stedebouw & volkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelgke Ordening en VolkshuisvestingBRANDWERENDtJCDDe BRUYNZEEL TUBOGON DEUREN (nieuwe constructie) Brand-werend, een van de belangrijke eigenschappen van dit type binnen-deur, in het bijzonder als woningtoegangsdeur in gesloten trappe-huizen. Eveneens voor de utiliteilsbouw/ de aanbevolen deur!BRUYNZEEL DEURENFABRIEK NVZAANDAMTEL. 02980-26550BRANDVEILIGHEIDSINSTITUUT T.N.O.De Bruynzeel Tubogon deur voldoet bijverhitting gedurende 39 minuten aan dein het normblad NEN 1076 gestelde eisen,en kan worden ingedeetd naarbrandwerendheid volgensgenoemd normblad.TNO rapport BV-64-34 van 17 juni 1964MOBIELE KRANENZWAAR TRANSPORTN.V.v.h. Fa. Wiliem van TWIST's-Gravendeelsedijk 57DORDRECHTTelefoon (01850)-3241 (6 lijnen)Telex 22124?PILIOPDINIOIilNiR.K. HOGERE TECHN. SCHOOL - TILBURGVINCENTIUSSTRAAT 27 -- TILBURGAanmelding van leerlingen:voor de aanvullende opleidingen:1) Stedebouwkundige Techniek (2-jarige avondcursus).De cursus beoogt, die hogere technici, die belast zijnof worden met de detaillering dan wel het toeziclit opde uitvoering van de stedebouwkundige plannen, naderte bekwamen voor hun taak. De cursus heeft een ad-ministratief en technisch karakter.2) Betonconstructeur (2-jarige avondcursus).De cursus wordt afgesloten met het examen beton-constructeur, dat in samenwerking met de NederlandseBetonvereniging wordt afgenomen.Voor toelating tot deze cursus is het bezit van eenH.T.S.-diploma (of gelijkwaardige opleiding) nood-zakelijk.Aanmelding en inlichtingen over deze opleidingen bij dedirecteur. Spreekuur op vrijdagavond van 19.00-21.00 uur,of na telefonische afspraak (tel. 26403).De DirecteurDrs. J. H. J. Sellmeijer^C^GEMEENTE ARNHEMBij de Dienst van Gemeentewerken wordt gevraagd eenJONG JURISTvoor de afdeling Grondzaken.Enige praktische kennis van grondtransacties strekt totaanbeveling.Aanstelling in de rang van commies (f. 8.232,-- totf. 10.920,--) dan wel commies-A (f. 9.552,-- tot f. 12.612,--).Hierbij komt 5,3 Vo huurcompensatie, 4 "/o vakantietoelageen eventueel kindertoelage. Bij gebleken geschiktheid isbevordering in de toekomst mogelijk.Sollicitaties te richten aan de Directeur, Westervoortse-dijk 4a.GEMEEKTE mm ElllDHOVENBij de dienst van Gemeentewerken kan op de afdelingStedebouwEEN FUNCTIONARISworden geplaatst, die o.m. medewerking zal moeten ver-lenen bij de administratieve verwerking met betrekkingtot stedebouwkundige plannen en herzieningen hiervan.Vereist: middelbare schoolopleiding.diploma G.A.-I.goede redactionele vaardigheid.ruime ervaring in soorfcgelijke functie.Salaris naar gelang ervaring en bekwaamheid van/ 958,23 t/m / 1106,70 per maand (commies le kl.) of/ 1007,72 t/m / 1288,87 per maand (hoofdcommies), in-clusief huurcompensatie.De premie A.O.W. komt ten laste van de gemeente.Sollicitaties binnen 8 dagen na het verschijnen van dezeoproep te richten aan het Hoofd van de afdeling Per-soneelszaken en Organisatie der Gemeentesecretarie,Stadhuisplein 1, Eindhoven, onder vermelding van nr. 982.GEMEENTE EDEBij de afdeling stedebouw van de dienst van gemeente-werken kan wegens toeneming van werkzaamheden wor-den geplaatst eenstedebouwkundig tekenaarErvaring in stedebouwkundig tekenwerk vereist. Hetbezit van een diploma stedebouwkundig tekenaar strekttot