stedebouw & volkshuisvestingIn dit nummer:Het vlekkenplanVoorwaardelijkheid Rmmtelijke_Ordening'Wonen binnenstad ZwolleRolmutaties VolkshuisvestingI Tachtig procent laagbouwPlanologische kengetallenJournaalWetenschap of propaganda?BerichtenMededelingenjanuari 1972arbouwers MCni l/^O l^efbaarm rationeel ViLAJUx^XJ huizentWONINGBOUW/i?^''elbouwers tAXieconomisch snel do*izinshuizen vi Y vooruitstrevend flatiQl DCDIM/2C snel doordachtn DCninvXC flats eengezinshi#^^In hartje Amsterdam:het hoogbouwplan Roeterseiland; rijzigcentrum voor wis- en natuurkunde studenten.Gebouwen overhuiven er wegen en water,collegezalen bieden er constante concentratie.Veertien verdiepingen, veertig meter hoog;een sterrewachtkoepel daar nog boven op.De Universiteit van Amsterdam laat het hart vande oude stad jonger kloppen;met ervaren bouwers: Nederhorst!ROBOTAUTOMATISCHERIOOLWATERPOMPSTATIONS? gien propvorming....? geen verstoppingen....dank zij de grote vrije doorlaattot 0128m!!Deze unieke verstoppingsvrije doorstro-ming wordt verkregen door:1 het teruggeplaatste wervelrad2 gebruik te maken van een open wervel-rad i.p.v. de conventionele kanaal-waaier, waardoor het vuile water nietdoor maar langs de waaier stroomt.3 iniaatopening pomphuis iets nauwer tehouden dan het inwendige van hetpomphuis en verdere persleiding.* Op verzoek zenden wij Ugaarne onze brochure /^ ROBOT POMPEN N.V.PRODUKTIEWEG 5 - ALPHEN a/d RUNTEL. 017 20-62 41 - POSTBUS 140NkunststoflotpfQcenLevert de Nederlandse Kunststof-industrie N.V. uit Chaam, Noord-Brabant.Nog 'n kleine fabriek, maar met groteproduktiemogelijkheden.Glasvezel versterkt polyester. O.a. com-plete natte cellen, bouwelementen, overkap-pingen, gevelplaten, tanks, koepels, etc.Allemaal hoge kwaliteit.Dankzij onze bekwame technici.Als het om kunststof gaat, komen wij graagmet u praten.A3C!JNederlandse Kunststofindustrie N.V,Dorpsstraat 63-65, Chaam (N.Br.)Tel. (01619) 636 Bank:Amro-Breda.nijhaspeeltoestellenmeer dan 100mogelijkhedenIeengratis catalogus._j. . met prijzen-^iigt voor u klaar.nijha n.v., lochem.hanzeweg 2, postbus 3,tel. 05730-2341*Schakel tussen nu en morgen.Plannenmaken voor morgen is een zaak die sterk tot deverbeelding spreekt.Logisch want in de toekomst ligt ons aller we! en wee.Spreken over de Adriaan Volker Groep betekent een reeeluitziclit hebben op die toekomst, gebaseerd op brede aanpaken jarenlange ervaringNiet alleen op het gebied van baggeren - waar zij tot degrootste ondernemingen ter wereld behoort - maar ook waar hetinfrastrukturele werken betreft zoals, het opspuiten van landvoor woningbouw en industrie, havenwerken en het bouwen vanscholen en kantoorgebouwen.Daarbij niet te vergeten de aanleg van pijpleidingen, zinkersvoor drinkwater, olie en rioolwater, de bouw van elektriciteits-centrales,fundaties voor hoogspanningsmasten etc.Een recente aktiviteit is de stedebouwkundige projekt-ontwikkeling met name op het gebied van stadsuitbreiding,stadssanering en renovatie.Objekten in binnen-en buitenland die naast een gedegenaanpak en een macht aan materieei, diepgaande research envisie vergen, 4500 mensen staan daar gezamenlijk borg voor.De Adriaan Volker Groep is een internationale groepaannemingsmaatschappijen, met geintegreerde advies- enuitvoeringsafdelingen, gespecialiseerd in baggeren, landaan-winning, pijpleidingen, waterbouwkundige- en utiliteitswerken.?'?*ADRIAAN VOLKER GROEPHiertoe behoren o.m.:Koninklijke Maatschappij tot het uitvoeren van openbare werken "ADRIAAN VOLKER" N.V.(Rotterdam) Baggeren, landaanwinning en waterbouwkundige werken.N.V. Nederlandse Betonmaatschappij Bato-Jansen (Alphen a/d Rijn) Waterbouwkundige- enutiliteitswerken.Visser en Smit's Aanneming-Maatschappij N.V. (Papendrecht) Utiliteitswerken, pijpleidingenen zinkers.Geoproject maatschappij voor projectontwikkeling N.V. (Nieuw Vennep) Stadsuitbreiding,stadssanering en renovatie.The Dredging and Construction Company Ltd. (King's Lynn, UK) Baggerwerken, rijs- en zink-werken, waterbouwkundige werken, utiliteitswerken.Demarok International Ltd. (London UK) Boren en sprlngen van rots onder water, bodembe-monstering.v .Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwRENOVA - NEDERLANDRECREATIE TECHN. ADVIES &INGENIEURSBUROINSTALLERING VRIJETIJDSGENTRAELEKTROMOBILTECHNIEKmidget-golf bowlingEMMASTRAAT 200 -- ENSCHEDEtelefoon (05420) 19435 b.g.g. 18143RECREATIE NOVITEITEN^*^'sr?"Nr?^!C?*N5>^Een kinderhand is gauw gevuld! ?Maar... waar veiligheid en efficiencyop het spel staan kiest umunslenkianenopmaatVan 16-30 meter met hijsvermogensvan 650-4.000 kg., sfationaire opstellingof electrisch zelfrijdend en/of railsrijdend. Op speciaal ,,Munsters"tandemonderstel voor langzaamverkeer of met kenteken.Voorzien van alia gewensteaccessoires. Waar geen anderekraan gebruikt kan wordenzet men onze kraan oprupsonderstei in.Onze financie-ringsregelingen (o.a.leasing) zijn trouwensook op maat.MUNSTERSmachinefabriek nvErp (N.Br.) Hoogstraat 5-15Tel. 04135-933* Telex: 50216.w \^MUNSTERS: reeds een begrip voor bouwliften en betonmoiens.Vestigingente Dordrecht,Den Haag, Arnhem,Den Helderen Uithuizermeeden.INTERNATIONALE CONSTRUCTIEBEDRIJVEN N.V.Bij moderne bouw worden veelalaluminium ramen en deurentoegepast. Geheel volgens wens van de architekt ver-vaardigen wij alle soorten ramen, deuren, tourniquets,gordijngevels enz., al of niet voorzien van speciaalhang-en sluitwerk.Door toezending van onze dokumentatie of doorbezoek van onze technische vertegenwoordigerskunnen wij U alle gewenste inlichtingen vrijblijvendverstrekken.HEERLEN ? POSTBUS 1058 KERKRADE-WEST - TELEFOON (045) 411600 - TELEXNo. 56219 INTCOBGRESBUIZEN SNEL KOPPELEN NU KINDERSPELDE DAGELIJKSE PRAKTIJK BEWIJST:DOOR DEworden gresbuizen van alle diameters nu eenvoudig en bliksemsnelverbonden. Enorm tijd-, dus geld-besparend!Deze uiterst doelmatige en betrouwbare rubber snelkoppeling,fabrieksmatig in de kraag van de gresbuis aangebracht, betekenteen enorme verbetering en maakt de tot nu toe toegepaste wijze vankoppelen van gresbuizen met een slag "verleden tijd"N.V. DE NEDERLANDSCHE GRESBUIZEN-INDUSTRIEStationsstraat 9, Belfeld (L.), Telefoon 04705-356*Telex 58123. Telegramadres: Buizenfabriek, Belfeld.Verdere voordelen van deSTEEKMOFS:% volkomen en blijvendeafdichting in alle omstandlgheden0 zeer grote dragende werking9 bestand tegen chemlscheinwerkingen. Boomwortel-resistent% flexibel. Ook bij hoekverdraalingengeen enkel probleem9 goedgekeurd op 30-8-1969 door helStaatliches MaterialprCifungsamtNordrheln-Westfalen te Dortmund.Testdemonstraties aan defabriek mogelijk.Wij geven u gaarneuitvoerige inlichtingen.Vraag vrijblijvend inlichtingen,adviezen en ontwerpen.IN.V. Houtbouw ,,De Oude IJssel"Terborg - IJsselweg 2 - tel. 08350-3841AKATHERM" afvoersysteem van ^2^XFT^^^!