stedebouw & volkshuisvestin^Uitgave van hetNederlands InstituHt voorRuimtelijke Ordening en VolkshuisvestingWoningbouwinitiatievenOnteigeningsvergoedingRuimtelijke ordeningVoorhereiding structuurplannenTweede notaStudiedag bandstadIngezondenBoekbesprekingBerichtenOfficiele mededelingenjuni 1969/ '^H^iCopyright Foto Ronde, Vlaardingen244 FLATS R.V.S.TE VLAARDINGEN(systeembouw)Arch, en Ing. bureau Olthoff en v.d. Berg te Rotterdam.stedebouwenvolkshuisvestingUitgave van hetNederlands Instituut voorRuimtelijke Ordening enVolkshuisvesting49e jaargang 1968INHOUDI. BinnenlandAcademie van BouwkunstDe Lustrumcursus van de Academie vanBouwkunst te Amsterdam 464BestemmingsplannenHet Bestemmingsplan IJsselstein binnende grachten (artikel Ir. P. Kluyver) . . 3Het Bestemmingsplan voor de Amster-damse Bethanienbuurt (artikel Ir. A. deGier) 159Utrecht -- Het Plan Overvecht (artikelC. Hanekroot) 183BevolkingEen antwoord aan prof. Wissink (arti-kel Ir. R. van Hasselt) 25Dupliek (artikel Prof. Dr. G. A. Wis-sink) 27B.N.S.Prijsvraag B.N.S 33B.N.S. Prijsvraag: Beantwoording vaningekomen vragen 322B.N.S. -- excursie naar Noord Italie23-30 September 1967 373BoekbesprekingGerald L. Burke: Greenheart Metropo-lis (Ir. G. C. Lange) 62S. Ghermayeff en Chr. Alexander:Community and Privacy, toward a newarchitecture of humanism (Dr. N. C.Schouten) 115Frey en Schmidt-Relenberg: Total Woh-nung (Dr. Ir. H. Priemus) 115Deilmann en Ridderstrom, Einfamilien-haus fiir Morgen (Dr. Ir. H. Priemus) 115Paulhans Peters: Neue Atriumhauser;Einfamilienhauser (Dr. Ir. H. Priemus] 116Hansmartin Brinckmann, Karl-HansKeinath e.a.: Wohnung und WohngebietCDr. Ir. H. Priemus) 116The National Building Agency GenericPlans; Two and three storey houses,London 1965 (Dr. Ir. H. Priemus) 479R. N. Morris, Urban Sociology (Serie:Studies in Sociology) London, 1968(Dr. N. C. Schouten) 479ExamenExamen Middelbaar Planologisch On-derzoeker 1967. Verslag van de exa-mencommissie, Opgaven en commentaar 63ExcursieUtrecht -- Het Plan Overvecht (arti-kel C. Hanekroot) 183Utrecht -- Woningbouw in Overvecht(artikel W. A. H. W. M. Janssen) .... 189Utrecht -- Stadsverwarming (artikelIr. J. C. Resing) 197Gemeenten, Provincies, GewestenAmsterdamVolkshuisvestingsbeleid Amsterdam . . 69Het bestemmingsplan voor de Amster-damse Bethanienbuurt (artikel Ir. A.de Gier) 159Voorontwerp Nota Binnenstad Amster-dam 229Woningwetbouw in Amsterdam-Bijlmer-meer en Molenwijk en de "Voorschrif-ten en Wenken 1965" (artikel Mr. G.Baas en H. Borgman ing.) 264DeventerDe ontwikkeling van Deventer 229EindhovenStructuurschets voor de agglomeratieEindhoven (artikel Ir. J. C. H. Drost) 291GeldropPrijsvraag B.N.S 33B.N.S. Prijsvraag: Beantwoording vaningekomen vragen 322's-GravenhageHet Nerviplan in den Haag(H. v.d. W.) 117HelmondBijdrage sanering Helmond 365PurmerendVoorbereiding voor Groot-Purmerend(artikel Dr. Ir. R. van de Waal) 200RhedenParkeerfonds Rheden 365RotterdamDe haven van Rotterdam en het behoudvan Voorne en Putten (H. v.d. W.) . . 228Als morgen gisteren was (artikel A. J.A. Hermans) 463SchiedamStmctuurplan Schiedam en de burgerij 229UtrechtUtrecht -- Het Plan Overvecht (arti-kel C. Hanekroot) 183Utrecht -- Woningbouw in Overvecht(artikel W. A. H. W. M. Janssen) 189Utrecht -- Stadsverwarming (artikel Ir.J. C. Resing) 197Satellietsteden in Utrecht 449IJsselsteinHet bestemmingsplan IJsselstein binnende graohten (artikel Ir. P. Kluyver) 3LimburgDe huurliberalisatie in Limburg 285OverijsselNatuurgebieden in Overijssel(H. v.d. W.) 228XeelandHet groeiproces van het StreekplanMidden-Zeeland 1968 (artikel Ir. M.de Vink) 235Streekplan Midden-Zeeland: Perspectie-ven van een veranderend gebied.Het Onderzoek (artikel Drs. H. H.Vogel) 240De vormgeving van het ontwerpStreekplan Midden-Zeeland (artikel Dr.Ir. W. H. Ubbink) 248DeltagebiedDe ontwikkeling van het Deltagebied 364MaasvlakteDe bestemming van het gebied ten zui-den van de Maasvlakte voor de kustvan Voorne 284MoerdijkMoerdijk Shell Chemie 480MoerdijkgebiedVestiging Shell Chemie in Moerdijk-gebied (H. v.d. W.) 327Nieuwe WaterweggebiedOpbrengst en kosten van een haven-ontwikkeling in het Nieuwe Water-weggebied 284Noorden des LandsNota Noorden des Lands 67De Raad van Advies voor de Ruimte-lijke Ordening over de Nota Ontwikke-ling van het Noorden des Lands .... 228VoorneDe bestemming van het gebied ten zui-den van de Maasvlakte voor de kustvan Voorne 284Vot e en PuttenDi haven van Rotterdam en het be-hoi 1 van Voorne en Putten(H v'.d. W.) 228Wad 'nzeeHe behoud van de Waddenzee 327He behoud van de Waddenzee 4497 c'.dijk Flevolandirichtingsplan Zuidelijk Flevoland . . 67B nelux Middengebiede verzorgingsstructuur in het Benelux'iddengebied (artikel Drs. J. C. L.,uycen en V. A. M. Verberk) 393I- 'ogbouw/Laagbouw^oogbouw-Laagbouw-Woningnood (ar-akel Drs. A. N. Witter) 348Hoogbouw: Ontwikkeling en geografi-sche spreiding sinds 1962 (artikel Drs.L. Tas) 413Hoog of Laag? (artikel Dr. Ir. H.Priemus) 445Naschrift bij artikel Dr. Ir. H. Priemus(artikel Drs. A. N. Witter) 447InrichtingsplanInrichtingsplan Zuidelijk Flevoland . . 67Kroniek en Kommentaar(Ir. J. Ph. L. Petri) 343Krotopruiming en SaneringDe sanering van krottenwijken en dekwestie van een speciale vlag hierbij(artikel F. van Schagen) 362LandschapVeranderingenons landschap:tikel Prof. Dr.Veranderingenons landschap:bieden (artikelVeranderingenons landschap:bouwgebiedenOntsiering enschap (artikelde Zeeuw) .n beeld en functie vanAlgemene Aspecten (ar-Ir. F. M. Maas) 75in beeld en functie van: De natuur- en bosge-Ir. A. Coops) 81in beeld en functie vanHet water en de land-(artikel Ir. J. J. Pilon) 88vervuiling van het land-Mr. Chr. A. de Ruyter-299Officiele Mededelingen Instituut39, 71, 120, 178, 179, 231, 287, 288,367, 420, 456, 482, 484PersonaliaAfscheid Ir. Buskens (artikel Drs. H.v.d. Weijde) 32Ruimtelijke OrdeningAlgemeenPrognoseren als denkvorm -- een or-ganische benadering van onze greep opde toekomst I en II, (artikel Ir. PaulKessler) 12, 55De ruimtelijke ordening in EconomischeStatistische Berichten 33Wat ontbreekt er aan onze steden? (ar-tikel Ir. C. H. Grooten) 