industrieterreinen tenwesten van de Axelsestraat konden worden gevestigd en bovendien door nieuweontsluiting langs de bestaande insteekhavens. In deze periode werd veronder-steld, dat Terneuzen tot ongeveer 1980 maximaal van 14.000 inwoners zoukunnen groeien tot ? 25.000. In verband hiermede werd door mij gesteld, dat236Afb. 4. Terneuzen vanuit de lucht.(Luchtfoto Slagboom, Vlissingen).de uitbreidingsplannen van Terneuzen niet alleen in zuidelijke richting moestenworden ontwikkeld, maar vooral in oostelijke richting tot aan de grens vande gemeente Zaamslag, dus in de Serlippenspolder. Deze polder kwam tot 1953toe niet in aanmerking voor een uitbreidingsplan, omdat deze doorsneden werddoor de oostelijke rijkswaterleiding. In verband met de stormramp en de Delta-werken achtte de Rijkswaterstaat de combinatie van de uitmonding van deoostelijke kanaalarm en de uitmonding van de oostelijke rijkswaterleiding ge-vaarlijk en wenste zij deze laatste te verleggen naar de Othenese Kreek. Toenbekend werd, dat ten behoeve van de kanaalwerken minstens 6 miljoen m3grond en zand zou worden uitgegraven en de Rijkswaterstaat overwoog ditzand te lozen in de Westerschelde, heb ik voorgesteld een gedeelte van ditzand te gebruiken om op een goedkope wijze het noordelijk gedeelte van deSerlippenspolder terrasvormig op te hogen om te voorkomen, dat een uitbrei-dingsplan daar achter de hoge deltadijk als achter een muur zou worden op-gesloten en om tevens te bereiken, dat tenminste de rand van de bebouwingover de Schelde naar het noorden zou kunnen uitkijken. Op deze gedachte ishet plan Serlippenspolder, dat reeds jaren rechtskracht bezit, maar dat nog maargedeeltelijk is uitgevoerd omdat het spuitwerk ten behoeve van de ophogingen ten behoeve van het dicht-spuiten van de oude rijkswaterleiding nog niet is237Afh. 5, Woningwetbouw nabij de Axelsestraatnaar het oosten gezien. ArchitectenbureauGopiwetor en Mulder.Afb. 6. Trappenhuis van het op de foto hier-boven ajgebeelde jlatgebouw bij avond.Afb. 7. Woningwetbouw aan de invalsweg.Architectenbureau Gouwetor en MulderAfb. 8. Aan elkaar gebouwde bungalows metopen patio's in het zuiden van de Serlippens-polder.StedebouwTerneuzenvoltoold, gebaseerd. Daarmede heeft de stad, die volgens de zienswijze van1954 ontworpen is tot ongeveer 1980, een vorm gekregen, die zich met inbegripvan de oude stad vanaf het uiterste noorden naar het zuiden uitstrekt overongeveer 2 km en van het uiterste westen naar het uiterste oosten (de gemeente-grens met Zaamslag bij de Othenese Kreek) over ongeveer 2^^ km.De aldus gevormde stad is voor een groot deel te zien op de luchtfoto(afbeelding 4) en werd begrensd door de ongeveer horizontale lijn ophet midden van de foto. Het nog onvoltooide plan Serlippenspolder bevindtzich naast de rechterzijde van deze afbeelding. Uit het zuidelijk deel van boven-bedoelde uitbreidingen, die volgens de plannen van deze eerste periode, dus deontwerpen van ? 1955, inmiddels tot stand gekomen zijn, is hier een aantalillustraties bijgevoegd (afbeeldingen 5, 6, 7 en 8).Afh. 9. 'Schets ontwikkelingsplan van de ka-naalzone.239^_^9WStedebouwTerneuzenAfb. 10. Structuurplan Temeuien.240StedebouwTerneuzen2o was de toestand, toen omstreeks begin 1961 onder de aktieve nieuwe burge-meester Mr. H. Rijpstra de gemeente Terneuzen tot ontwikkelingskern wardverklaard en daarmede zeer belangrijke nieuwe impulsen door aanzienlijkvergemakkelijkte industrievestiging heeft gekregen.Tweede fase van de nieuwe planning (1961-1965)In de loop van 1962 zette een enigermate stormachtige ontwikkeling in, die insterke mate gestimuleerd werd door de vestiging in Terneuzen van de chemi-sche fabriek Dow Chemical, die plaats had in de Nieuw-Neuzenpolder tenwesten van de stad op de grens van de gemeente Hoek. Ongeveer tegelijkertijdwerden op verzoek van het gemeentebestuur door ons plannen ontworpen vooreen ontwikkelingsplan voor de Kanaalzone, mede in verband met de gemeen-telijke herindeling van Zeeuws-Vlaanderen. Ook onder invloed van de beschou-wingen van Prof. Ir. Jac. P. Thijsse, in het voorjaar van 1963 openbaar ge-maakt, kwamen wij tot een ontwikkelingsplan voor de streek van het kanaalTerneuzen-Sas van Gent, waarbij de stad Terneuzen zelf zich tussen het kanaalen een door ons ontworpen waarschijnlijk trace voor een vaste oeververbindingover of onder de Westerschelde zou kunnen ontplooien. Dit grote Terneuzen,doorsneden door de Othenese Kreek en de daarbij aansluitende parkaanleg vanongeveer 200 ha als recreatiezone, zou omringd kunnen worden door eenreeks van kleinere woongebieden, ontwikkeld in de gemeenten Hoek, Philippine,Sas van Gent, Westdorpe, Axel en Zaamslag. Het stond voor het gemeente-bestuur en voor ons toen al vast, dat in elk geval Hoek en een groot deel vanZaamslag bewesten en benoorden het dorp bij de gemeente Terneuzen zoudenmoeten worden ingelijfd. Op deze wijze kwamen wij tot een mogelijke bevol-king in het jaar 2000 voor de Kanaalzone van 275.000 inwoners. Daarbij zou-den basis-industrieen gevestigd zijn, resp. kunnen worden, bij Sluiskil in deNieuw-Neuzenpolder en ten noorden van Zaamslag aan de Schelde. Deze basis-industrieen zouden op deze wijze geen overwegende hinder kunnen bezorgenaan de woongebieden, omdat bij de heersende wind de eventuele rook niet overdeze gebieden zou gaan. In de strook tussen het Kanaal en het huidige Terneu-zen zouden voornamelijk ,,zindelijke" arbeidsintensieve industrieen een plaatskunnen vinden, waarvan inmiddels o.a. een belangrijke vestiging van Philips totstand is gekomen. Alle industrieterreinen tezamen kunnen een totale oppervlaktekrijgen van 2800 ha, hetgeen naar onze mening ruim voldoende is voor eenbevolking van + 300.000 a 350.000 zielen (zie afbeelding 9).Op volgende bladzijden afbeeldingen 11 en 12.Structuurplan voor de stadHet volgende werk was het ontwerpen, hand in hand met enige detailplannen,van een structuurplan voor de stad (afbeelding 10). Dit plan toont, hoe Ter-neuzen in de eerstvolgende 10 jaar moet uitgroeien. Het blijft noodgedwongenten westen van de Kreek, omdat de gemeentegrens nog ten westen van de Kreekligt. De verbreding van het stadsgebied in oost-west-richting, waar wij in eenvroegere fase op aangedrongen hadden (zie ,,eerste fase"), moest jammer genoegworden verlaten, omdat de enige mogelijkheid voor verdere uitbreiding voors-hands in zuidelijke richting aanwezig is. De bebouwing wordt in deze richting241-:-*10f-. ?|rx^1t/