^ii^^Z^^?Hostalen GM 5010heetwaterbestand tot 100? Congevoelig voor dichtslibbenlicht hanteerbaarslagvast ook bij vorstbestand tegen zuren, logenen opiosmiddelenvorstbestendig?AKATHERM snapmofMontage verbindingenPolyetheen vereist speciale,trekvaste, montage-verbindingen. De AKAtHERM*snapmof is een trekvastesteekmof - "in een hap en eensnap" gemonteerd - voor dewoningbouw. De AKATHERMringlasverbinding vergtevenmin vakkennis-snel-zeker-betrouwbaar.MODERNE BOUWMETHODENAKATHERMbiedt u alle mogelijk-heden door UNIEKE VOOR-FABRIKAGE. Uitgekiendeleidingsets, zowel kunststof-konstruktief als sanitair-technischverantwoord, - eenvoudig in tebetonneren - bieden grandiozeperspektieven voor industrielebouwmethoden. Geen uitstekendedelen die het transport der staal-bekisting belemmeren.Zonodig in de bouw te wijzigenof te repareren.AKATHERMVOLLEDIGAFVOERPROGRAMMAGrote verscheidenheid aandiameters met alle toebehoren,bovendien:- sifonprogramma's- putprogramma's- dak- en muurdoorvoeringen- beugelprogramma's enz. enz.Vraag dokumentatie en nadereinlichtingenIDEAAL VOOR WONINGBOUWAKATHERMvoldoet ruimschootsaan de hogere eisen, die vandaagden dag juist in de woningbouwaan sanitaire installaties wordengesteld.AKATHERM= KWALITEITDoor unieke voorfabrikage des-ondanks aantrekkelijk prijsvlak.buizenAKATHERM ringlasr? AKATHERMMm PE50-atvoerzwaarAFTER SALES SERVICEWij konstrueren - tekenen -produceren deugdelijke kunststof-konstrukties met verantwoorde,ingebouwde expansievoorzieningen.Produktietekeningen bij uitstekgeschikt voor gebruik als montage-tekeningen.Rationele produktiemethoden engeroutineerde vakkrachten bieden ukonstante hoogwaardige kwaliteit.Bovendien over het gehele landDISTRIKTBURO'S van waaruitprojektbegeleiding tot opievering.AKATHERMBIEDTZEKERHEIDi im I HW ICOLASIT-HOLLAIMD N.V. 'S-HERTOGEIMBOSCHpostbus 1105 Ruwekampweg Cind. terrein] tel. 04100-24001-X-Aannemers betrokken bij de moderne stedebouw25 jaar ervaring in ziekenhuisbouwbejaardencentrafabriekenkantorenraadhuizenwinkelcentrascholenN.V. Bouw- en AannemingsbedrijfTj. SMITS & ZONEN,;Heerenveen - Leeuwarderstraatweg 52-54UTILITEITS- ENWONINGBOUW W.S.W.Tel. 05130 - 5005 (4 lijnen)Huishoud- enIndustrieschool'Wachtendonck'teMeezenbroek-HeerlenSCHOLENPAVILJOENSBUNGALOWSKERKENCLUBHUIZENKANTORENZOMERHUIZENETC. ETC.UTILITEITSBETON ^WONINGBOUW-WERKENES'A-SPECIALISTENIN SCHOLENBOUWaannemersbedrijf JongenSCHAESBERG - HOMPERTSWEG 34 - TEL 045-712851Aannemers betrokken bij de moderne stedebouw'MILLINGEN AAN DE RUN aannemersbedrijf'";'; ''tJof'ITI^' scheepsbetimmeringenTelefoon (08803) 327Fa. Spann-Eerden? : ? .. gespeclaliseerdin:boerderijbouwutiliteitsbouw1 Een jong, zich ontwikkelend, aannemersbe- . 11 drijf, dat zich ten doel stelt goed werk te leve- 11 ren tegen een redelijke prijs. mach. houtbewerking I1 Vooral op het gebied van de moderne boer- 11 derijbouw ligt onze specialiteit. Verschlllende 1landbouwbedrijfsgebouwen, waarvan enkeleonder rijkstoezicht, zijn door ons tot voile te-vredenheid van de direktie opgeleverd.dekkers bouwbedrijf n.v. roosendaalnieuwe markt 67tel. 01650-37930 (3 lijnen)* arbeidsbesparende woningbouw* bejaardenwoningen* hoogbouw (gietbouw systeem D.G.B.)* utiliteitsbouwemBexploitatie maatschappij onroerend goed dekkers n.v.? verhuur van woningen? verhuur van kantoorruimten? verhuur van winkelsWaillllUg S?iwwiicimiij W8iuMing vioertiedekkingsdiilderIMPiil'ngn^llllilB vwllUi|||?|KMRHV ^JmBMi Wm WeYeriic"*?, s ? ^1^tlfimmflHi!^mn^if^ nm^^ "^S^, YARIELBOUWTMETRUIMTEUJKEELEMENTEN.Ruimten waar u z6in kunt trekken.Variel bouwt scholen, kantoren,bibliotheken, laboratoria, kantines...Variel bouwt de ruimte die u nodig hiebt.Met losse ruimtelijke eiementen.Komplete eiementen.Dit betekent dat ieder element al in defabriek wordt voorzien van centrale verwarming,sanitair, verlichting, wandbekleding,vioerbedekking, zonwering, glas, schilderwerken dakbedekking.De bouwtijd beperkt zich tot hetsamenvoegen van de komplete eiementen.Een weinig tijd vergend karwei.Dat u door deze tijdbesparing bovendiengeld spaart, ligt voor de hand.Op de overeengekomen opieveringsdatumis een Variel-gebouw dan ook kant-en-klaar.U kunt er meteen intrekken.En de stoere konstruktie geeft ude zekerheid dat het er na 40 jaar nognet zo stevig bij staat.Bent u geinteresseerd? Neem daneven kontakt op met onze verkoopafdeling,postbus 1, Alblasserdam, telefoon 01859-2144*.Wij zenden u graag de komplete technischedokumentatie of komen desgewenst bij u langsvoor een orienterend gesprek.HfrTlfeJolrapllglfnllal MINDUSTRIE VOOR ELEMENTENBOUWozzo>i JT ifKiiK ""y0.; 'Jj^', \ITj K-^J. Verkaveling 2e kwadrant, geprojecteerdop bestemmingsplan3a. Het 2e kwadrant Essesteijn (architectT. Bier)schoon el'kaar ontmoeten, is langs hetwater een centrale voorzieningenzonegeprojecteerd.Rondom deze centrale zone is de woon-bebouwing gegroepeerd. Een achthoekvan wegen, welke is aangesloten aanRijksweg 27, aan de grensweg en aanhet westelijke deal van de zuidelijkerandweg, vormt de hoofdverkeersstruc-tuur van het plan.In het vlekkenplan is bovenstaandehoofdstructuur in de kaart, de voor-schriften en de toelichting vastgelegd.Door slechts de hoofdstructuur juridischvast te leggen en daarover een beslissingte nemen, blijft veel ruimte over voorde nadere detaillering en uitwerking indeelplannen, waarbij alia batrokkenenop hat juiste moment kunnen wordeningaschakeld.De nadare ragals in dit plan zijn inhoofdzaak beperkt tot:-- de hoogte an dichtheid dar bebou-wing-- procentuele verdeling in een- enmeargezinshuizen.De plannen Essesteijn en Hooipolderzijn in omvang ongeveer galijk, maarverschillen duidelijk in opzet.Bestemmingsplan EssesteijnDit plan vormt een onderdeel van deHaagse agglomeratie. De hoofdverkears-elementen rond en in het gebied liggenvast in plannen of zijn reeds aangalagdwaardoor een indeling in vier kwadran-ten een gegeven is. Rond het kruispuntvan het interne hoofdwegennet is aancentrumgebied gesitueerd waarin ook dehoogbouw is gelegen met uitlopers vanhet centrumgebied naar en in da om-ringande woongebiadan die met eenge-zinswoningen bebouwd zullen worden.Deze laatste woongebieden worden ont-sloten door aan ringweg rond het totalevlekkenplanK??>"Rcstemmingsplan Hooipolder, gemeenteRaamsdonk, Noord-Brabant, bij de kernRaamsdonksveerj|v5^-,|....#^#M??' - :: '>??fe'V.