61Veranderingen in beeld en functie vanons landschap: Algemene Aspecten (ar-tikel Prof. Dr. Ir. F. M. Maas) 75Veranderingen in beeld en functie vanons landschap: De natuur- en bosge-bieden (artikel Ir. A. Coops) 81Veranderingen in beeld en functie vanons landschap: Het water en de land-bouwgebieden (artikel Ir. J. J. Pilon) 88Wat ontbreekt er aan onze steden? (ar-tikel Ir. J. H. Perie) .?.????.??? i?7Leefbaarheid. Kanttekening bij artikelvan Ir. J. P. Groot, nov.nr. 1967 (ar-tikel Ir. Paul Kessler) 176De begroting van Volkshuisvesting enRuimtelijke Ordening in het Parlement 228De ruimtelijke ordening bij de behan-deling van de Begroting in de EersteKamer 283Opbrengst en kosten van een haven-ontwikkeling in het Nieuwe Waterweg-gebied 284De bestemming van het gebied ten zui-den van de Maasvlakte voor de kustvan Voorne 284Opmerkingen over de ruimtelijke orga-nisatie van het stadsgewest (artikelDr. J. A. Launspach) 309Bandstad in de Randstad? (artikel Ir.N. A. de Boer) 312Vingerstad en railvervoer (artikel Mr.M. G. de Bruin) 316Het behoud van de Waddenzee 327Onze ruimtelijke orde een urbane orde?(artikel Dr. G. A. Hoekveld) 331Rapport Autokerkhoven 364Opslag van autowrakken 364De notie van het model (artikel Drs.J. Koot) 388Modelbouw en simulatie (artikel Drs.H. A. M. Wasser) 436Het behoud van de Waddenzee 449De Lustrumcursus van de Academic vanBouwkunst te Amsterdam (artikel Ir.H. T. Vink) 464BeleidNota Noorden des Lands 67De Zuiderzeeraad 67Voorbereiding voor Groot-Purmerend(artikel Dr. Ir. R. van de Waal) 200De haven van Rotterdam en het be-houd van Voorne en Putten(H. v.d. W.) 228De Raad van Advies voor de Ruimte-lijke Ordening over de Nota Ontwik-keling van het Noorden des Lands . . 228Natuurgebieden in Overijssel(H. v.d. W.) 228De ontwikkeling van Deventer 229Voorontwerp Nota Binnenstad Am-sterdam 229De bijdrageregeling voor sanerings- enreconstructieplannen 285Vestiging Shell Chemie in Moerdijk-gebied (H. v.d. W.) 327De ontwikkeling zeehaven van hetDeltagebied 364Inspraak van bewoners (artikel Dr. Ir.H. Priemus) 424Satellietsteden in Utrecht 449Provinciale Struktuurnota's (artikel Drs.Tj. Tjalkens) 459Moerdijk Shell Chemie 480Opheffing Zuiderzeeraad (H. v.d. W.) 480Eerste bijdrage reconstructieplannen . . 481Juridische AspectenVoor de randgebieden van het IJssel-meer geen meldingsplicht 68Het Nervi-plan in den Haag(H. v.d.W.) 117De natuurbeschermingswet 118Ontsiering en vervuiling van het land-schap (artikel Mr. Chr. A. de Ruyter-de Zeeuw) 299 ^Trage beoordeling van bestemmings-plannen door hoger gezag (H. v.d. W.) 365Wetsontwerp inzake de luchtveront-reiniging 419De overgang van meldingsplicht en be-zwaar maken naar bestemmingsplan enaanlegvergunningen (artikel Mr. J. A.C. de Jonge) 431De overgangswet Ruimtelijke Ordeningen Volkshuisvesting (artikel Mr. J.Beijering) 471OnderzoekSchets van de waarde van snelle infor-matie bij het opstellen van structuur-plannen voor gemeenten e.'d. (artikelDrs. G. E. Engberts) 253OntwerpAls morgen gisteren was (artikel A. J.A. Hermans) 463RecreatieBouw van Recreatiewoningen 419Verkeer en VervoerOntwerp-Rijkswegenplan 176Vingerstad en railvervoer (artikel Mr.M. G. de Bruin) 316Parkeerfonds Rheden 365WonenWonen en Bos -- lUusie of perspectief(artikel Prof. Dr. Ir. J. T. P. Bijhou-wer) 22Loopafstanden en structuur van woon-buurten (artikel Dr. Ir. A. Heimans) - . 305Hoogbouw: Ontwikkeling en geografi-sche spreiding sinds 1962 (artikel Drs.L. Tas) 413Inspraak van bewoners (artikel Dr. Ir.H. Priemus) 424Ecologie van het wonen (artikel H. vanLeeuwen) 440Hoog of Laag? (artikel Dr. Ir. H. Prie-mus) 445Rijksplanologische DienstBesluitenBezwaar betr. de bouw van een kippen-en varkensschuur in de gemeente Schip-luiden 72Bezwaar betr. de bouw van een wo-ning op een terrein aan de Rijksstraat-weg in de gemeente Schipluiden .... 72Bezwaar betr. de bouw van een wo-ning aan de Oostveenseweg in de ge-meente Schipluiden 72Bezwaar betr. de aanleg van een kop-pelleiding van de Voorstondensebeeknaar de Ockensebeek in de gemeenteBrummen 72Bezwaar betr. het storten van vuil inen om het Oude Wiel in de gemeenteWamel 72Bezwaar betr. de bouw van een be-drijfswoning in de gemeente Bergschen-phoek 180Bezwaar betr. de inrichting van eenvuilnisstortplaats aan de zuidzljde vande Nieuw-Loosdrechterdijk in de ge-meente Loosdrecht 180Bezwaar betr. de ontginning van eengedeelte van een perceel in de gemeen-te Llchtenvoorde 180Bezwaar betr. de bouw van een vakan-tie-motel te Koudekerke in de gemeenteValkenisse 180StadsverwarmingUtrecht -- Stadsverwarming (artikel Ir.J. C. Resing) 197StreekplanHet groeiproces van het StreekplanMidden-Zeeland 1968 (artikel Ir. M. deVink) 235Streekplan Midden-Zeeland: Perspectie-ven van een veranderend gebied. HetOnderzoek (artikel Drs. H. H. Vogel) 240De vormgeving van het ontwerp Streek-plan Midden-Zeeland (artikel Dr. Ir.W. H. Ubbink) 248Structuurplannen/StructuurschetsenStructuurplan Schiedam en de burgerij 229Structuurschets voor de agglomeratieEindhoven (artikel Ir. J. C. H. Drost) 291Provinciale structuurnota's (artikel Drs.Tj. Tjalkens) 459VergaderingenOude Woningvooraad: Preadvies (arti-kel G. de Haan, M.A.) 44Oude Woningvooraad: Preadvies (arti-kel Ir. H. J. Dix en S. J. Mook) 49Krotopruiming en woningverbetering(Nabeschouwing) (artikel H. W. Jan-sen) 281VolkshuisvestingAlgemeenDe Volkshuisvesting als wereldprobleem(artikel Dr. H. Umrath) 28Woningbouw in november en december1967 69Woningbouw in 1967 69Volkshuisvestingsbeleid Amsterdam . . 69Aanvulling Collectie Keuzeplannen .. 119Utrecht -- Woningbouw in Overvecht(artikel W. A. H, W. M. Janssen) . . 189De begroting van Volkshuisvesting enRuimtelijke Ordening in het Parlement 228De woningbouw in de eerste drie maan-den van 1968 229Woningwetbouw in Amsterdam-Bijlmer-meer en Molenwijk en de "Voorschrif-ten en Wenken 1965" (artikel Mr. G.Baas en H. Borgman ing.) 264Adviescommissie experimentele woning-bouw 366Woningbouw in het tweede kwartaalvan 1968 419Efficiiinte woningbouw 420Bouwprogramma 1969 420Jaarverslag 1967 Centrale DirectieVolkshuisvesting en Bouwnijverheid . . 