NOVEMBER1990DE WERELD ACHTER DE CIJFERS VANSTADSVERNIEUWING.VB KAN EROVER MEEPRATEN.Stadsvernieuwing is uitgegroeid tot een complex van ordenende en economische maatregelen.Maatregelen die zichtbaar worden in cijfers, maar veel minder zichtbaar is de wereld achter die cijfers.Een wereld waar uw accountant kennis van moet hebben om u deskundig en ter zake te kunnen adviseren.Een taak, die VB op het lijfgeschreven is.Al ruim 75jaar is VB actiefvoor overheden en non-profit organisaties, heeft dus een voorsprong ophet gebied van bestuurs- en beheersinstrumenten en kan zo gefundeerd signaleren, anticiperen en adviseren.VB kan u bijvoorbeeld adviseren bij de coordinatie en herstructurering van diensten en bij het opzetten van eeneffectiefherhuisvestingsbeleid. Ofbij de organisatie voorgefaseerde vemieuwing van het rioleringsstelsel, inclusieffinancieringssystemen met derden. VB is met ruim 1.200 medewerkers een van de grote accountantskantoreaMet 30 strategisch gespreide vestigingen werkt VB overal dicht bij de bron en blijft zo actueel betrokkenbij de wereld achter uw cijfers. Op basis waarvan u beter kunt beslissen. A m ?pk AccountantsVB, Nassaulaan 12, Postbus 19331, 2500 CH Den Haag tel 070-3738484. l^J^Af L) BelastingadviseursVB, BETROKKEN BIJ DE WERELD ACHTER DE CIJFERSINOVEMBER O0>INHOUD^ JAARGANGDENK RAAMA. FaludiEen NederlandsePatrick GeddesSIGNALENNIEUWE PLANVORMENG. J. M. Arts en E. van HuijssteedenVeghel - De Bunders 40PLANOLOGIED. deJongeEen studiedag over deopenbare ruimte 43F.J. ZandvoortNaar ruimtelijke kwaliteit 45UITDERAROModel voor integraal beheer in eenna-OOrlogSe Wijk, FKIarenbeekenJ. SmeetsEen schets van de wijze waarop Eindhoven via netwerkvorming nader vormgeeft aan integraal beheer van naoorlogse wijken.Housing market developments in Britain,A. MurieVVelke lessen kan Nederiand leren uit veranderingen in het karakter van deEngelse sociale huursector en koopsector?.Begroting VROM 1991, M. vergeerDe jaarlijkse analyse van de begroting van het Ministerie van Volkshuisves-ting, Ruimtelijke Ordening en MilieubeheerReglonaal-economisch beleid, M. deSmidtEen bespreking van de nieuwe nota regionaal-economisch beleid "Regie'szondergrenzen".Milieu-effectrapportage en ruimtelijkeordening, C. E. W. Dibblts en m J. StreppelIs het ontwijken van m.e.r bij lokatiekeuzes in de ruimtelijke ordening te wij-ten aan de aard van de ruimtelijke ordening of aan de ruimtelijke procedures?enVProblematiek van naoorlogsewijken 47Nota "Naar een glashelderetoekomst" 48PUBLIKATIESBoekbesprekingen 49foto omslag: Rapenland, gemeente Eindhoven.S en V wordt gelijktijdig met ROM verzonden.Natuur en landschap in de knel,N. van der Fluit, R. Cuperus, K. J. Canters en H. A. Udo de HaesOp weike wijze kan het verkeersbeleid rekening houden met de kwetsbaar-heid van natuur en landschap voor de versnipperende werking van wegen?Orgaan van het Nederlands Instituutvoor Ruimtelijke Ordening enVollishuisvestingEen uitgave van DELWEL Uitgeverij B.V.in samenwerliing met iiet NIROVVerschijnt zes maal per jaarRedactie:Dr. H.J.M. GoverdeIr P.C. GroenMrlr A.W. HartmanMw.drs. I.T. KlaasenMw.drs. G.C.P. van der PloegIr K.R. de PoelProf. J. RothuizenMr A.M. Schaap-DubbelboerDrs. RW.A. VeldMw. mr. Y. de VriesIr H. WestraRedactiesecretariaat:Mr A.M. Schaap-DubbelboerMw.drs. G.C.P van der PloegI Steenhoff-BoogersRedactie, administratie en publilcatiester recensie:Mauritskade 21, 2514 HD Den Haagtelefoon: 070 - 346 96 52Richtlijnen voor auteurs:Auteurs van artikelen en boekbesprekingenkunnen op het redactiesecretariaat "Richtlijnenvoor auteurs" aanvragen.Advertentie-exploitatie:DELWEL Uitgeverij B.VAlexanderstraat 26Postbus 191102500 CC 's-Gravenhagetelefoon: 070 - 362 48 00telefax: 070 - 360 54 36Advertentieverlcoop:V. Scharrootelefoon: 070 - 362 48 00Basisvormgeving:Jeannette BollandHofhuis/Schriever^-7noti^Kaangesloten bij,notu/v^ NOTU-groep