-B^woongebied. Halverwege deze ringwegen het centrumgebied Is een groene zoneals open ruimte aangegeven waarinhoofdfietspaden en voetpaden liggen dievoor de verkeersvrije contacten tussende kwadranten zorgen.De bebouwingsvlakken zijn grote aan-eengesloten gedeelten die op basis vaneen verkavelingsmodel een bepaaldevormgeving gekregen hebben. Dezevorm moet als een uitgangspunt voorde uitwerking beschouwd worden. Hetgeeft aan dat de begrenzing van deopen ruimte een gedifferentieerde vormmoet krijgen en een afwisselende wandzal vormen. De wijzigingsbevoegdheidzorgt ervoor dat deze begrenzingengeen starre belijningen worden.De vorm van dit bestemmingsplan ismede mogelijk geworden omdat voorhet gehele gebied een architectenteam issamengesteld voor de nadere uitwerkingin verschillende bouwplannen. De ge-lijktijdige ontwikkeling daarvan maakthet mogelijk met vloeiende bestem-mingsgrenzen te werken waardoor eenintensieve integratie van de diverse be-stemmingen mogelijk is.De gedetailleerde tekening laat zien opwelke wijze een nadere uitwerking kanplaatsvinden, hoe een betere integratievan woning en omgeving tot stand kankomen, alsmede een gedetailleerdervormgeving. Ook blijkt hieruit dat bijde nadere uitwerking een variabele ver-taling van het vlekkenplan gegeven kanworden.De regels voor de na'dere uitwerking indit plan hebben vooral betrekking opverhouding hoogbouw : laagbouwomvang parkeervoorzieningen, al ofniet overdektomvang groenvoorzieningenongelijkvloerse kruisingen voor fietsersen voetgangersvlekkenplan5. Ontwerp hestemmtngs-plan-Zuid, gemeente Baren-drecht, in helangnjke matehepaald door wegen en dij-kenwisselende hoogte voor de hoogbouwvariatie in woningtypeninrichting van het bedrijfsterrein bij deeengezinswoningen.Bestemmingsplan HooipolderDit plan vormt een belangrijke ultbrel-ding van het woongebled bij de kernRaamsdonksveer, die noodzakelijk is inhet kader van de industrialisering in deDongemond. Het plan wordt begrensddoor een spoorlijn, een oude en nieuwerijksweg en een hoofdstructuurweg. Pa-rallel aan de spoorlijn is eveneens eenhoofdstructuurweg geprojecteerd, waar-op twee aansluitingen van een luswegzijn geprojecteerd. Langs deze laatsteweg zijn 10 wooncomplexen van een-gezinswoningen gelegen. Deze wordenafgewisseld met etagebouw (max. 5 la-gen) en bungalowcomplexen waardoorde structurele indeling maximaal totzijn recht kan komen.In het midden van het gebied is eenbuurtwinkelcentrum geprojecteerd meteen aantal andere voorzieningen alsscholen, kerk e.d. waarop het park di-rect aansluit.De verschillende bebouwingsvlakkenvan eengezinswoningen, bungalows enetagebouw zijn heel nauwkeurig aange-geven. Hoewel de begrenzing daarvanuiteraard wel aangepast kan wordenaan de concrete bouwplannen en kleineverschuivingen mogelijk zijn, ligt dehoofdopzet met de afwisselende bouw-hoogte toch vast.Een belangrijk punt is het feit dat ditplan een programma is voor 5 a 10 jaar.In eerste instantie is een eenheid uitge-werkt, welke globaal als het bouwpro-gramma voor een jaar kan gelden. Inde toekomst is wel een versnelling teverwachten waardoor 2 of 3 eenhedenvlekkenplann }"?6. Verkavelingsmodel plan-2uid, nieuw woongebied, aan-gehaakt aan ring rond centraledeel van Barendrecht?--- * Agelijktijdig zullen worden uitgewerkt.De vorm sluit hier duidelijk aan op deplaatselijke omstandigheden.De juridische regeling sluit aan bij deopzet van plan Essesteijn. De nadereregels zijn echter minder uitgebreid. Zebetreffen vooral:bepalingen ten aanzien van rooilijnende woningdifferentiatie in type bebou-wing en huurklasseparkeervoorzieningen. :'Ontwerp-bestemmingsplan ZuidDit plan van de gemeente Barendrechtheeft nog niet alle stadia van de wette-lijke procedure doorlopen. Bij het over-leg met verschillende instanties en dien-sten zijn echter positieve reacties ont-vangen. Zoals hierboven reeds is ver-meld, wordt de lijn die ontwikkeld isdoorgetrokken. Het plan geeft eenstructurele opzet die de samenhangweergeeft tussen de verschillende be-stemmingen, met de wegenstructuur enmet het bestaande gedeelte van de kern.De voorschriften en de regels voor denadere uitwerking benadrukken nogsterker de kwalitatieve aspecten vanhet woonmilieu.Ze hebben meer betrekking op de in-richting van het onbebouwde gebieddan op de bebouwing, zoals uit de vol-gende opsomming blijkt:type van de woningen naar soort envlekkenpla7. Gevarieerde opbouw, detailvan eerste deel "vlekkenplan-Zuid", Barendrechthuurklassegrootte, indeling, situering en groepe-ring van de woningenfunctlonele verkeersstructuurscheiding verkeerssoortenafstand tot parkeerplaats max. 100 mspeelgelegenheid naar leeftijd en wo-ninggroepfaseringwijze van bereikbaarheid van scholen enwinkelcentrumintegratie met landschap en groenvoor-zieningengroenvoorzieningen ult oogpunt vanmilieubeschermingkruislngsvrije verbindingen voor voet-gangers.De structurele opzet Vv^ordt in belang-rijke mate bepaald door wegen en dij-ken, de oude kern en de bestaande ver-kaveling. Hierdoor wordt ook de ont-sluiting vanuit het noorden en oosteiibepaald waarbij doorgaand verkeer kanworden vermeden. Dit nieuwe woonge-bied is aangehaakt aan een ring rendhet centrale deel van Barendrecht. Viadeze ring zijn de verschillende wijkenmet elkaar verbonden. Binnen de ring-weg is het grootste deel van de voorzie-ningen gelegen, ook het centrale park.Het woongebied is in drie stroken ver-deeld, waarbij rekening is gehouden metde bestaande verkaveling en wenselijk-heid voor een gefaseerde verwerving enuitvoering. Aansluitend aan het woon-gebied zijn de scholen geprojecteerd.Behalve het park zijn de overige groen-voorzieningen, die een scheidende, re-creatieve of verfraaiende functie hebbenin het plan aangegeven als open ruimte.Voor het aantonen van de economischeuitvoerbaarheid van dit plan is een ge-deelte in een verkavelingsmodel uitge-werkt.Hierdoor wordt voldoende inzicht ver-10vlekkenplankregen in de bebouwingsdichtheid, deomvang van de civiel-technische wer-ken, groenvoorzieningen e.d. om een glo-bale exploitatieopzet te maken.De nadere uitwerking van een deal vanhet plan laat zien hoe in het ontwikke-lingsproces van het plan de nadere re-gels vertaald kunnen worden in een de-taillering van het woonmilieu; vt^elkeflexibiliteit het globale vlekkenplanbiedt en hoe direct ingespeeld kan wor-den op de gegevens die uit een naderebestudering van het gebied en het pro-gramma van eisen te voorschijn komen.De toenemende ervaring met het vlek-S. Eerste deel van vlek-kenplan-Zuid. Rondevcrkaveling ah tegen-vorm aan linthehouwingen tegenoverliggend ge-maal en waning, metwaardevolle heplantingaan westzijde plange-biedkenplan leert dat daarmede een instru-ment verkregen is, waarmee op een rea-listischere en directere wijze stedebouw-kundig beleid en stedebouwkundigevormgeving bedreven kan worden.De bestuurders zijn in staat om de grotelijn aan te geven, om de kwaliteit te be-palen en om voorzieningen voor de toe-komst ruimtelijk vast te leggen of tereserveren. De mensen van de uitvoe-ring kunnen flexibel opereren, tegemoetkomen aan de wensen, levend op hetmoment van realisatie, inspelen op desituatie in de maatschappij, uiteraardbinnen een ruimtelijk vastgelegd enkwalitatief bepaald kader.De weg van het plan in onderdelen uitde oude woningwet naar het vlekken-plan uit de wet op de ruimtelijke orde-ning, is de weg van een stedebouwkun-dig plan naar een ruimtelijk beleidsplanvoor een kwalitatief hoogwaardigeigentijds woon- en leefmilieu.noten1Bestemmingsplan ,,Oostermeent", nieu-we stad voor + 54.000 inwoners, terealiseren op het grondgebied der ge-meenten Huizen en Blaricum.Het plan werd opgesteld door het ,,Ont-wikkelingsteam Oostermeent" inge-steld door het Gewest Gooiland. Degemeenteraden van beide gemeentenstelden het plan vast op 12 mei 1970.Het plan werd door Gedeputeerde Sta-ten van Noord-Holland goedgekeurdbij haar besluiten dd. 15 en 22 juni1971.Plancapaciteit i: 8.400 woningen.2Bestemmingsplan ,,Essesteijn" der ge-meente Voorburg.Vlekkenplan voor ca. 2.000 woningen.Vastgesteld door de Raad dd. 24 fe-bruari 1971.Goedgekeurd door Gedeputeerde Statenvan Zuid-Holland, bij hun besluit dd.7 juh 1971.3Bestemmingsplan ,,Hooipolder" der ge-meente Raamsdonk.Vlekkenplan voor ca. 1.800 woningen.Vastgesteld door de Raad dd. 27augustus 1970.Goedgekeurd door Gedeputeerde Str-ten van Noord-Brabant bij hun besluitdd. 