420De toekomst van het oude woningbe-stand 420Inspraak van bewoners (artikel Dr. Ir.H. Priemus) 424De Rijksbegroting 1969 Volkshuisves-ting 449Plaats en taak van de woningcorpora-cie 452De toekomst van het oude woningbe-stand 454Woningbouw met inspraak van toe-komstige bewoners 455De Stichting "Nieuwe Woonvormen"(artikel Ph. H. Fiedeldij Dop, kinder-arts) 475BeleidDe begroting van Volkshuisvesting enRuimtelijke Ordening in de EersteKamer 327Huur en SubsidieDe nieuwe subsidieregelingen 33De subsidieregeling voor de toegelateninstellingen en gemeenten 34Subsidiering van particuliere huurwo-ningen 35Financiele steun eigen woningen .... 35Bouw van gesubsidieerde particulierewoningen 68Wetsontwerp facultatieve huurverho-ging ; ;?;?. ?, ? ? ^^Verdere huurliberalisatie in het Zuiden 119Verhoging van de normen voor onder-houds-, beheers- en administraciekostenvan Woningwetwoningen 177Wetsontwerp belasting huurders Wo-ningwetwoningen 230Het extra-subsidie voor woningverbe-tering 230De ervaringen met de huurliberalisatie 230Het wetsontwerp tot wijziging van deHuurwet 231Extra-subsidie voor experimentele wo-ningbouw 284De bijdragenregeling voor sanerings- enreconstructieplannen 285De huurliberalisatie in Limburg 285Wetsontwerp huurdersbijdragen Woning-wetwoningen 419Verkoop Woningwetwoningen aan be-woners 454Wetsontwerp huurdersbijdragen Woning-wetwoningen (H. v.d. W.) 481Jaarlijkse huurverhoging 481Huurbeleid ;,,,Wetsontwerp huurdersbijdragen Woning-wetwoningen (H. v.d. W.) ilKrotopruiming en saneringKrotopruiming en woningverbetering(Nabeschouwing) (artikel fl. W. Jan- ?sen) 2V)De bijdrageregeling voor sanerings- enreconstructieplannen 28.'Bijdrage sanering Helmond 365Onderzoek i-Verhuizen in Nederland I en II (arti-kel Drs. W. F. H. Smeenk) 108, 220Verhuizen in Nederland III (artikelDrs. A. P. M. van Engelen) 272Hoogbouw -- Laagbouw -- Woning-nood (artikel Drs. A. N. Witter) 348Migratie en wijzigingen in de samen-stelling van buurten (artikel Drs. Th. 'M. G. Guffens, Drs. N. J. M. Nelissenen Drs. J. B. Scholten) 354Leegstaande woningen op 1 april 1968 419Naschrift bij artikel Dr. Ir. H. Priemus(artikel Drs. A. N. Witter) 447Woningbehoefteonderzoek 455WoningpeilWijziging Voorschriften en Wenken voorwoningen en verzorgingstehuizen voorbejaarden 36WoningverbeteringOude Woningvooraad: Preadvies (arti-kel G. de Haan, M. A.) 44Oude Woningvooraad: Preadvies (arti-kel Ir. H. J. Dix en S. J. Mook) .... 49Het extra-subsidie voor woningverbe-tering 230Woningverbetering en bestrijding vande werkloosheid 366WetgevingDe Zuiderzeeraad 67Wetsontwerp facultatieve huurverho-ging 68De natuurbeschermingswet 118Wetsontwerp belasting huurders Wo-ningwetwoningen 230Het wetsontwerp tot wijziging van deHuurwet 231Wetsontwerp inzake de luchtveront-reiniging 419Wetsontwerp huurdersbijdragen Woning-wetwoningen 419De overgangswet Ruimtelijke Ordeningen Volkshuisvesting (artikel Mr. J.Beijering) 471Wetsontwerp huurdersbijdragen Woning-wetwoningen (H. v.d. W.) 481II. BuitenlandIa. AlgemeenCongressen/ConferentiesCongres van International Federationfor Housing and Planning te Dublinvan 18-24 mei 1969 455Ruimtelijke OrdeningDenemarken en de Ruimtelijke Proble-matiek rond Kopenhagen (artikel Mr.H. J. A. Schaap) 124Engeland: Londen en de "South East"(artikel Mr. H. J. A. Schaap) 134Enkele hoofdlijnen van het ruimtelijkebeleid in Frankrijk (artikel Dr. N. C.Schouten) 149Enkele ontwikkelingen in West-Duits-land (artikel Mr. H. J. A. Schaap) . . 205B.N.S. -- excursie naar Noord-Italie,23-30 September 1967 (artikel Ir. K.van der Ham, H. J. A. Hovens Greve,Y. B. Jansen en Ir. Paul Kessler) .... 373De verzorgingsstructuur in het BeneluxMiddengebied (artikel Drs. J. C. L.Luyten en V. A. M. Verberk) 393b. Internationaalen volgens de landenInternationaalEkistics maand in Athene (H. v.d. W.) 36Congres van International Federationfor Housing and Planning re Dublinvan 18-24 mei 1969 455BelgieDe verzorgingsstructuur in het BeneluxMiddengebied (artikel Drs. J. C. L.Luyten en V. A. M. Verberk) 393DenemarkenDenemarken en de Ruimtelijke Proble-matiek rond Kopenhagen (artikel Mr.H. J. A. Schaap) 124DuitslandOpleiding in Stedebouw en planologieaan hogescholen en hogere technischescholen 36Enkele ontwikkelingen in West-Duits-land (artikel Mr. H. J. A. Schaap) . . 205Besluiten van de Ministersconferentievoor ruimtelijke ordening 286De Darmstadte Erklarung 366EngelandCivics Amenities Act 1967 37Engeland: Londen en de "South East"(artikel Mr. H. J. A. Schaap) 134Wijzi/ging van de Town and CountryPlanning Act 285FrankrijkEnkele hoofdlijnen van het ruimtelijkbeleid in Frankrijk (artikel Dr. N. C.Schouten) 149GriekenlandEkistics maand in Athene (H. v.d. W.) 36ItalicB.N.S. -- excursie naar Noord Italie,23-30 September 1967 (artikel Ir. K.van der Ham, H. J. A. Hovens Greve,Y. B. Jansen en Ir. Paul Kessler) .... 373Verenigde StatenHousing and Urban Development Act1968 286III. Alfabetisch register van de schrijvers van artikelenbladzijdeBaas, Mr. G. en H. Borgman ing.Woningwetbouw in Amsterdam-Bijlmer-meer en Molenwijk en de "Voorschrif-ten en Wenken 1965" 264Beijering, Mr. J.De overgangswet Ruimtelijke Ordeningen Volkshiuisvesting 471Boer, Ir. N. A. deBandstad in de Randstad? 312Borgman, H. ing en Mr. G. BaasWoningwetbouw an Amsterdam-Bijlmer-meer en Molenwijk en de "Voorschrif-ten en Wenken 1965" 264Bruin, Mr. M. G. deVingerstad en Railvervoer 316Bijhouwer, Prof. Dr. Ir. J. T. P.Wonen en Bos -- Illusie of perspectief 22Coops, Ir. A.Veranderingen in beeld en functie vanons landschap: De natuur- en bosge-bieden 81Dix, Ir. H. J. en S. J. MookOude Woningvooraad: Preadvies .... 49Drost, Ir. J. C. H.Structuurschets voor de agglomeratieEindhoven 291Engberts, Drs. G. E.Schets van de waarde van snelle in-formatie bij het opstellen van struc-tuurplannen voor gemeenten e.d 253Engelen, Drs. A. P. M. vanVerhuizen in Nederland III 272Fiedeldij Dop, Ph. H.De Stichting "Nieuwe Woonvormen" 475Gier, Ir. A. deHet Bestemmingsplan voor de Amster-damse Bethanienbuurt 159Grooten, Ir. C. H.Wat ontbreekt er aan onze steden? . . 