vaktijdschriftenBOUWENindejarenNEGENTIGSAMENWERKEN A A NN I E U W E UITDAGINGENMR.J.M.V.M. CUSTERSOp de drempel van het laatste decennium van deze eeuw blikt eenkeur van gerenommeerde auteurs uit de bouwwereld vooruit naarde jaren negentig. De bouw zal zich de komende jaren latenzien als een zich snel veranderende en zich voortdurendontwikkelende markt. In dit boek geven bekende deskundigen hunvisie daarop. Helder en toegankeHjk gaan ze in op debouwmarkt, de bouwpohtiek, internationahsering,aanbodontwikkehngen en nieuwe samenwerkingsvormen.Wie kan zich beroepsmatig veroorloven geen kennis te hebbenvan deze gezaghebbende visies? De opdrachtgever, de ontwerper,de adviseur? Het uitvoerend bouwbedrijf? De toeleverancier?De een noch de ander. Want ondanks schijnbaar tegengesteldebelangcn van deze groepen professionals bestaat er een grotesamenhang tussen hun respectievehjke werkterreinen. En zoalsoud-minister Ed Nijpels in zijn voorwoord van dit boekvermeldt: 'Het is daaroni, dat ik de in dit boek opgenonicnbeschouwingen, die alle de uitdagingen van de jaren negentigvoor de bouwnijverheid tot onderwerp hebben, graag in uwaandacht aanbcvceL'BOUWEN IN DE JAREN NEGENTIG, sanienwerken aan nieuweuitdagingen, een kleurrijk gei'lhistreerd boek dat u niet magmissen als u volledig geinfornieerd wilt zijn over de kansendie in de toekomst van de bouwnijverheid besloten liggen.Een telefoontje is voldoende omBOUWEN IN DE JAREN NEGENTIG in uw bezit te krijgen.Prijs: / 39,95*. ISBN 90 6155 409 8.100 pagina's. Formaat 22 bij 26 cm.Ook verkrijgbaar via de boekhandel.DELWEL Uitgeverij B.V.Alexanderstraat 26Postbus 19110, 2500 CC 's-GravenhageTelefoon 070-3624800Fax 070-3605606DELWELUITGEVERIinclusief BTW, exclusief verzendkosten.DELWEL: VAN HUlS UIT INFORMATIEFEen Nederlandse Patrick GeddesH:Iet thema van het belangrijke Internationaal Stedebouw-congres gehouden in 1924 in Amsterdam was hetgewestelijk plan. Het diende te steunen op wetenschappelijk onder-zoek: de survey, aldus de communis opinio onder het internationaalgezelschap congresgangers.Onder de deelnemers bevond zich een wijsneus van tweeen-twintig. Als enige Nederlander mocht hij "AMTPI" achter zijnnaam zetten, want luttele dagen daarvoor had hij het toelatingsexa-men afgelegd van het Britse Town Planning Institute.Voor de wijsneus van toen wordt tijdens hetschrijven van dit stuk kaddish gehouden: het gebeddat gedurende zeven dagen na het overlijden van eengemeentelid door tien joodse mannen wordt uitge-sproken. J.M. de Casseres, telg uit een Portugees-joods geslacht, die altijd zijn joods-zijn zeer bewustheeft beleefd, is op 14 September te 's-Gravenhageoverleden.De Casseres hield er een brede opvatting opna. Aan planologie gaf hij de voorkeur boven de termstedebouw. Met de hem eigen directheid sprak hijover de laatste als "hatelijk onjuist".Planologie moest gegrondvest worden in de sociologie.Vandaar de gelijkenis met de Sir Patrick Geddes. Diewas het geweest die ter gelegenheid van de 1909 Housing, TownPlanning, Etc. Act gezegd heeft: 'Model buildings may be piled upat the centre, and new suburbs may be patched on at the circumfe-rence, and both with advantage: YetTown Planning is more than anysuch . . . Town Patching: it begins with Civic Surveys, and it workstowards City Design. But Civic Survey is the very stuff of the SocialSciences . . . while City Design involves the growing co-ordinationof all the arts ... It is statesmanship in the concrete . . .' (TheSociological Review, 1909, 81).De Casseres putte uit nog meer disciplines dan Geddes. (Hijvoerde een hevige correspondentie met de groten van zijn tijd opallerlei terreinen). Nooit was hij er dan ook wars van om zijn gehoorte vergasten op brede beschouwingen. Laten we eerlijk wezen: hijwas een lastpak. Ziehier alweer een gelijkenis met Geddes. Beidenkregen bovendien vaak de wind van voren.Aan de universiteit (waar hij eigenlijk thuis hoorde) kon hijgeen