aanbeveling.Salaris tussen / 600,-- en / 850,-- per maand.Sollicitaties binnen 10 dagen in te zenden aan de directeurvan gemeentewerken, Oude Arnhemseweg 2, Ede.N.V. Bouwbedrijf NIJHOLTBAARN - Goeman Borgesiuslaan 23 - Telefoon (02954)-2937 ActllllQinGrSs&vUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening en Volkshuisvesting46e jaargang no. 5Maandhladmei 196')Redactie :Mevrouw Prof. C. W. VisserMe]. R. HartstraProf. C. van EesterenMr. C. A. van GorcumH. J. A. Havens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursProf. Dr. S. O. van PoeljeMr. Ir. M. M. van PraagDrs. W. ]. ValkenhurgDrs. H. van der WeijdeIr. W. WissingAdres voor Redactie en Abonnementen ;Lange Voorhout 19, 's-GravenhageTelefoon 184225Postgironummer 29080Advertenties :Keizersgracht 188, Amsterdam-CTelefoon 249128Postgironummer 113028Dit nummerhevat twee hoofdartikelen, die beide de stad Haarlem tot onderwerp hebben.Die keuze hangt samen met de a.s. excursie voor de leden van het Instituut.Het is de bedoeling hen op deze wijze in staat te stellen zich een globaal beeldte vormen van hetgeen in Haarlem voor ruimtelijke ordening en volkshuis-vesting te doen is en wat er metterdaad wordt verricht. Dat globale beeld zal,naar wij hopen, door de excursie worden verscherpt en aangevuld.Onder Stedebouw bespreekt Prof. Ir. Jac. P. Thijsse in kritische zin het Rijks-wegenprogramma.Onder Volkshuisvesting komt de Heer D. C. van der Poel terug op een artikelin het januari-nummer, waarin verslag werd uitgebracht over een onderzoeknaar het verband tussen sociale status en woonbeschaving.121HAARLEMIk wilde zoo graag in Haarlem wonenIn een oud rustig huis aan de Leidsche vaan,Om 's avonds te luistren naar 't ruischen der boomenWaardoor de zeewind van Holland gaat.Om voor het slapen het spel te horenDer Bavpklokken, zoo helder en zacht ....Door 't venster zie ik nog juist de toren,Het kerkdak reeds donker van den nacht.Om 's Zondags over het marktplein te wandlenWaar Haariems eerste drukker troont,Het boek onveranderlijk in zijn handen,Voor 't huis waar later een dichter hecft gewoond.De lente komt er zoo vriendelijk binnenDoor bolwerk en Hout, langs singel en gracht;Dan kan op een ochtend de zomer beginnenVol schaduw en zon en met bloemen bevracht.De kinderen aarzelen blij op de bruggenEn zien het water dat blinkt in het lichtEn hooren de stad vol van zomergeruchtenEn halen den hemel vlak voor hun gezicht.In 't najaar vallen nergens de bladenZoo overvloedig als achter den Hout,En krakend loopt men de bedolven paden,De zon gaat er weenend onder in goud.De zon komt er ritselend op in den morgenAls de duif reeds boven het Kenaupark stijgtEn de stad nadroomend over nachtelijke zorgenRondom het geluid van de melkauto zwijgt.De winter strooit er zijn sneeuw op de dakcnEn vriest de singels en grachten dicht,En oud is 't geluid dat de stilte doet kraken,'t Verlangen ontdooit in een vrouwengezicht.De nacht staat van sterren en koude te tintelen,De kerk met haar voorhoofd en schouders vol sneeuw,Laat voordat ik inslaap haar klokkenspel rinkelenEn zwijgt dan een uur of een donkere eeuw.Adriaan MorrienInhoudDe toekomstige ontwikkeling vanHaarlem, Ir. K. Haasnoot .. . . 