61Guffens, Drs. Th. M. G., Drs. N. J. M.Nelissen en Drs. J. B. ScholtenMigratie en wijziigingen in de samen-stelling van buurten 354Haan, G. de, M. A.Oude Woningvooraad: Preadvies .... 44Ham, Ir. K. van der, H. J. A. Hovens Greve,Y. B. Jansen en Ir. P. KesslerB.N.S. -- excursie naar Noord Italic,23-30 September 1967 373Hanekroot, C.Utrecht -- Het Plan Overvecht ..-. 183Hasselt, Ir. R. vanEen antwoord aan prof. Wissink .... 25bladzijdeHeimans, Dr. Ir. A.Loopafstanden en structuur van woon-buurten 305Hermans, A. J. A.Als morgen gisteren was 463Hoekveld, Dr. G. A.Onze ruimtelijke orde een urbane orde? 331Hovens Greve, H. J. A., Ir. P. Kessler,Ir. K, van der Ham en Y. B. JansenB.N.S. -- excursie naar Noord Italic,23-30 September 1967 373Jansen, H. W.Krotopruiming en woningverbetering(Nabeschouwing) 281Jansen, Y. B., H. J. A. Hovens Greve,Ir. P. Kessler en Ir. K. van der HamB.N.S. -- excursie naar Noord Italic,23-30 September 1967 373Janssen, W. A. H. W. M.Utrecht -- Woningbouw in Overvecht 189Jonge, Mr. J. A. C. deDe overgang van meldingsplicht en be-zwaar maken naar bestemmingsplan enaanlegvergunningen 431Kessler, Ir. PaulPrognoseren als denkvorm -- een orga-nische benadering van onze greep opde toekomst, I en II 12, 55Leefbaarheid, kanttekening bij art. vanIr. J. P. Groot, nov.nr. 1967 176B.N.S. -- excursie naar Noord Italic,23-30 September 1967 373Kluyver, Ir. P.Het bestemmingsplan IJsselstein binnende grachten 3Koot, Drs. J.De notie van het model 388Launspach, Dr. J. A.Opmerkingen over de ruimtelijke orga-nisatie van het stadsgewest 309Leeuwen, H. vanEcologie van het wonen 440Lange, Ir. G. C.Boakbespreking: Gerald L. Burke:Greenheart Metropolis 62Luyten, Drs. J. C. L. en V. A. M. VerberkDe verzorgingsstructuur in het Benelux-Middengebied 393Maas, Prof. Dr. Ir. F. M.Veranderingen in beeld en functie vanons landschap: Algemene Aspecten . . 75Mook, S. J. en Ir. H. J. DixOude Woningvooraad: Preadvies .... 49Nelissen, Drs. N. J. M., Drs. Th. M. G.Guffens en Drs. J. B. ScholtenbladzijdeMigratie en wijzigingen in de samen-stelling van buurten 354Perie, Ir. J. H.Wat ontbreekt er aan onze steden? . . 107Petri, Ir. J. Ph. L.Kroniek en Kommentaar 343Pilon, Ir. J. J.Veranderingen in beeld en functie vanons landschap: Het water en de land-bouwgebieden 88Priemus, Dr. Ir. H.Boekbespreking:Frey en Schmidt -- Relenberg: To-tal Wohnung 115Deilmann en Ridderstrom, Einfami-lienhaus fiir Morgen 115Paulhans Peters: Neue Atriumhauser 116Paulhans Peters: Einfamilienhauser .. 116Inspraak van bewoners 424Hoog of Laag? 445Boekbespreking:The National Building Agency Ge-neric Plans; Two and three storeyhouses, London 1965 479Resing, Ir. J. C.Utrecht -- Stadsverwarming 197Ruyter-de Zeeuw, Mr. Chr. A. deOntsiering en vervuiling van het land-schap 299Schaap, Mr. H. J. A.Denemarken en de Ruimtelijke Proble-matiek rond Kopenhagen 124Engeland: Londen en de "South East" 134Enkele ontwikkelingen in West-Duits-land 205Schagen, F. vanDe sanering van krottenwijken en dekwestie van een speciale vlag hierbij 362Scholten, Drs. J. B., Drs. Th. M. G. Guffensen Drs. N. J. M. NelissenMigratie en wijzigingen in de samen-stelling van buurten 354Schouten, Dr. N. C.Boekbespreking:S. Chermayeff en Chr. Alexander:Community and Privacy, toward anew architecture of humanism .... 115Enkele hoofdlijnen van het ruimtelijkbeleid in Frankrijk 149Boekbespreking:R. N. Morris, Urban Sociology (Se-rie: Studies in Sociology) London,1968 479Smeenk, Drs. W. F. H.Verhuizen in Nederland (I) 108Verhuizen in Nederland (II) 220bladzijdeTas, Drs. L.Hoogbouw: Ontwikkeling en geografi-sche spreiding sinds 1962 413Tjalkens, Drs. Tj.Provinciale Struktuurnota's 459Verberk, V. A. M. en Drs. J. C. L. LuytenDe verzorgingsstructuur in het Bene-lux-Middengebied 393Vink, Ir. H. T.De Lustrumcursus van de Academic vanBouwkunst te Amsterdam 464bladzijdeVink, Ir. M. deHet groeiproces van het StreekplanMidden-Zeeland 1968 235Ubbink, Dr. Ir. W. H.De vormgeving van het ontwerp Streek-plan IMidden-Zeeland 248Umrath, Dr. H.De Volkshuisvesting als wereldprobleem 28Vogel, Drs. H. H.Streekplan Midden-Zeeland: Perspec-tieven van een veranderend gebied: HetOnderzoek 240bladzijdeWaal, Dr. Ir. R. van deVoorbereiding voor Groot-Purmerend 200Wasser, Drs. H. A. M.Modelbouw en simulatie 436Weijde, Drs. H. van derAfscheid Ir. Buskens 32Wissink, Prof. Dr. G. A.Dupliek 27Witter, Drs. A. N.Hoogbouw-Laagbouw-Woningnood . . 348Naschrift bij art. Dr. Ir. H. Priemus 447Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwINTERVAM N.V.generaal spoorlaan 489 - rijswijk z.-h. - tel. (070) 907640werkmaatschappij van de hollandsche beton groep nvontwerp, voorbereiding en uitvoering van:bejaardentehuizenutiliteitsbouwverzorgingsflatswinkelcentrawoningbouwook in erkende arbeidsbesparende bouwsystemenAannemers betrokken bij de moderne stedebouw#*'BEJAARDENCENTRUMERASMUSHUISMAART 1967 :FUNDERING GEREEDNOV. 1967 :15 VERDIEPINGEN HOOG15.000 M-VLOEROPP.300 COMPARTIMENTENDIV. DIENSTRUIMTENBouwbedrijf M. DE WIT n.v.ZAANDAMTEL. 02980-23305FORT PAST IN DE MODERNE STEDEROUWBelt u gerust Fortvoor een gesprek over efficientbouwen in hat Fort systeem. U wordter wijzer van en het verplicht u totniets. Wij praten namelijk graagover onze Fort woningen die zo viotonder de kap komen en zo snelworden gekociit. Ze zijn dan ookdegelijk en bezitten dat specifiekeinterieur waar jonge gezinnennear vragen.^gtF^ ^ PAVILJOENS - KANTOREN - BUNGALOWS - MOTELS - VERENIGINGS-^^^^^ ^__ ^^ GEBOUWEN^ ^^?