23 juni 1971.,,Hooipolder I, zuid-oost", eerste par-tiele uitwerking van onderdeel van hetvlekkenplan, vast te stellen door hetcollege van B. en W.voorwaardelijkheid r.o.De voorwaardelijkheid van de Ruimtelijke OrdeningProf. Ir. L. H. J. AngenotIk kan ult eigen ervaring terugzien overeen periode van meer dan 40 jaren opde ontwikkeling van de stedebouwkun-de en de ruimtelijke ordening. Ik hebdaardoor ruimschoots de tijd gehad overdit ondervv'erp te mediteren. Aan enkeleresultaten van die meditaties zal ik ditcollege wijden.Op 1 januari 1930 kwam ik in Rotter-dem in de praktijk op dit terrein bij deafdeling Gebouwen en Stadsuitbreiding,die kort daarna werd gesplitst en waar-uit een Dienst van Stadsontwikkeling isontstaan. De gemeenten hadden de be-voegd'heid en de verplichting plannenvan stadsuitbreiding vast te stellen enonteigening ter uitvoering van dezeplannen kon zonder voorafgaande Nuts-wet plaatsvinden. Dit sinds de invoe-ring van de Woningwet van 1901. Hetwas een machtig middel waarmee degrote gemeenten kans hebben gezien be-langrijke stadsuitbreidingen tot stand tebrengen.De voorbereiding van deze plannen wasnog vrij primitief en de gedac'hte dat deuitbreidingen van grote steden zoudenmoeten passen in een degelijk gefun-deerd ruimtelijk beleid met betrekkingtot grotere gebieden, was nog maarjong. De behoefte aan regionale plan-nen zoals ze toen werden genoemd deedzich evenwel gevoelen en vergaderingen*) Afscheidscollege gehouden op 8 oktober 1971aan de Technische Hogesohool te Delft.met preadvies werden georganiseerd terpropagering van zulk een beleid.Het woord Streekplan was in 1930 nogniet uitgevonden. Deze nieuwe term ver-scheen het eerst in een wetsontwerp totherziening van de Woningwet in 1931met een vaststellingsprocedure die nietgewerkt heeft en die pas na de oorlogdoor een betere is vervangen.De term Ruimtelijke Ordening kwamenkele jaren later, in de crisisjaren. Determ ordening kwam voort uit de eco-nomische crisis-wetgeving, die noodza-kelijk was geworden als gevolg van deeconomische depressie die om allerleinoodmaatregelen vroeg: voor de land-bouw, voor de middenstand, voor deIndustrie, voor de werkgelegenheid.Daar ontginning al van ouds een goedmiddel tot werkverschaffing werd ge-vonden, dreigden veel natuurgebiedenen woeste gronden te worden opgeof-ferd. Op dit punt dreigden doel en mid-delen te worden omgewisseid. Het cen-traal gezag werd gedwongen op allerleigebied snel te regelen en in te grijpen,soms te incidenteel en pragmatisch. Erkwam de wens tot ordening van de or-dening. Men begon het gevaar te zienvan ongecoordineerd dirigisme. De termordening is vrijwel weer geheel verdwe-nen, maar leeft nog voort in onze Wetop de Ruimtelijke Ordening die in 1965is ingevoerd.De planmatige ontwikkeling van onzeruimte met behulp van bestemmings-plannen die volgens een openbare pro-cedure worden vastgesteld is door debevolking niet alleen algemeen aan-vaard, maar ook verlangd. Het begripruimtelijke ordening en ontwikkeling isbij ons ingeburgerd. Alle verkiezings-programma's maken er gewag van alseen na te streven algemeen belang.Nu wij alien de gevaren voelen die onsmilieu bedreigen is de roep om eenkrachtig gezag op dit punt niet van delucht. Daar komt bij dat wij als volkdoor onze waterstaatkundige toestandsinds eeuwen gewend zijn aan de nood-zaak van orde en regels die uitgevaar-digd worden door onze waterschappen.Dit heeft in hoge mate de ingang be-vorderd van onze stedAouwkundigemaatregelen. De orde die wij in onzepolders vonden, wilden wij ook in onzesteden. En dat is de reden waarom wijin vergelijking met andere landen reedszo vroeg een wet hadden: de Woning-wet van 1901.Ook in de bestuurspraktijk heeft devoorbereiding van de ruimtelijke ont-wikkeling in synthetische zin thans zijnplaats gevonden. Veertig jaar geledenbestond dit niet; er werden studies ge-maakt voor wegenplannen, voor haven-plannen, voor kanalenplannen, plannenvoor stadsuitbreiding, luchthavenplan-nen, plannen voor waterwinning, plan-nen voor ontginningen. Deze haddenweinig onderlinge samenhang en warenop zichzelf technocratisch gei'nspireerd.Het was niemands taak zich in die sa-menhangen te verdiepen.Nu wij oog hebben gekregen voor desamenhangen kunnen wij synthetiseren-12voorwaardelijkheid r.o.de projekten niet meer missen. Wij vin-den het nu vanzelfsprekend dat bij dekeus van de plaats van een luchthavenalle gevolgen worden overwogen, ookde nevengevolgen die wij liever nietzouden hebben.Dit is zo vanzelfsprekend geworden datwij de ruimtelijke ordening als een na-tuurlijk resultaat zien van een normaleontwikkeling van onze maatschappij.Vandaar dat wij er ons niet over ver-wonderen dat in sommige andere Ian-den eenzelfde evolutie heeft plaats ge-vonden of aan de gang is als bij ons.Wanneer wij over onze grenzen kijkennaar onze buurlanden of wij kijken naarverder gelegen naties in of buiten onswerelddeel en als wij dan het stadiumvergelijken op het gebied van ruimte-lijke ordening en ruimtelijke ontwikke-ling dan vallen enorme verschillen op.Aan de ene kant treft men landen, diezoals bij ons, de ruimtelijke ordeningmin of meer effektief toepassen. Aan deandere kant vindt men landen waar opdit gebied een beleidsvacuum valt teconstateren, landen waar de ruimtelijkeontwikkeling grotendeels of misschienzelfs geheel, op zijn beloop wordt ge-laten. En daar tussenin een gehele gra-datie van minder tot meer, waarbij hetminder in de wereld duidelijk lijkt teoverheersen.De neiging bestaat dan deze verschillenop te vatten als een verschil in ontwik-kelingsfase. Die neiging behoeft ons niette verwonderen, omdat deze visie op talvan andere punten in de ontwikkelingbestaat. Gemeend wordt dan dat hetstadium op economisch gebied, op ge-bied van democratie, op gebied vanrecht, op gebied van cultuur, op gebiedvan techniek of hygiene of sociale om-standigheden, waarin de westerse lan-den zich nu bevinden, een stadium is datandere landen t.z.t. zullen bereiken. Menziet het dan als een fase die onvermij-delijk zal komen.In de landen waar zoals bij ons de ruim-telijke ordening een erkende