123Ervaringen met hoge woongebouwen,Dienst voor de Volkshuisvesting Haar-lem 138StedebouwHet Rijkswegenprogramma, Prof. Ir.Jac. P. Thijsse 142Binnenland 147VolkshuisvestingHeeft de Computer gelijk? D. C. vander Poel 149Binnenland 151Officiele Mededelingen . . . . 152Summary 152Abonnementsprijs f 24,--. Losse nummers f 2,50.De leden van het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting en deleden van de Nationale Woningraad ontvangen het Mad kosteloos.nzN V, CENTRAAL VERKOOPKANTOOR VOOR DE KALKZANDSTEENINDUSTRIE, POSTBUS 23, UTRECHTSEWEG 38, HILVERSUM. TEL, 02950 - 44951E6" 7 f 6"i_ -f vr-7 + 'S~z. ]2_^\l2_geluidwerendGeluidwerendheid is een van de velegoede eigenschappen van de kalk-zandsteen v^^aarop u altijd kunt reke-nen. Door structuur en gewicht van hatmateriaal bedraagt de gemiddeldeluchtgeluidisolatie in hat gabiad van100 - 3200 Hz bij een staenswand van53 dB, Voor elk project van vrijstaandebungalow tot serieproduktia van wo-ningen en utiliteitsbouw kalkzand-steenl Met en op kalkzandstean kuntu bouweniModerne bouw bouw inkalk.zandsteen7 waarden van kalkzandsteen:? geluidwerend? duurzaam? druksterk? maatvast? warmte-isolerend? vocht-absorberend? brandveiligAlle verfproducten.... ij van PIETER SCHOEN & ZOON N.V. zijn bij ons tegen fabrieksprijzen direct uit voorraadiVlljne Heren, leverbaar. LAK- EN VERFINDUSTRIE v/h P. WERRE & CO.WERRE 's-GRAVENHAGE, Veenkade 49-50, Telefoon 633923 (2 lijnen)VACATUI^Ii:(vervolg)GEMEENTE S-GRAVENHAGEBij de Gemeentelijke DiensI voor deVolkshuisvesting (Hoofdafdeling Grond-zaken) kan op korte termijn op de afdelingAankoop en Onteigening worden geplaatsteenHOOFD-COMMIES Adie zai worden ingeschakeld bij werkzaam-heden, verbonden aan de eigendomsver-werving voor de gemeente, o.a. in destedeiijke saneringsgebieden.VEREISTEN:een middelbare schoolopleiding;redactionele vaardigheid;praklische ervaring terzake van taxatie enverwerving van onroerend goed, alsmedevoldoende bekendheid met de onteige-ningswetgeving;qeschiktiieid voor lief voeren van onder-handelingen;leeftijd minstens 30 [aar.Salarisgrenzsn per maand(exciusief huurcompensatie)hoofdcommies A f864, f 1224,--.AOW-premie komf voor rekeningvan de gemeente.Vakantietoelage: 4% van liet salaris.Gegadigden moeten bereid zijnzich aan een psycliologisch onderzoekte onderwerpen.Uitvoerige, eigenhandig geschreven soflicitaties,met vermelding van volledige personalia, als-mede van de naam van dit blad binnen 14 dagenONDER No. M 85 te zenden aan de Directeurvan het Gemeentelijk Bureau voor Personeels-voorziening, Burgemeester de Monchypiein 10,'s-Gravenhage.^JBouwtechnisch adviseurF. J. N. TIJSZEBij enkele van de in de provinciehoofdsteden gevestigdeDirecties van de Volkshuisvesting en de Bouwnijverheidbestaat gelegenheid tot plaatsing vanCIVIEL- OFBOUWKUNDIG INGENIEURSaan wie een interessante werkkring kan worden geboden.Binnen enige jaren ontstaan reele mogelijkheden cm bijgebleken geschiktheid in het ambt van hoofdingenieur-directeur (salaris tot f. 2513,- per maand) te worden be-noemd.Vereist: diploma bouwkundig of civiel-ingenieur; bij voor-keur ervaring op gebied van de volkshuisvesting in pro-vinciaal of gemeentelijk verband.Salaris: afhankelijk van leeftijd en ervaring tot f. 2297,-per maand, excl. 5,3''/o huurcompensatie en 4''/o vakantie-toelage.AOW-premie voor Rijksrekening.Schriftelijke sollicitaties onder no. 4-8207/7769 (in linker-bovenhoek vain