^^ ^ "^ BEL FORT OM SNEL ONDER DE PANNEN TE ZIJNFORT MONTAGEBOUW N.V. WOUDRICHEM - HOGE MAASDIJK 1-5 - TELEFOON (01833) 641*1(WlKi>iWiBnMll>ilBm|;;#^*''Aannemers betrokken bij de moderne stedebouws.lersma sBOUWBEDRIJF N.V.TOLBERT (Gr.)Telefoon 05945-2417^ Utiliteitsbouw^ Woningbouw^ Betonwerken^ Onderhouds- en verbouwingswerkenBOUWBEDRIJFB. VOOGT & ZONENOOSTSINGEL 125DELFTburgerlijkeutiliteitswerkenbetonwerkenindustrielewoningbouwgalerijwoningenportiek-etagewoningen448 galerijwoningen te Zwijndrechtsysteem en fabrikage: N.V. Schokbetonuitvoering: N.V. Aannemersbedrijfv/h P.A.van WijnenDordrecht/den Haag /Arnhem/den Helderhoog kwaliteitsniveaulage onderhoudskostenpraktische indelingdifferentiatie mogelijkhedendokumentatie op aanvraag: centrale afd.voorlichting N.V. Schokbeton, Zeist - telef: 15241Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwAI i edm. beugels & zoon n.v.aannemersbedrijf - gewapend beton - burger- en utiliteitsbouwoirsbeek dorpsstraat 12telefoon 0 4492 - 591Interieur R.K.Blijde Boodschap Kerkte KerkradeN.V. AANNEMINGSBEDRUFJ. H. VEDDER 6L ZNHUISSENKlaphek 11 - Telefoon (08304) 8376OnaESEHEiDEEiaKEzo onverbrekelijk verbonden, dat een scheiding hiervan nooit in discussie komt. Men kaneen schildpad moeilijk voorstellen zonder schild. Ook een bouwkonstruktie voor woningof Industrie is ondenkbaar zonder een goede thermische- en akoestische isolatie. Isoverbelbeantwoordt aan al Uw isolatie problemen, met gespecialiseerde produkten voor elk bouw-onderdeel. Vraag vrijblijvend advies en technische voorlichting.Isolatie... natuurlijk IsowerB Pr. Beatrixlaan 7, Den Haag - Tel. 070 - 83.33.00Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwUtiliteitsbouwNieuwbouwOnderhoudswerkenAntieke TimmerwerkenTimmer- en AannemingsbedrijfBussink k GraffelmanTerborgseweg 12 - DoetinchemTel. 08340-3055-4434EVERSBOUWBEDRIJF BLOEMENDAALJOZ. ISRAELSWEG 5voor TEL: 023-50301? BETONWERKEN-43674-56359? UTILITEITSWERKEN? VERBOUW? RESTAURATIES? BURGERWERK... schijnt op Uw omgeving, niet het felle licht dat de kleuren onnatuurlijk maakt, maar juist afgewogen belichtingdie alle kleurnuances doet uitkomen. Bij een met smaak ingericht interieur hoort het licht dat door GLAVERBELwarmtewerend glas aangepast is. Daze glassoorten - grijs, brons of groen - filtreren het daglicht en voorkomenverblinding. Bovendien houden zij ongeveer 40% van de zonnestraling tegen en verminderen zij zodoendede oververhitting van woon- en werkruimten. Het warmtewerend glas brengt U komfort.rustgevend licht aan-gename sfeer.warmtEwerenile ylassoortenGlaverbelVSIOVtSrUwl N.V. - Brussel - Belgie - Het wereldberoemde Belgische glas.Agent voor Nederland : REVO handelsondernemingNieuwe Parklaan 9, Den Haag - Tel. 070/51.41.31*DOKUMENTATIE OP AANVRAAGNaamBeroepStraat N""TelVASVAannemers betrokken bij de moderne stedebouwVoorburger- enutiliteitsbouwaannemingsbedrijf a. dekkersroosendaalwouwseweg 150telefoon 01650-36758*bouwbedrijf W. Jagtenberg n.v.NIEUWBOUWVERBOUWONDERHOUDSWERKLOODGIETERSWERKp. C. HOOFTLAAN 37 -- ZEIST -- TEL. 03404 - 1 81 17DELTA ELEMENTENMAKEN DE BAKSTEENDank zij die elementen is de Delta metselbaksteen eenconcurrent geworden in de moderne wereld van depanelenbouw. Een van de oudste bouwmaterialen, diede Nederlander aan het hart gebakken is, herleeftin een vorm die zich in de meest geindustrialiseerdebouvi^wijze met vlag en wimpel zai handhaven.DAN OOITGeprefabriceerde elementen tiebben veel voordeienboven tiet steen-voor-steen systeem. Vooral wat hos-tenbesparingen aangaat. Hier zijn er een paar, dieallemaal nog een verdere kostenverlaging zuilen ',^-leveren : ? sneller bouwen, dus minder last van slectitvi/eer; ? rationeler werkvoorbereiding; ? betere engemakkelijker kvj/aliteitscontrole tijdens de prefabri-cage in de fabriek.Vraag Van Lookeren Campagne om inlichtingen. Eristieel veel interessants over dit nieuwe product en ookover het vergelijkende kostenbeeld te vertellen.Delta baksteen-elementen zijn een product van deVan Lookeren Campagne Deltamuur N.V., een dochteronderneming van de Koninklijke SteenfabriekenVAN LOOKEREN CAMPAGNE N.V.Zaltbommel, Molenwal 22, telefoon (04180) - 20 31.Fabrieken te Haaften en Hurwenen.Aangesloten bij de Vereniging Metselbaksteen-keur.Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwu n.v. aannemingsbedrijf j. g. poppemaKRANEWEG 87A GRONINGEN | TELEFOON 05900 (050)-33238NIEUWBOUW VERBOUW ONDERHOUDA/HEIBEDRIJFDe Callafon'' n.v.^li^ VERZORGT AL UW HEiWERKmodern materiaal ?met American-Hoist kranenstoom- en dieselblokken ?van 3000 tot en met 9000 kgm per slagcorrecte uitvoering ?MIJDRECHT - Grool Mijdrechtstraat 12 - Telefoon 02979-1928 Ha 18.00 uur 02964-1.89.17Uitv. 02979-1977Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwSanders verenigde bedrijven n.v.,Sanders utiliteitsbouw n.v.,Sanders bouwonderneming n.v.,Sanders ontwikkelingsmaatschappij n.v.projectontwikkeling, utiliteitsbouwen woningbouw.Velperweg 27 Arnhem postbus 178 tel. 52251KUYPERS AANNEMINGSBEDRIJF N.V.AANNEMERS VANBURGERLIJKE EN UTILITEITSWERKENONDERHOUDSWERKZAAMHEDENO.L VROUWESTRAAT 19-21 -- HETEREN -- TELEFOON 08306 - 316Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwOnderdeelStroombouw DrentheArchitecten:Nyenhuis en Ebbinge BNAGed. Singel 29Assenbouwbedrijf HAKO emmen n.v.Kapt. Grantstraat 30 -- EmmenBurgerl. en utiliteitsbouwOverwegende uitvoering van Stroombouwobjecteno.a. in: Noord- en Midden-DrentheOost-GroningenOost-FrieslandTotaal + 2500 woningenWONINGBOUWUTILITEITSBOUWBETONWERKENAannemingsmaatschappij SCHRIJVER N.V.GOESWilhelminastraat 20-22Telefoon 01100-5305Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwJ. GERAEDTS en ZN N.V. Prinses Julianastraat 9SWALMEN (LB]04740-1384aannemersbedrijfconstructiewerkplaatsloodgietersbedrijftimmerbedrijfCfjarlotte oberlceb 9 jaar eerber ban fjaarecjjtgenoot en jjab toen oofe precies; 9 jaaraan }iin ^ijbe gesJtaan. Hij toas; met fiembertoifefeelb getoees^t m be ftoeto= en Ikahtljautoge tb3is(ten, Hij befjeerj^te 9 jaren langJjet leben m be gtab "^ere. Hanger albefjeerfiien on^e onbernemingen Jjet hierk aansiterfes(troom= en ^toafesftroomingtallatiesf.