plaats inhet bestuursbeleid bezit, is deze situatiehet resultaat van een ontwikkelings-proces. Wanneer wij dit proces wat Ne-derland betreft nagaan dan zien wij devolgende etappes: de invoering van debouwverordeningen in de stedelijke ge-meentes omstreeks 1860, de Hinderwetvan 1875, de Woningwet van 1901 ende daaropvolgende wijzigingen hiervan,de Wederopbouwwet tot de invoeringvan de Wet op de Ruimtelijke Orde-ning in 1965. Deze regelingen zijn ge-paard gegaan met en zelfs voorafge-gaan door allerlei maatregelen van be-stuurs-organisatorische aard, te weten:advisering door commissies en instellingvan takken van dienst op gemeentelijk,provinciaal of rijksniveau.Naar analogie hiermee hebben wij te ge-makkelijk de indruk dat de verschillendie wij in de wereld waarnemen, ver-schillen zijn in tijd. Zodra de tijd daaris, in het kader van de voortgaandeontwikkeling, dan zal -- zo is de me-ning -- de ruimtelijke planning eldersop overeenkomstige wijze als bij ons inhet bestuursbeleid worden gei'ncorpo-reerd.Wie zich in deze materie verdiept zalspoedig ontdekken dat nog andere fak-toren dan de tijdsfaktoren een rol spe-len. Die faktoren zijn zodanig dat mentot de ontdekking komt van de voor-waardelijkheid van deze ontwikkeling.Een voorwaardelijkheid die ons ener-zijds doet verwonderen dat ruimtelijkbeleid effektief mogelijk is zoals bij ons.En dit ook in een aantal andere landen.Anderzijds verwondert de voorwaarde-lijkheid ons niet dat het ruimtelijk be-leid in tal van andere landen zo gebrek-kig is. En als sombere conclusie mis-schien ook zo gebrekkig zal blijven.Wanneer wij gaan nadenken over denoodzakelijke voorwaarden dan ontdek-ken wij een aantal pertinente voorwaar-den.In de eerste plaats is nodig dat de ruim-telijke ontwikkeling op planmatige wijzedoor de regeringen en bestuurders wen-selijk wordt gevonden. Zij moeten ditwillen. Zij moeten het zien als een taak.Een taak die moeite en offers vraagt endie zij er voor over moeten hebben.Hier gaat natuurlijk lets aan vooraf,namelijk het inzicbt dat hier een taakvoor de regering ligt, die van voldoen-de belang is om daar tijd en kosten aante besteden, naast de vele andere takendie het regeren meebrengt. De regerin-gen moeten er zich voldoende voor in-teresseren om er een verantwoordelijk-heid voor te willen dragen. Dat inzichtmoet er zijn. En als dit ontbreekt hoeftmen niets te verwachten.Dat dit elementair inzicht dikwijls ont-breekt, blijkt uit de programma's voorontwikkelingshulp aan onderontwikkel-de landen, ook als deze programma'szijn samengesteld door vertegenwoordi-gers van ontwikkelde landen die ineigen land aan een redelijke ruimtelijkeplanning zijn gewend. Op de prioritei-tenlijsten staan stadsontwikkeling enwoningbouw op een lage plaats. Zelfsindien in de betreffende ontwikkelings-landen de stadsbevolking snel toeneemt.De Wereldbank interesseert zich alleenvoor de woningbouw en de aanleg vanwoonnederzettingen voor zover die on-misbaar zijn voor het welslagen van eenindustrieel projekt. Het gevoel te staanvoor een bodemloos lijkend vraagstuk,verlamt de wil hier lets meer dan ditminimum aan te doen. Het economischrendement van geinvesteerd kapitaal instadsuitbreidingen en woningbouw is indie landen laag. Dit is in de sfeer vankapitaalgebrek voor economen een bij-zonder moeilijk punt. Zij investeren lie-ver in objekten die een aanmerkelijkhogere rentabiliteit doen verwachten.En dan ontbreekt zelfs de aanloop die13voorwaardelijkheid r.o.nodig is om tot ruimtelijke ontwikke-ling te komen. Men laat na deskundigenop planologisch gebied te raadplegen;er worden geen wettelijke maatregelenvoorbereid; er worden geen vakmensengevormd.Pas als het inzicht doorbreekt bij dege-nen die bestuursmacht bezitten en bijhun adviseurs, dat een planmatige ont-wikkeling of conservering van het fy-sieke milieu nodig is, dan pas bestaat dekans dat het inzicht voert tot de wilpassende maatregelen te treffen.Maar er is meer nodig dan inzicht engoede wil bij het gezag. Er moet ookmacht bestaan om wat gewild wordt,ook te kunnen verwezenlijken. In deeerste plaats is in dit kader bevoegdheidnodig. Maar bevoegdheid is nog geenmacht.In landen met een autoritair bewindcreeert het gezag zelf zijn bevoegdhe-den, hetzij direct bij decreet, hetzijlangs een omweg. Is het land een de-mocratische rechtsstaat, dan moeten erwetten worden aangenomen die toerei-kende bevoegdheden verlenen op hetgebied van de ruimtelijke ontwikkeling.Maar nu de macht. Een regering kanzwak of sterk zijn. Dat hangt af van depolitieke constellatie of van de perso-nen. Maar daarnaast kan de organisatievan de staat zwak zijn. Men spreektvan ,,soft states". Er zijn landen waarzelfs een sterke regering haar gezag inbepaalde delen van het gebied moeilijkkan laten gelden.Ondanks bevoegdheden en goede wilkan zelfs een sterke regering geen goedevat krijgen op bepaalde verschijnselen.Zij staat er vrij machteloos tegenover.Ik denk daarbij aan het op vele plaat-sen in de wereld optredende verschijn-sel van de squatters. Vele duizendendaklozen strijken zonder enig recht neerop gronden nabij steden die hun niettoebehoren: staatsdomein of particulieregronden. Zij bouwen daar hun hutten enzijn dan praktisch niet meer weg te krij-gen vanwege het gebrek aan alternatie-ven. De plaatsen veranderen spoedig on-vermijdelijk in slums waar alle voorzie-ningen ontbreken, zelfs drinkwater enafvoer. Deze slums, favela's, barria-dos, jacates, shantytowns, bidonvillesof hoe ze verder mogen heten, consoli-deren zich. Voor zo'n zelfgebouwde hutkan men, als men wil, een koper ofhuurder vinden, hoe precair zo'n bezitjuridisch ook is. Dit wijst wel op eenconsolidatie in de praktijk. Onder zulkeomstandigheden is een planmatige ruim-telijke ontwikkeling of stadsuitbreidingeen ontmoedigende zaak.Er wordt wel eens gesteld dat als der-gelijke slums onvermijdelijk zijn, dezedan toch een zekere orde en planmatig-heid moeten krijgen. Wil men noodge-dwongen een beleid in deze zin, dan iseen eis dat de bestuurders de hulp krij-gen van adviseurs met een speciale des-kundigheid voor dergelijke situaties.Dan moeten de squatters geholpen wor-den en niet tegengewerkt. Men moet zedan helpen bij verkavelen, bij het ver-krijgen van bouwmaterialen, en enigeminima aan voorzieningen aanbrengen:aanvoer van drinkwater, afvoer van af-valwater. Deze hulp, dat is het nare,veroorzaakt een vergroting van de treknaar de stad. Het moedigt de mensenaan.Wij zien uit deze voorbeelden dat nietalleen inzicht, wil en macht noodzake-lijke voorwaarden zijn voor een goederuimtelijke ontwikkeling. Er is nog meernodig. Dat zijn goede adviezen en der-halve bekwame adviseurs. Immers debestuurders hebben behoefte aan goedeen uitvoerbare plannen.De adviseurs moeten niet alleen goedeprojekten kunnen maken, maar zij moe-ten in staat zijn en in staat worden ge-steld een organisatie op te bouwen diehet verwezenlijken van de