brief en env.) zenden aan Bureau Perso-neelsvoorziening van de Rijksoverheid, Prins Mauritslaan1, te 's-Gravenhage.STUURT UW AANVRAAG VOOR HETG L RSN.V. DORDTSCHE GLASHANDELTELEFOON 7245 (01S50)EEN VACATURE?De juiste man op de juiste plaatsdoor een advertentie in dit tijdschriftAMSTERDAM-O.Mldidenweg 102 - Tel. 020-59048Adviesbureauvoor gewapend beton- enstaalconstructiesAdviseur utiliteitswerkenOntwikkeling HaarlemDE TOEKOMSTIGE ONTWIKKELING VAN HAARLEM Ir. K. Haasnoot, Hoofd Stedehouw-kundige afdeling, Bedrijf OpenbareWerken.De ontwikkeling van hetNoordzeekanaalgebied (fig. 1)De dynamische ontwikkeling welkezich op velerlei gebied in de jaren nade bevrijding heeft voorgedaan, heefthet beeld van onze steden niet onbe-roerd gelaten. In korte tijd ontston-den nieuwe -- vaak zeer omvangrijke-- woongebieden. De industriele ont-wikkeling wordt zichtbaar gemaaktdoor de aanleg van Industrie- en ha-vengebieden.De opbloei van het economische levenen de groeiende betekenis van de dien-stensector wordt o.a. begeleid door debouw van kantoor- en zakenpanden.De grote behoefte aan recreatie in deopen lucht heeft geleid tot de aanlegvan parken en sportvelden.De stormachtige groei van het ver-keer brengt vooral in de oude binnen-steden vele problemen met zich mede.De hiervoor genoemde processen spe-len zich af in een gebied dat reeds insterke mate in cultuur is gebracht enwaar in de loop der eeuwen vele ste-den en dorpen zijn ontstaan. Hetnieuwe stelt zich naast het oude enmaar al te vaak wordt het bestaandedoor het nieuwe verdrongen.De stad Haarlem had een eeuw gele-den nog een besloten vorm. Velsen,Bloemendaal, Schoten en Heemstedewaren kleine dorpen temidden vanagrarisch land en bossen. Zand-voort was een klein vissersplaatsje,van de stad en de dorpen gescheidendoor een breed duingebied.123Ontwikkeling HaarlemSCHEMATISCHE OPZET NOORDZEE AGGLOMERATEfig- 1In de tweede helft van de 19e eeuw envooral in de eerste helft van dezeeeuw begon de streek stark van karak-ter te veranderen. De opbloei vanhandel en nljverheid en de ontwikke-ling van de techniek leidden tot deaanleg van spoor- en tramwegen entot de verbetering van de verkeers-wegen. De drooglegging van het Haar-lemmermeer en van het IJ maaktenverder intensieve contacten met ver-der afgelegen gebieden mogelijk. Hetgraven van het Noordzeekanaal in1866/67 met de drooglegging van hetIJ leidde tot een geheel eigen ontwik-keling van het nabij dit kanaal gelegendeel van de duinstreek.Aan de noordkant van het kanaalvestigden zich talrijke industrieen,zoals de papierfabriek van Van Gelderen de KNHS (Hoogovens). Het ha-vengebied van het Noordzeekanaalontstond en het noordelijk deel vanZuid-Kennemerland is bij de ontwik-keling hiervan nauw betrokken. Haar-lem werd te water beter bereikbaar;na de bouw van de nieuwe sluis inSpaarndam vestigden zich langs hetSpaarne dan ook vele grote en kleineindustrieen.De hiervoor geschetste ontwikkelingleidde tot een versnelde bevolkings-toename en dus tot een zeer aanzien-lijke uitbreiding van de bebouwing.De stad Haarlem groeide in alle rich-tingen uit; de nabij de stad gelegendorpen groeiden vrijwel met elkaaren met Haarlem samen.Het grondgebied van de gemeenteomvat momenteel + 3200 ha; hetaantal inwoners bedraagt + 172.000.Gedurende de laatste jaren is het aan-tal