#Cxploitattc iWaatgcfjappij ^rbenneHurtelijfee ^tepnfeaDe 2'Architecten,Stadsplanners,StedebouwkundigenBetrek ons vroegtijdig in uw planner).In de voorbereidingsfase van een projecthebben wij onze gespecialiseerde inbreng.Wij hebben meer te bieden dan louterkennis van wegenaanleg. Vele malen hebbenwij reeds kunnen helpen aan het oplossenvan problemen - grote en kleine.Onze afdeiing ,,Ontwerp en Ontwikkeiing"is gaarne beschikbaar voor uw studie-objecten en het maken van ontwerpen.? Koninklijke Mij.Wegenbouw,Utrechts&vUitgave van hetNederlands Instituut voorRmmtelijke Ordening en Volkshuisvesting}0e jaargang no. 6maandblad)uni 1969Redactie :Mevr. Prof. C. W. VisserMe]. R. HartstraProf. C. van EesterenH. ]. A. Hovens GreveProf. Mr. A. KleijnDrs. R. KokIr. P. K. van MeursProf. Dr. S. O. van PoeljeDrs. N. StreeflandDrs. "W. ]. ValkenburgDrs. H. van der WeijdeIr. W. WissingMr. ]. WitsenAdres voor Redactie en AbonnementenJavastraat 6, 's-GravenhageTelefoon 182761Postgironummer 29080Advertenties :Nobelstraat 21, HeerlenTelefoon 04440-18100Postgironummer 1372665 t.n.v. AdvertentiesStedebouw en Volkshuisvesting HeerlenDit nummerbegint met twee bijeenbehorende artikelen van Drs. A. ]. Gijswijt en Drs. H.Bout, waarin verslag wordt gedaan van een onderzoek dat de sector planologievan het SISWO in een aantal Twentse gemeenten heeft ingesteld naar achter-gronden en aard van de spreiding van de woningbouw in deze gemeenten ge-durende een aantal jaren. Het onderwerp ligt in de sfeer van de volkshuis-vesting en in die van de ruimtelijke ordening.Het initiatief-voorstel inzake de onteigeningswaarde dat bij de Tweede Kamerligt wordt in een volgend artikel, van Mr. J. F. Jansen, van commentaar voor-zien.Drs. L. ]. Giebels geeft beschouwingen over de voorbereiding en inrichting vanstructuurplannen. Het is bekend dat het structuurplan op grond van de wetde gemeentebesturen en hun medewerkers nog voor veel vragen stelt waaroverniet makkelijk opheldering te krijgen is. De beschouwingen van Drs. Giebelsdie op veel overleg met ambtelijke instanties berusten, kunnen zeker een aantalkwesties helderder maken.Ir. P. Kessler keert terug tot de Tweede Nota en onderwerpt de inhoud daar-van aan een ,,evaluatie", zoals hij het noemt, een beoordeling op grond vaneen veelzijdige en diep doordringende bezinning op een aantal in de Notavervatte onderwerpen.253InhoudWoningbouwinitiatieven en de ruimte-lijke ontwikkeling van Twente, Drs. A.J. GijswijtWoningbouwinitiatieven en bevolkings-spreiding, Drs. H. Bout ....Onteigeningsvergoeding op basis ge-bruikswaarde (Een vervolgverhaal zon-der einde?), Mr. J. F. Jansen .De voorbereiding en inrichting vanstructuurplannen, Drs. L. J. GiebelsOnze greep op de ruimte; een evaluatievan de tweede nota r.o., Ir. P. Kessler 289255De studiedag over de bandstad . . 299264Ingezonden 299273 Boekbespreking 302279 Berkhten 303Officiele mededelingen 304Abonnementsprijs f 27,50, Losse nummers f 3,--.De leden van het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting ontvan-gen het Mad kosteloos.254woningbouwinitiatievenWONINGBOUWINITIATIEVEN EN DE RUIMTELIJKE ONTWIKKELING VAN TWENTEDrs. A. J. Gijswijt1. InleidingWoningbouw impliceert, zoals iedereconcrete realisering in het kader vande ruimtelijke ontwLkkielin.g, de keuzevan een bouwplaats. Wiie bepalen dezekeuze? Welke factoren zijn daarbij vaniinivloed? In hoeverre kan dit keuze-proces de ruimtelijke Ointwikkeling vaneen gebied autanoom bemvloeden?Deze vragen vormden dte inzet van eenonderzoek i) naar achtergronden enaard van de sprei'ding van de woning-bouw, welke is igerealiseerd in die pe-riode 1961 tot en met 1965 in Ensche-de, Hengelo en zeven oimringend-e ge-meenten. De sector planoiogie van hetSISWO-bureau entameerde dit projectom een werkwijze te ontwikkelen voorhet onderzoeken van deze prioiblema-tielk. In dit artikel zulilen de voor-naamste onderzoekresultaten wordenweergegeven.Overheid, producenten (inolusie'f ar-dhitecten, makelaars, financiers etc.)en consumenten bepalen gezamenlijkde kwaliteit van zowe'l ide afzonder-lijke woniing als van >het samenigesteldeen meer elementen omvattende, stede-bouwlkundige produkt, het wooinmilieu.In veel recente idiscussies komt telkensweer bezorgdheid tot uiting over hetgebr^k aan kwaliteit van woninig enwoommillieu, maar tagelijkertijd ooikeen onmacht om kwaliteiten en dis-kwaliteiten van het gerealiseerde terelateren aan achtergronden van hethandelen van die feitelijke initiatoren.Het blijkt zelfs ibljzonder moeilijk tezijn om te bepalen wie de eigenlijkeinitiatoren, de keuzebepalers waren.Vanuit kritische stellingna;me ten aan-zien van het gerealiseerde produktkomt men vaak snel tot het eenzijdigaanwijzen van oorzaken van onvol-komenheden, hetzij in het vlak van hetbouwwezen en het financieringswezen,hetzij op het gebied van het betrokkenoverheidsapparaat, hetzij in de sfeervan het consumptieve gedrag van hetpubliek. Het handelen van de overiheidkomt daarbij vaak als de meest directmanipuleerbaar geachte factor naarvoxen. Vooirstellen voor meer of min-der ri'goureuze ingrepen zijn hier al-thans veelal op gebaseerd. Het eva-lueren van de waarde en, bij uitvoe-ring, van het effect van dergelijkevoorstellen is in een voortdurend ver-anderend maatschappelijk bestel heellastig en vrijwel onmogelijk als men deaard, betekenis en achtergronden vanhet handelen van de diverse betrok-kenen niet zeer goed kent.De onderzoekperiode oonfronteerideons met een vrij rigoureuze ingreep:het piuriforme en expansieve bouw-beleid van minister Bogaers dat in1963 van start ging. Bestaande ver-houdingen werden gewijzigd terwiUevan produktieverhoging, die ook be-reikt werd. Onze belangsteliling ginguit naar een neveneffect. Waar werdende woningen gebouwd (en van welktype) en waarom? De woningbouw-sectOT waar de vrijheid van hanidelenvan producenten en consumenten hetgrootst was, nil. die van de koopwo-ningen, kreeg speciale aandacht. Detendens tot suburbanisatie kwam indeze sector sterker tot uiting dan indie van de woningwetbouw en van departiculiere huurwoningen.2. Opzet en uitvoering van het onder-zoekVan aile in de periode van 1961 tot enmet 1965 in het onderzoekgebied ge-realiseerde woningbouwprojecten is na-gegaan in welke gemeente deze zijngebouwd ^).Priimair zijn tegenover elkaar gesteldde centrumgemeenten Enschede enHengelo en de overige c.q. omringendegemeenten (zie tabel 1). Vanuit pla-nologisdh geziohtspunt is deze twee-ddling relevant, hetgeen ook blijkt uitde in het ,,Streekplan Twente" *) be-pleite relatief sterke groei van decentrumsteden in combinatie met eenrelatief zwakkere groei van de ge-meenten buiten de ,,bandstad".Als project is beschouwd het complexwoningen waarop de besluitvormingvan initiatiefnemer, gemeente, aanne-mer etc. betrekking heeft. De gege-vens over de in tabel 1 opgenomenprojecten zijn in de zomer van 1966uit de gemeentelijke archieven ge-licht. Als regel was het mogelijk --1) Het rapport van dit onderzoek verscheenin 1968 (uitgave SISWO-bureau te Amster-dam) onder de titel ,,Woningbouwinitiatievenen ruimtelijke ontwikkeling".Initiatief en eerste opzet van het onderzoekzijn afkomstig van drs. P. J. W. Kouwe endr. G. A. Hoekveld.