plannen kanverzekeren. Deze organisatie zal toe-zicht en beheer moeten kunnen voerenen daartoe uitgerust moeten worden metde nodige technische, financiele en be-stuurlijke hulpmiddelen en met een kun-dige en betrouwbare staf. Ook dit isonontbeerlijk.Er ontstaan onoverkomelijke moeilijk-heden als het land eenvoudig de vak-mensen niet bezit. Enige jaren geledenbezat Turkije maar zes stedebouwkun-digen in totaal. Dit voor een land met33 miljoen inwoners en een oppervlak25 maal zo groot als Nederland.Als de goede, uitvoerbare projekten ont-breken, of als ze er zijn en er ontbrekende middelen en de uitvoerende functio-narissen om ze te verwezenlijken, danwordt de ruimtelijke ontwikkeling tocheen mislukking. Soms zijn de ambtena-ren die over het verlenen van bouwver-gunningen moeten adviseren, daartoetotaal onbekwaam doordat zij geen te-keningen kunnen lezen of geen kans ziende gegevens van de tekening op het ter-rein uit te zetten. In zo'n geval wordtcorruptie erg gemakkelijk gemaakt.Zo'n situatie is voor de regering ont-moedigend en het dooft de belangstel-ling. Wij zien hier weer een nieuwevoorwaarde die onmisbaar is.Verder is het van groot belang dat debestuurders de juiste adviseurs aantrek-ken. De juiste keus van de adviseurs isniet zo gemakkelijk en er komen op ditpunt misverstanden voor.Een gevaar is dat een aanwezige tech-nisch of economisch adviseur soms zon-der het te weten adviezen geeft met ver-gaande planologische consequenties diehij niet alle overziet. De bestuurders diedeze adviezen ontvangen, weten het ookniet beter en laten dan na een beteredeskundige te vragen.De grote gevaren die in zulke adviezenkunnen zijn gelegen zijn wij ons bewustgeworden bij het kennisnemen van hetrapport van een Amerikaans economisch14voorwaardelijkheid r.o.adviesbureau aan het bestuur van eengrote Nederlandse gemeente. De econo-mische adviezen die in dit rapport zijnvervat hebben vergaande ruimtelijkeimplicaties en zijn uit planologisch oog-punt uiterst eenzijdig. Het leek wel ofeconomische exploitatie van ons landhet hoogste doel is waar al het anderein Nederland aan wordt ondergeschiktgemaakt. Dat tussen en nabij grote ha-vens en zware industrieen honderddui-zenden gezinnen zullen moeten kunnenwonen en leven, komt in dat rapportslechts terloops aan de orde. En naarmijn indruk obligaat. Hoe de opdrachtaan dat bureau heeft geluid is niet tevinden.Het heeft mij verwonderd dat in Ne-derland zo'n rapport over een belang-rijke planologische aangelegenheid in op-dracht van een gemeentebestuur kanworden uitgebracht. Nu komt zo'n rap-port in ons land niet in een planologischvacuum en het zal daarom niet zo veelschade opleveren. Dat hoop ik tenmin-ste.Wat mij heeft getroffen is hoe gemak-kelijk de schrijvers aan de planologi-sche consequenties van hun standpuntenvoorbij gaan. Ze zien ze eenvoudig niet.Ik ben er mij bij het lezen van het rap-port bewust van geworden hoe gevaar-lijk dit soort rapporten elders in de we-reld door hun eenzijdigheid kunnen zijn.Bestuurders van minder ontwikkeldelanden die zulke eenzijdige rapportenkrijgen, weten niet beter of zij zijn vol-doende en op de juiste wijze gei'nfor-meerd. Als dit het soort rapporten iswaar de Wereldbank haar beslissingenop baseert dan begrijp ik de klacht overhet veronachtzamen van de ruimtelijkeordening in de ontwikkelingslanden.Het behoort tot de misvattingen die inde wereld van de economen nogal eensvoorkomen dat een snelle economischeexploitatie in deze landen vanzelf even-wichtige nederzettingen en vanzelf goe-de woningbouw tot gevolg heeft. Wijhebben in de 19e eeuw in Europa welgeleerd dat dit een illusie is.Een belangrijke taak van de adviseursis bij de bestuurders en hun secondantendie op planologisch gebied leken zijn,de vereiste inzichten ingang te doen vin-den. Dat wil zeggen dat de adviseursook een didactische taak hebben.Bij wisseling van bestuurders moet hetdidaccisch proces steeds opnieuw begin-nen om de continui'teit van het planolo-gisch beleid zoveel mogelijk te verzeke-ren. Is er veel wisseling van bestuur-ders, vooral als dit het gevolg is vanstaatsgrepen, dan is ook de top van hetambtelijk apparaat labiel. Nu is con-tinui'teit erg belangrijk. Vandaar de be-tekenis van een stabiele ambtelijkedienst of een vaste relatie met een goedwerkende, niet ambtelijke organisatie ofeen bureau dat het vertrouwen geniet. Inlanden met een labiel bestuur komt vanplannen tot ruimtelijke ontwikkelingweinig terecht. iTenslotte is het persoonlijk element vangroot belang. In de eerste plaats de be-stuurskwaliteiten van het gezag. Debestuurders moeten wijsheid bezitten,krachtige persoonlijkheden zijn en over-redingskracht bezitten. Bij planning zijner altijd wel bijzondere ware of ver-meende belangen die geraakt worden endie tot oppositie aanleiding geven. Daar-om is het waardevol dat de bestuurdersinnerlijk overtuigd zijn van de juistheidvan hun middelen en doelstellingen. In-dien deze overtuiging ontbreekt, dan isde verleiding groot om de weg van deminste weerstand te kiezen en dat ismeestal niet de beste weg naar een goe-de ruimtelijke ontwikkeling. Een grotemoeilijkheid kan zijn het afwegen vande offers die men nu brengt tegenoverde belangen van de toekomst. Immerser bestaan ontwikkelingen die op kortetermijn grote baten afwerpen, maar diein wezen roofbouw zijn op de toekomst.In kapitaalarme landen met een labielbestuur kan zo'n situatie leiden tot poH-tieke pragmatiek die voorrang geeft aansuccessen op korte termijn.Een van de grootste bedreigingen in dewereld voor de goede ruimtelijke ont-wikkeling, die berust op een juiste af-weging van de in aanmerking te nemenfaktoren en belangen is de corruptie.Nu zijn er tal van handelingen in dewereld, die wij met onze moderne Ne-derlandse maatstaven als corrupt beti-telen, maar in een groot deel van de we-reld worden de handelingen die ik hierbedoel maatschappelijk aanvaard. Ofzelfs als legitiem beschouwd. Er be-staat een sociologie van de corruptie dieniet ligt op het terrein van de crimino-logie. 