inwoners slechts langzaam gegroeid.Als werkgebied, met als voornaamsteconcentraties Amsterdam, IJmond, deZaanstreek en Haarlem, vormt destreek een belangrijk onderdeel vande Randstad Holland. Men dient er-van uit te gaan dat dit werkgebiedzich in de toekomst verder zal ont-wikkelen. Zo mag verwacht wordendat de buiten Haarlem gelegen werk-gebieden -- nl. Amsterdam, het IJ-mondgebied en de Zaanstreek -- nogin betekenis zuUen toenemen.Van zeer grote betekenis wordt ver-der de ontwikkeling van de omgevingvan het Noordzeekanaal. Er dient opgerekend te worden dat in de naastetoekomst de werkgelegenheid in ditgebied -- met name in de petroche-mische sector -- zich in belangrijkemate zal uitbreiden. De vestiging vaneen raffinaderij van de Mobil Oil zalhet beginpunt van deze ontwikkelingkunnen vormen.In verband met de ligging aan diepvaarwater en gezien de gunstige ver-bindingsmogelijkheden met het achter-land, zullen de hier te vestigen bedrij-ven van primaire betekenis kunnenzijn voor de nederlandse en zelfs voorde europese economic.Verder dient rekening gehouden teworden met de mogelijkheid dat dehuidige personeelsbezetting van deHoogovens -- waar momenteel +14.000 personen werkzaam zijn -- inde toekomst verdubbeld zal worden.Een en ander zal echter betekenen datde werkgelegenheid in het bebouwdegebied nog in zeer belangrijke matezal kunnen toenemen.Uit het voorgaande valt af te leidendat Haarlem deel uitmaakt van eenagglomeratie welke volop in ontwik-keling is. Deze ontwikkeling doet zichin het gehele Randstadgebied -- en124Ontwikkeling Haarlemook daarbuiten -- voor en hangtnauw samen met de noodzaak vooronze nog steeds groeiende bevolkingvoldoende werkgelegenheid en een zohoog mogelijk welvaartspeil te ver-zekeren.Hierbij zal echter niet eenzijdig geletmogen worden op economische be-langen. Hoe belangrijk de welvaartook moge zijn, zo mag deze toch nietverworven worden ten koste van deleefbaarheid. De ongebreidelde indu-striele ontwikkeling van het Ruhr-gebied, welke begeleid wordt dooreen intense vervuiling van de lucht enhet water, zal nimmer herhaald mogenworden.Het is in dit verband van grote bete-kenis dat voor het Noordzeekanaal-gebied een streekplan in voorbereidingis. Bij de opbouw van dit plan zullende betrokken gemeenten een actieverol moeten spelen. Het welzijn vanhet gebied rondom het Noordzee-kanaal zal immers in belangrijke matedoor de opzet van dit plan bepaaldkunnen worden.Het streekplan zal in ruimtelijk op-zicht vorm moeten geven aan destormachtige ontwikkeling welke zich-- naar verwacht wordt -- langs deoevers van het Noordzeekanaal zalvoltrekken. Voorts zal ook rekeninggehouden moeten worden met de ver-dere uitgroei van de industriele be-drijvigheid in de Zaanstreek en in hetIJmondgebied. Aangezien het niet mo-gelijk is de vele werknemers, die alsgevolg van de grote uitbreiding vande werkgelegenheid aangetrokken zul-len moeten worden, in de bestaandenederzettingen in het gebied te huis-vesten, zullen nieuwe woongebiedenelders in de provincie ontwikkeldmoeten worden, welke zich op vrijgrote afstand van de werkgebiedenzullen kunnen bevinden. Dit vereistuiteraard een zeer efficient transport-systeem. Indien de ontwikkeling vanhet Noordzeekanaalgebied zich in sneltempo gaat voltrekken, wordt de ont-wikkeling van de daarbij