^) Iedere onderzoekgemeente behalve Weerse-lo heeft een hoofdkern waarin het overgrotedeel van de woningen is gerealiseerd.>') Zie ,,Streekplan Twente, toelichting metbijlagen", Zwolle 1965, p. 25.255woningbouwinitiatievenTabel 1. Aantal projecten en aantal woningen per bouwcategorie per gemeente (1961 tot en met 1965).woininigwet partic.. huur partic. koop zelfbouw **)woningentotaalGemeenteprojecten woningen projecten woningen projecten woningen woningenEnschedeHengelo9723791168211995759173*261445*)37531330950942443Centrumgemeenten 16 3547 40 1548 99 1820 622 7537HaaksbergenOidenzaalGoorLosserStad DeldenBorneWeerselo9 190 1 154 14 146 256 7468 249 8 79 35 414 140 8807 177 4 54 10 185 71 48713 237 3 41 14 172 184 6349 62 2 14 -- -- 85 16113 161 1 4 5 56 130 3515 34 -- -- 2 12 151 197Omringende gemeenten 64 1110 19 346 80 985 1017 3458Totaal onderzoekgebied 80 4657 59 1894 179 2805 1639 10995mede met behulp van mondelinge in-formaties -- het tijdstip van initiatief-name en van realisatie, het bouw-plaatsadres, de omvang van het pro-ject, alsmede het type woning, de fi-nancieringscategorie en de eigendoms-verho'udlng (huur of koop) vast testellen. Tevens zijn van de gemeen-ten enkele gegevens over opdrachtge-ver, aannemer en makelaar verkregen.Gegevens over het hoe en waaromvan initiatiefname en realisatie vaneen aantal geselecteerde projectenzijn verkregen door het voeren van54 vrije gesprekken met-- deskundigen van overheidsinstan-ties op provinciaal en nationaal ni-veau;-- gemeentelijke informanten (toege-spitst op het achterhalen van de ach-tergronden en de concrete ontwikke-ling van bepaalde initiatieven aan dehand van een tevoren toegezondenlijst met vragen over een bestem-mingsplan of een onderdeel daarvan);-- producenten (hierin werd gepoogdhun initiatieven in de zo even ge-noemde bestemmingsplannen te ana-lyseren en daarnaast meer algemeneonderwerpen te behandelen, zoals be-drijfsvoering, werkrayon e.d.).Consumenten, d.w.z. huurders of ko-pers van nieuwbouwwoningen -- demarkt van oudere woningen is buitenbeschouwing gebleven -- zijn nietrechtstreeks in het onderzoek betrok-ken. Opmerkingen over consumen-ten berusten op in bovengenoemdegesprekken verkregen inlichtingen enop meer in het algemeen beschikbarekennis.3. Initiatiefnemers en producentenDeze paragraaf bevat een korte be-schrijving van de voornaamste cate-gorieen initiatiefnemers en producen-ten. Hierbij is het onderscheid tussenzelfbouw, particuliere koopsector,particuliere huursector en woningwet-bouw aangehouden *), omdat hierinverschillen optreden ten aanzien vanonder meer de categoric van initiatief-nemer, de wijze van financiering en*) Voor Enschede is van 48 kleine projecten(kleiner dan 10, de meeste van 3 en 4) met intotaal 219 woningen niet bekend of ze tot decategoric huur of koop en eengezins of meer-gezins behoren. Deze zijn steeds gerekend on-der ,,koop-eengezins", de categoric waartoe deovergrote meerderheid vermoedelijk behoort.**) Projecten van 1 respectievehjk 2 woningen,als regel ,,einmalige" initiatieven voor zelf-bewoning van particulieren betreffend."*) Het onderscheid tussen premie- en onge-subsidieerde bouw is in het kader van devraagstelling van het onderzoek minder rele-vant gebleken.256woningbouwinitiatievenTahel 2. Woningbouwproduktie in de periode 1961 tot en met 1965 per gemeente per 1000 inwoners.Gemeentebevolkingper 1.1.1963woningentotaaltotaalp. 1000 inw.woning-wetwoning-wetp. 1000 inw.part. part, sectorsector p. 1000 inw.EnschedeHengelo130.25664.0095.0942.44339,138,22.3791.16818,318,22.7151.27520,819,9Centrumgemeenten 194.265 7.537 38,8 3.547 18,3 3.990 20,6HaaksbergenOidenzaalGoorLosserBorneStad DeldenWeerselo14.882 746 50,1 190 12,8 556 37,421.073 880 41,8 249 11,8 633 30,08.181 487 59,5 177 21,6 310 37,917.365 634 36,5 237 13,6 397 22,914.339 351 25,5 161 11,2 190 13,34.824 161 33,4 62 12,8 99 20,58.562 197 23,0 34 4,0 163 19,0Omringende gemeenten 73.626 3.458 47,0 1.110 15,1 2.348 31,9Onderzoekgebied 267.891 10.995 41,0 4.657 17,4 6.338 23,7grondverwerving, de gemiddelde pro-jectgrootte en de wijze van beinvloe-ding van de initiatieven door de over-heid. Mede ten gevolge van deze ver-schillen vertoont de spreiding van denieuwbouw over het onderzoekge-bied, per sector een .ander patroon(zie de tabeilen 1 en 2).In de sector van de zelfbouw betre-den vooral individuele particulierende bouwmarkt door het opdracht ge-ven tot de bouw van een (eigen) wo-ning. Zij dienen zelf voor financie-ring, bouwgrond en contingent tezorgen. De omringende gemeenten,behalve Goor en Oidenzaal, hebbenrelatief veel grond en bouwcontin-gent voor deze sector beschikbaargesteld. In de centrumgemeenten isdeze sector kwantitatief van minderbetekenis.Op de particuliere koopmarkt (dusprojecten van 3 en meer woningen)wordt het belangrijke probleem vande verwerving van contingent engrond verplaatst van de consumentnaar de producent c.q. woningmarkt-ondernemer. Daar zowel centrumge-meenten als omringende gemeentenvrijwel alle bouwgrond, benodigdvoor het realiseren van bestemmings-plannen, vroegtijdig in handen heb-ben, ligt de belangrijkste flessehalsvoor het op gang brengen van initia-tieven in de koopsector -- hetzelfdegeldt voor de particuliere huursectoren in lets mindere mate voor de zelf-bouwsector -- bij het verkrijgen vande medewerking van een gemeente.Woningmarktondernemers in de par-ticuliere koopsector zijn vooral klei-nere bouwbedrijven (bouwonderne-mers) en (niet zelf bouwende) bouw-bureaus. Sommige makelaars vervul-len eveneens een rol bij het op gangbrengen van projecten. Slechts tweevan de vijf geinterviewde bouwon-dernemers hebben zich voor de jaren1959/60 met eigen-risico-bouw beziggehouden. Vaak verloopt de ontwik-keling van een bedrijf van het uitslui-tend werken in opdracht, via hetbouwen van woningen welke op teke-ning of tijdens de bouw worden ver-kocht, naar het op de markt brengenvan vrijwel of geheel voltooide wo-ningen.Deze bedrijven kenmerken zich doorhet toepassen van traditionele bouw-methoden en een betrekkelijk gerin-ge bouwcapaciteit, maar tevens dooreen grote beweeglijkheid bij het in-krimpen en uitbreiden van die capa-citeit. Hierdoor kunnen zij relatiefkleine commerciele kansen snel benut-ten. Naast kleinere zijn twee grotebouwbureaus in het onderzoekgebiedactief in deze sector, het Nationaal257woningbouwinitiatievenGrondbezit ?