1)Onze voorouders uit de regententijdleefden in een corrupte wereld naaronze moderne maatstaven. Maar in dietijd golden andere maatstaven. Wijmoeten weten dat elders in de wereldandere maatstaven gelden dan de onzeen dat wij ons schuldig maken aanethisch imperialisme indien wij preten-deren onze eigen maatstaven aan an-dere volken op te leggen.Ik behoef nauwelijks te betogen datcorruptie voor een goede ruimtelijkeplanning en ordening funest is. IMenkan stellen dat hoe meer van over-heidswege wordt geregeld, hoe meer demogelijkheid van corruptie wordt ver-groot. Indien er een kiem van corrup-tie aanwezig is dan is ruimtelijke orde-ning corruptiebevorderend. Dat kaneen regering wel eens doen aarzelenveel te regelen. Elke vergunning, vrij-stelling of berusting kan immers aan-leiding zijn tot omkoperij van ambte-naren.Goede ruimtelijke ordening die op ditpunt onvermijdelijk veel macht in han-den legt van bestuurders en ambtena-15voorwaardelijkheid r.o.ren, berust op een grote mate van ver-trouwen in de integriteit van deze.Er zijn landen die niet zo ver van onsaf ii'ggen waar deze personen zondercorrupt te zijn te gemakkelijk wordengeleid door op hen uitgeoefende pres-sies, door zwakheid, nonchalance ofneiging tot wat de Engelsen noemen:expediency, of door een te grote nei-ging tot het verlenen van diensten aanpersoonHjke vrienden of pohtiekevrienden. Het bestuur van een grotegemeente in een bevriend buurlandverleende enige jaren geleden een bouw-vergunning -- in strijd met de wet --voor het bouwen van een groot flatge-bouw in een villapark. Het gemeente-bestuur had geen goed geweten, wantbij het verlenen van de vergunning werdgestipuleerd dat als er moeilijkhedenzouden rijzen, de vergunninghoudergeen aanspraak zou hebben op enigeschadevergoeding van de zijde van degemeente. Het flatgebouw werd metspoed gebouwd, maar de omliggendevillabewoners gingen een proces voe-ren tegen de bouwer en wonnen ditproces in alle instanties. De eis dat hetgebouw binnen een week geslooptmoest worden werd toegewezen. Deexecutie is blijkbaar niet eenvoudig,want het gebouw dat in appartementenis verkocht, staat er nog.Ook bij ons is kort geleden een derge-lijk proces verloren door een gemeen-tebestuur dat zelf had gebouwd instrijd met de wet. Het geval was heelwat minder ernstig. Zulke gevallen ko-men bij ons gelukkig maar zeer zeldenvoor. Toch meen ik dat bij ons dikwijlsop te gemakkelijke wijze vrijsteliing vanplanologische maatregelen door ge-meentebesturen kan worden verleend.Dit brengt minder conscientieuze ge-meentebesturen in de verleiding zichniet steeds met de vereiste zorgvuldig-heid van de discretionaire bevoegdheidtot vrijsteliing te bedienen.In landen waar commerciele belangenpressies kunnen uitoefenen op politiekebestuurders bestaat bij het publiek wan-trouwen tegen discretionaire bevoegd-heden van besturende colleges. Dit isnamelijk het geval in de Verenigde Sta-ten. 2) . ' ? .:Restrictieve voorschriften op het stukvan de ruimtelijke ordening zijn daarstar. Dit omdat men bang is voor dis-cretionaire toepassingen bij soepelevoorschriften die onaanvaardbare be-voordelingen tot gevolg kunnen heb-ben. Zij onttrekken zich aan controledoor de rechter.In ons land wordt de laatste jaren desoepelheid sterk aangehangen. Onzewetten laten hiervoor veel ruimte. Ditwijst op een groot vertrouwen in deintegriteit van onze bestuurders enambtenaren. Wat bij ons kan, is eldersniet altijd mogelijk omdat het niet pastin de wijze van besturen.Indien de vastgestelde plannen een sta-tisch karakter hebben dan behoeft hetplan alleen geinterpreteerd te worden.Is het plan soepel -- zoals dat heet --dan is er veel ruimte voor beslissingendie op appreciatie berusten van bv.:welstand, schoonheid, harmonie, hy-giene, gerief, economic. Ook het be-lang van continui'teit in het beleid isdaarbij ter appreciatie.Veel ruimte voor verschillende appre-ciatie betekent een voortdurend toet-sen aan de doeleinden van het plan zo-als deze in het programma zijn vervat.De bestuurder wordt dan voortdurendhiermee geconfronteerd. Dat betekentdat de adviseur -- of hij ambtenaar isof niet -- veel meer voortdurend bijhet verwezenlijken van het plan moetworden betrokken dan anders. Hijblijft er veel intensiever mee gemoeid.Dit impliceert permanent vertrouwenen wederzijds begrip tussen bestuur-ders en adviseurs. De stedebouwkundigadviseur helpt besturen. Dat moet mengoed weten. Dat houdt dan in dat deregering, de bestuurders, de ,,decision-makers" zoals ze genoemd worden,voorstellen moeten ontvangen die po-litiek bruikbaar zijn. Dat wil dan zeg-gen waar men succes mee heeft in degegeven constellatie.Als men goed wil helpen besturen danis daarvoor nodig een kundigheid. Erbestaat een wetenschap van de be-stuurskunde, die men zich eigen ge-maakt moet hebben. De bestuurskun-de behoort thans tot de verplichte vak-ken in de stedebouwkundige studie.Maar daarnaast moet men begrip heb-ben voor de kunst van het besturen.D.w.z. dat men in een concrete situatiede juiste of de beste gedragslijn weet tevolgen die tot het beoogde doel in be-stuurszaken voert. Die kunst leert menweinig uit boeken. Men kan ze in depraktijk leren als men er aanleg voorbezit. Nu is goed bestuur een synthesevan bestuurskunde en bestuurskunst.Op overeenkomstige wijze moet demedicus de geneeskunde en de genees-kunst met elkaar combineren. De ge-neeskunde: de wetenschap van het ge-nezen, de geneeskunst: het vinden vande juiste therapie, gegeven de situatieen persoonlijkheid van de patient.Met de stedebouw is de situatie over-eenkomstig. Naast wetenschappelijkekennis en vakbekwaamheid in de stede-bouwkunde, moet de adviserende ste-debouwkundige ook de stedebouw-kunst verstaan. D.w.z. de kunst dieprogramma's en projekten te bieden enaan te bevelen die concorderen met watde maatschappij op dat moment be-hoeft.De term stedebouwkunst gebruik ik ineen geheel andere betekenis dan die van,,Kunst des Stadteibaus", zoals CamilloSitte dit 80 jaar geleden heeft genoemd.En zo kom ik aan de laatste voorwaar-den die vervuld moeten worden. De16i:c] in het noorden en oosten van het land iswN.V. BOUWBEDRIJFKNOOP & GIEZENhet aangewezen bedrijfvoor hetrealiseren vanbeleggingsobjectenin de vorm vanSERIEWONINGBOUWVolledige verzorging van plan tot en metverhuur ligt binnen de mogelijkheden.Door onze specialisatie en intensievesamenwerking met de architectenworden lage kostprijs en lageonderhoudskosten verkregen die eengoede exploitatie waarborgen.Inlichtingen:N.V. BouwbedrijfKNOOP &L GIEZENDamsterdiep 271, Groningen.Tel. 05900-36031Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwChristelijk Lyceum Zandvliet aan het Bezuidenhout te Den HaagAannemingsbedrijf fa. Groen & Bregman, uitgerust met demodernste middelen (bouwkraan, stalen steigers, stempels) kanelk soort betonwerk uitvoeren.SCHOLEN - KERKEN - KANTOREN - WONINGENVoor alle werken op hetgebied van burgerlijkeen utiliteitsbouwFa. GROEN & BREGMANBOUW- EN AANNEMINGSBEDRIJFMolenstraat 28a - Benthuizen Z.H. - Telefoon (0 1790) 3609 - 3673 - 3698Aannemingsbedrijfvoor grond- entransportwerkenW. JansenAnthoniestraat 49HaarlemTel. 023-312134-324887Prive 023-15973Bedrijfsleider 023-10373BouwbedrijfJ. H. BAKXJulianalaan 69,Oosterhout, Tel. 01620-3481Werkplaats 01620-4344.Machinaal TimmerbedrijfMetsel- enBetonwerkenAannemers betrokken bij de moderne stedebouwENSCHEDEBOUW-, BETON-. WEG- EN WATERBOUWKUNDIGE WERKENzUJ22_iUJsDh-/SflKTORiA \1/ N(A/IPPE ^1 i , . , ' . ? -\yWlNDUE^TIMMERFABRIEKBINNENHAVEN 108 TEL. 05420-19767N.V. AANN. MIJ v/h H. W. TE PAS - ENSCHEDEBeltstraat 43 - Postbus 2 - Tel. 05420 - 24441 - Telex 44074Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwMarcel MuyresBurgerlijke enutiliteitsbouw in allemoderne techniekenProjektontwikkelingAannemingsbedrijfSittardPostbus 80Dr. Phiiipsstraat 12Telefoon 04490-5800Telex 56275BodegravenPostbus 96Beneluxweg 8Telefoon 01726-3401Telex 31723AlgemenebouwondernemingenAntwerpen 2000Nerviersstraat 28Telefoon 03-39 10 19Telex 32875WoningenFabriekshallenGymnastiek-lokalenSporthallenZwembadenVerpleeg-tehuizenKunstwerkenScholenbij hulsinkstaatuaanvele(ver)leidinqenWool!