te betrekkenwoongebieden alsmede de realiseringvan het transportsysteem een zaak vanzeer hoge urgentie.Waar het beschouwde gebied zich inbelangrijke mate en op korte termijnverder zal verstedelijken, zal het nood-zakelijk zijn dat de hierbij betrokkengemeenten gewestelijk gaan denken.Dit geldt met name voor de proble-men van de rulmtelijke ordening. Devraag kan gesteld worden welke rolHaarlem zal kunnen spelen in hetNoordzeekanaalgebied. Bij het over-wegen van deze vraag is het van be-lang te bedenken dat vooral na detweede wereldoorlog de woonfunctievan Haarlem sterker is gegroeid dande werkfunctie. Dit betekent o.a. dathet woonforensisme in betekenis istoegenomen. Momenteel is ? SO'/ovan de in Haarlem woonachtige hoof-den van huishoudens en alleenstaandenbuiten hun woonplaats werkzaam.Het overgrote deel van deze foren-sen werkt in Amsterdam en in hetIJmondgebied. Hoewel de woning-nood hierbij ook nog wel een rol zalspelen, valt toch wel aan te nemendat vele forensen Haarlem als woon-stad verkiezen boven de gebiedenwaar zij het dagelijks brood verdienen.De verbetering van het verkeerswe-gennet en van de verkeersmiddelenmaken het steeds minder bezwaarlijken tijdrovend op enige afstand van hetwerk te wonen. Ook als werkgebiedis de stad echter van betekenis. In zijneconomische ontwikkeling vertoontHaarlem een veelzijdig beeld. In de rijvan industrieen nemen de grafischebedrijven een belangrijke plaats in.Daarnaast is ook de metaalnijverheiden de chemische Industrie van bete-kenis.Het Haarlemse winkelapparaat heefteen zeer hoog peil bereikt. Het voor-ziet niet slechts in de behoeften vande stedelijke gemeenschap doch is ookvan betekenis voor Zuid-Kennemer-land, het noordelijk deel van de bollen-streek en een deel van de Haarlem-mermeerpolder.Voorts is de stad van belang als ves-tigingsplaats van vele administratieveinstellingen. Het feit dat Haarlemzetel is van het provinciaal bestuurspeelt hierbij een belangrijke rol. Ookin cultured opzicht biedt de stad velemogelijkheden. De veelzijdig gediffe-rentieerde vormen van onderwijs zijnvoor de wijde omgeving van belang.Gezien in het licht van de industrieleontwikkeling die gaande is in hetNoordzeekanaalgebied, streeft het ge-meentebestuur in nauwe samenwer-king met het gemeentebestuur vanHaarlemmermeer er naar Haarlemaangewezen te krijgen als vestigings-plaats van de vierde Technische Ho-geschool.In de toekomstige ontwikkeling zalHaarlem dus een belangrijk concen-tratiepunt in de dienstensector kunnenzijn. Voor de verschillende functiesin deze sector, zoals het onderwijs,het winkelen, de ontspanning, hetculturele leven, het overheidsapparaat,de kantoren e.d. kan de stad goedemogelijkheden bieden. Daarnaast blij-ven de eigen werkgelegenheid en dewoonfunctie van betekenis.De ruimtelijke ontwikkelingvan de stadAls basis voor het ruimtelijk beleidwordt het in 1963 door de gemeente-raad aanvaarde structuurplan gehan-teerd. (fig. 2)a. Uitgangspunten van het structuur-planTot in het midden van de vorige eeuw1255TRUKTUURPLAN ?? HAARLEMW l-ia^KisrUv '?"^yg tfig- 2126N.V. AANNEMINGSBEDRIJF v.h. J. WIJNEN & Zn.Speelheuvelsta-aat 40 -- Telefoon 04937-486 -- SOMEKEN (N.Br.)Zuivelfabriekte Asten (N.B.)Arch.: v. AmeydenRoermondUtiliteitsbouw - Gewapend betonwerkeny^r-i^-ni-iij^flfAtgf^Kmr^ ^ ,T,twgs'~''^;-j