^) dat vooral in Hengelowerkt en het Bouwfonds NederlandseGemeenten dat in alle onderzoekge-meenten maar vooral in Enschedekoopwoningen op de markt brengt.In de particuliere huursector zijn in-scitutionele beleggers en werkgeversals financiers de belangrijkste initia-tiefnemers. De bouw in deze sectorbetreft overwegend grotere projectenin Enschede en Hengelo en een tame-lijk groot project in Haaksbergen (zietabel 1). De in deze sector ingescha-kelde aannemingsbedrijven zijn vangrotere omvang dan die in de parti-culiere koopsector.Bij de wonimgwetbouw zien niet deconsument of de particuliere produ-cent, maar de gemeenten zich gecon-fronteerd met problemen van het tij-dig verwerven en bouwrijp makenvan grond en met het verwerven vancontingent (waardoor tevens de fi-nanciering verzekerd is). Doordat degemeenten, hiertoe in staat gestelddoor de nationale overheid, bepaal-de produktie-functies zijn gaan vervul-len, heeft een deel der particuliereproducenten (institutionele beleggers,makelaars bijv.) geen bemoeienis metdit deel van de markt en staan de welingeschakelde particuliere producen-ten hier uitsluitend tegenover eenmeestal per gemeente gebundeldevraag naar woningen op de bouw-markt en hebben zij geen contact metde consumenten op de woningmarkt.De getmiddelde omvang van de wo-ningwetprojecten in Enschede enHengelo is zeer groot. Bovendienworden hier op zichzelf al omvang-rijke bouwplannen soms een of meerkeren herhaald. In de centrumstedenziet men dan ook het patroon op-treden dat enkele grote bouwers con-tinu zijn ingeschakeld. Voor de pro-ducenten op deze deelm.arkt geldt datzij zijn gespecialiseerd in een arbeids-besparende bouwmethode. Al dezebouwmethoden kenmerken zich doorprefabricage, een grote mate van ra-tiionalisatie en mechanisatie, eenhoog bouwtempo en een omvangrijkejaarproduktie. De mechoden zijn al-leen rendabel bij continue produktieen bij realisatie van projecten van eenbehoorlijke omvang.De woningwetsector in de omringen-de gemeenten vormt daarentegen weertypisch een deelmarkt voor kleinebouwers. Ook op deze deelmarkttreedt het verschijnsel van jarenlangesamenwerking tussen gemeente enbouwer op. Soms realiseert een (vaaklokale) bouwer alle woningwetwo-ningen gedurende een reeks van ja-ren.Ongeveer tegen het einde van de on-derzoekperiode heeft het Bouwbureauvan de Twents-Gelderse Industrie ditpatroon van ruimtelijk gescheidendeelmarkten van woningwecbouwdoorbroken. Zowel in Borne, Losserals Haaksbergen zijn op initiatief vandit bouwbureau woningwetprojectenin combinatie met particuliere pre-mieprojecten opgezet. Op deze wijzekonden grotere series worden gepro-grammeerd, waardoor het mogelijkwas grote bouwers met een arbeids-besparend systeem in te schakelen.Hierdoor konden extra contingentenworden verworven. Men kan hier eensamenvallen van belangen van werk-gevers (vertegenwoordigd door ditbouwbureau), grote aannemers en eenexpansief bouwbeleid voerende ge-meenten constateren. De hieruitvoortvloeiende samenwerking werdmogelijk door de maatregelen die denationale overheid had genomen inhet kader van het ,,expansieve en plu-riforme" bouwbeleid van ministerBogaers.4. De invloed van de consument op deaanbodvorming en vandaar op despreiding van de nieuwbouw.Potentiele consumenten van particu-liere sectOT-woningen (zowel zelfbouwals ,,confectie") betrekken een ,,kring"van woningen in hun overwegingen.Voor zover een groot aantal van dezekringen min of meer samenvalt, kanmen deelmarkten ruimtelijk omlij-nen. Op basis van mededelingen vande informanten kunnen drie, elkaargedeeltelijk overlappende deelmarktenworden onderscheiden:-- Enschede als middelpunt met Hen-gelo, Losser en Haaksbergen;-- Hengelo als middelpunt met En-schede, Stad Delden, Borne, Goor enHaaksbergen;-- Oldenzaal als middelpunt metOotmarsum, Denekamp, Weerseloen het noordelijk deel van Losser.Binnen de twee eerstgenoemde deel-markten bestaat vermoedelijk eenduidelijke voorkeur voor de buiten-wijken van Enschede en Hengelo, al-thans bij de consumenten met eenstedelijke achtergrond. De eveneensbestaande voorkeur voor het eenge-zinsihuis kan er echter toe leiden datconsumenten de koop van dit type?'') In feite bemiddelt een makelaar ten be-hoeve van een woningfabriek van eengezins-huizen van het Nationaal Grondbezit. Deminimum omvang van projecten die op dezewijze gerealiseerd kunnen worden bedraagtongeveer 25 woningen. Daarnaast heeft dezecombinatie van op nationaal niveau werken-de producent en regionale vertegenwoordigerook etagebouw gerealiseerd.258Serveerdesnoodsdirektop uw aanrechtblad.. ooronben geheel bacterievrijTwee jaar lang ben ik onbarmhartig getest. Twee jaar langheb ik alle mogelijke plagerijen moeten doorstaan: zouten enzuren / schaven en schuren / buigen en strekken / drukkenen trekken / vallende kogels / wat al niet meer / warnnte enkoude / het deed mij geen zler. Daarom zie Ik de toekomstlicht in. Ik ben 66k licht in gewicht / als aanrecht wordt ik(en zo gemakkelijk in onderhoud)door een man gedragen en geplaatst. Vakmensen beweren,dat ik, OCRON, een grote toekomst heb. Vast staat, dat ikbij minimaal onderhoud als nieuw blijf, dat intens gebruikgeen sporen achterlaat. Is het een wonder, dat ik, OCRON,iedereen met enthousiasme vervul? Het Ratiobouw-kenmerkbewijst, dat ook anderen mijn kwaliteiten erkennen!ocrOCRIET FABRIEK NVBAARN, tel. 02154-3641 (6 lijnen)^^P\r^sTJ^'^^sr^ >?\P.V?!^^.v^...i:^.x^ ^^ o>>^# ..2S>'