(BO0?0?Logische zaak,want Hulsink gebruikt een enormassortiment leidingen, zowel van staal,gietijzer, asbest, plastic en koper.Ervaren vakmensenen de nodige "know-how" zorgen ervoor,dat uw leidingproblemenin goede lianden zijn...ater> leidingenl^beljwaiG.F HULSINK'SAANNEMINGSBEDRIJF N.VMarktstraat 15, Ootmarsum.Tel. (05419) 1260Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwNIEUWBOUW ST. ANTONIA VERPLEEGTEHUISTE TERBORGArch.- en Ing.bureauSwinkels Salemans Knibbeler Swinkelste MaastrichtBETONBOUW ENUTILITEITSWERKENN.V. AANN. BEDR. v/h S. J. VAN DER KEMP & ZN.SILVOLDE DOETINCHEM? woningbouw? utiliteitsbouween juiste planning1een goed resultaat3 BOUWBEDRIJF VAN GEEST N.V.1dorpsdijk 41vierpolderstelefoon (01886)2783verkoop 2676Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwAannemersbedrijf Fa. de Wed. H. KOKAMSTERDAM(020) 60788-61777J. GERAEDTS en ZN N.V. Prinses Julianastraat 9SWALMEN (LB)04740-1384aannemersbedrijfconstructiewerkplaatsEoodgietersbedrijftimmerbedrijfThans hebben wij o.a. in uitvoering de nieuwbouw van deLT.S. te SwalmenAannemers betrokken bij de moderne stedebouwbouw- en exploitatiemij. ign. hakvoort silvoldeUlftseweg 107, Silvolde, telefoon 08356-1041'IHet ,,gespecialiseerde" bouwbedrijf vande Achterhoek, op gebied van:a. Utiliteitswerkenb. Grote woningbouwprojectenc. Bouw en verkoop van HerenhuizenWOLDWEG 8APPINGEDAMTEL. 05960-2831Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwBouw- en AannemingsbedrijffItilttnfi if.|/.UTILITEITSBOUWWONINGBOUWBETONWERKENGESPECIALISEERD IN HET BOUWENVAN DIENSTENCENTRA ENBEJAARDENTEHUIZENVOORSTRAAT 67 - FRANEKER - POSTBUS 25 TEL. 05170-2375 - 3085Bouw- enAannemings-maatschappijARNHFM-7UID" N.V,''':":.-. ' -. ".''Arnhemsestraatweg 8VELP-Gld.tel. 08302-4646*Gewapend-betonbouwUtiliteitsbouwWoningbouw, waaronder gietbouw (systeem Outinord)BeheerTaxatiesAannemers betrokken bij de moderne stedebouwC^N.V. AANIMEMERSBEDRIJFJtenTIJEenZNHENGELO (O)Uw adres voor:NIEUWBOUW - VERBOUW - ONDERHOUDTelefoon 05400-11061 (4 lijnen)Aannemersbedrijf SMULDERS & GRAFT N.V.Dorpsstraat 23OISTERWIJKTelefoon 04242-2136Aannemers van BETON-EN UTILITEITSBOUWAannemers betrokken bij de moderne stedebouwaannemersbedrijffirma f. vink & zn.Kerklaan 9MOORDRECHTtelefoon 01827--2261door ons worden uitgevoerd:woningbouw (in grote series)burger- en utiliteitsbouwAannemersbedrijf Gebr. KniestWalseweg 4Gendringen 08356-1491een begrip in de woningbouw-utiliteitsbouwAannemers betrokken bij de moderne stedebouwHOENSBROEKSingel 6045-212513GEBR. JACOBSAANNEMERSBEDRIJF :BejaardenflatHoensbroek ILgew. betonutiliteitsbouwtimmerwerkN.V. AANNEMERSBEDRIJF v/h B. V. BERKELGroenestraat 72, Nijmegen, tel. 55019Licentiehouder M.U.W.I. systeemWoning- en Utiliteitsbouw |zowei in traditioneei als in systeemBETONINDUSTRIE B. V. BERKEL N.V.Groenestraat 72, Nijmegen, tel. 08800 - 55019Metaalweg 1, Weurt, tel. 08807 - 434JUNIOR BLOCSHet bloc voor de duurzame bouwAannemers betrokken bij de moderne stedebouw^^^ Aannemersbedrijf M. J. BECKERS & ZN.UtiliteitsbouwNieuwbouwVerbouwHoogstraat 20Landgraaf 20NieuwenhagenTel. 04443-1447-1471aannemingscombinatiegouda n.v.A.C.GDeelnemende bedrijven: n.v. Aannemingsbedrijf Bontenbal te Reeuwijkn.v. Bouwmaatschappij Gouda te Goudan.v. Joh. Mourik & Go's Aannemingsmaatschappij te Groot-Ammersn.v. Bouw- en Aannemersbedrijf P. G. van Willigen te GoudaTijdelijk adres: Achterwillenseweg 17 Gouda tel. (01820)-3757Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwk ? ?,rM:^^:j!???"?" _ ^ M it i...ML>JBK;J--^*if*^^^r:MriisiSiiM?^III*""Bouwbedrijf M. DE WIT n.v.bouwer vanBejaardencentraScholenKerkenKantorenBedrijfspandenAris van Broekweg 7ZAANDAMTel. (02980) 23305AANNEMERSBEDRUF J. H. PLEGT 6L ZN.UtjiiteitsbouwBetonwerkWoningbouwOnderhoudswerkenWeg- en waterbouwGrondwerkenVerhuur draglinesLANGEVEEN (Ov.) -- HARDENBERGERWEG 229 -- TELEFOON 05491 - 210Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwI I ?AANNEMERSBEDRUF Gebr. v.cl. Yeekeii N.Y.GROND-. WEG- enWATERWERKENvoor gemeenten o.a.het leggen van gas- en waterleidingbuizen?RioleringswerkenBetonwerkenCultuurtechrvische w?tikenMADE - TELEFOON 01626 - 494 643 - 858 - MARKTSTRAAT 10N.V. AANNEMERSBEDRUFv/h H. VAN GELDERHATTEM, Burg. Moslaan 11, Tel. 05206-2295-2296WEGENBOUWGROND-, WATERWERKEN e.d.KABELWERKENSTAALKONSTRUKTIESELEKTR. TECHN. MONTAGE(kabelmontage,licht- en krachtinstallaties,straatverlichtingsprojekten).Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwMODERN STEDEBOUW VRAAGT MODERNE AANPAK VAN BOUWSYSTEMEN,hierbij kan ons bedrijf U de helpende hand bieden met zijn GIETBOUW (tunnel-systeem). Door onze scherpe calculatie en arbeidsbesparende methodes zijn wijin staat U een scherpe aanbieding te maken. Vraagt inlichtingen aan:OOSSENannemersbedrijf.POSTBUS 128, Schapendijk 7aTel. 2804, AlmeloN.V. BOUW- ENEXPLOITATIEMIJ.VLAANDERENen WESTLANDLindenlaan 86HUIZEN (N.-H.) - Tel. : 2244woningbouwin het traditionele en het gietbouwsysteemutiliteitsbouwAannemers betrokken bij de moderne stedebouwAANNEMINCSBEDRUF STEGINK N.V.iFSTEGINK? UTILITEITSBOUWWONINGBOUWRESTAURATIE? WEGENBOUWGRONDWERKENWATERBOUWVLISSINGENPaul Krugerstraat 263 - Tel. 01184-2371-4158N.V. BOUWBEDRIJFJAN VISSER HUIZENIIARBEIDSBESPARENDE BOUWOok inBOUWSTROOM ZUID-OOST-UTRECHT III(368 woningen in Wijk bij Duurstede, Maarn, Leeisumen Amerongen)HUIZEN (N.H.)Colijniaan 5 - Tel. 02152 - 3835"Wits verzorgde hetglas^verk van de h.t.s.te leeuwarden.Dit werk werd uitgevoerd door"Wits Leeuwarden nv, deel uitmakend vanWits Verenigde Bedrijven nv,hoofdkantoor Leeuwarden, Postbus 503,Telefoon C05100) 31126*.schildersleeuwardengroningenUtrechtamsterdammiddelburgAannemers betrokken bij de moderne stedebouw1 -aannemingsbedrijf fa. j. de ruiter en zn1 - 'grond-weg- enwaterbouwNO?"So.a.bestratingento rijs- en glooiingwerken3 isiootwerkentrdgokerekabelwerken0 oz a Holering1Bouw ontwikkelingsafdelingvoor "IGLO^' Beneluxbij Lucas Aardenburg N.V.HOOGEVEENAannemers in:ProjektontwikkelingBurgerbouwUtiliteitsbouwRestauratiewerkenAnno 1820AannemersbedrijfA. ter Stege N.V.Schutstraat 167-171Postbus 170, Hoogeveentel 05280-63490-65429Aannemers betrokken bij de moderne stedebouwAannemersbedrijf B. van der Zande en Zoon2e Wormenseweg 81-86, Apeldoorn, Telefoon 05760-33013utiliteitsbouwwoningbouwverbouw 1 .^jutiliteits-werkenbetonwerkenn.v. aannemingsbedrijfA.KORTLEYENMr. Groen van Prinstererlaan 60ASSEN Tel. 05920-14128-10256ngbiwoningbouwonderhouds-enverbouwings-werkenAannemers betrokken bij de moderne stedebouwAANNEMINGS- EN TRANSPORTBEDRI