vaste voet aan wal krijgen. Maar hem viel wel de eer ten deel alseerste een "academische voorlezing" te mogen houden over planolo-gie. Dat was op 10 februari 1933 in het Geografisch Instituut van deRijksuniversiteit te Utrecht. De titel was: "Grondslagen van de pla-nologie".In deze, met citaten in het Duits, Engels en Frans doorspektelezing kenschetste De Casseres planologie als pragmatische weten-schap die het algemene belang nastreeft. Hij vergeUjkt ze metbedrijfsorganisatie. Beide " . . . moeten er zorg voor dragen dat meteen minimum aan middelen een maximum resultaat bereikt wordt".Daarbij maakt de planoloog gebruik van andere wetenschappen, opde eerste plaats de geografie. Voor wat betreft de inhoud van het vaksluit De Casseres aan bij de indeling in wonen, werken, verplaatsin-gen en ontspanning. Deze moeten in nauw onderling verband wor-den geanalyseerd.D E N KHet planologisch arbeidsveld ziet hij ruim. Particle stra-tenplannen dienen een organisch en harmonisch aan-eengesloten geheel te vormen, vandaar de behoefte aan een algemeenstadsuitbreidingsplan. De gemeentegrenzen mogen niet als vol-strekt willekeurige planbeeindiging worden aanvaard. Dit maakt dater een behoefte is aan streekplanning (op dat moment het arbeids-veld van De Casseres). Het territorium van ons land (een "stipje opde aardbol") is zo klein dat we ook moeten denken aan een nationaalplan. 'Groote vraagstukken als rationeele verdeeling der bevolkingover het grondgebied van het land, de organisatie van een nationaalverkeerssysteem, de bouw van nieuwe werk- enwooncentra, de rationeele distributie van energie,water, enz. al deze en nog vele andere zaken zuUen inhet nationale plan in onderling verband bestudeerden opgelost moeten worden'.Hier vandaan is het slechts een stap naar hetInternationale, ja zelfs het wereldplan, dat "... zalhelpen de wereldchaos te ordenen". Nog kort voorzijn overlijden was De Casseres met dit onderwerpbezig.Het werk van de planoloog begint met het pla-nologische survey. En doch, alle "... ijver en studieis hier waardeloos, wanneer deze niet gesteund wordt door dat eenezoo moeilijk definieerbare lets, dat van den muziekspeler een musi-cus, van den onderzoeker een uitvinder, van den planopsteller eenplanoloog maakt". Op dit punt dus geen verschil tussen De Casseresz'n opvattingen en de ideologie van de creatieve sprong van sommigestedebouwers. De planoloog "... combineert, analyseert en syn-thetiseert en "toovert" uit het amalgam van feiten en cijfers het pro-ject te voorschijn . . .".Het plan is geen blauwdruk. Een "dynamische planologie"vereist het zich aanpassen aan gewijzigde omstandigheden. Ookmoeten " . . . de voorzieningen zoodanig worden getroffen, datkomende geslachten op hunne wijze kunnen regelen, hetgeen voorhunne omstandigheden noodig zal zijn.De taak der planologie is - in dit licht gezien - niet alleen omzinvol te doen, maar evenzeer om zmvol na te htm".De Casseres sluit zijn lezing met de eis van een "dynamische"survey (zeg maar het voortdurend onderzoek uit het Besluit op deruimtelijke ordening). "Op deze wijze kan de planologie, medegesteund door de geographic een belangrijke factor voor de samenle-ving worden en haar betekenis voor alles en alien zegenrijk bewij-zen".' enoeg van deze demonstratie van de relevantie van hetIdenken van deze pionier. Dat hij niet de invloed heeftkunnen uitoefenen die men zou verwachten is aan velerlei omstan-digheden te wijten. Voor een algehele waardering is het te vroeg.Eerst moet het werk van De Casseres aan een grondige analyse wor-den onderworpen. Gelukkig zijn er voorzieningen voor getroffen.De bewaarplaats is het Nederlands Instituut voor Architectuur enStedebouw. Met zijn instemming wordt alles daar naar toe overge-bracht.Men zal er een bundel aantreffen met een sierlijke, door deauteur zelfgetekende omslag: 'De nieuwe grondslagen van de plano-logie'. Naar eigen zeggen geschreven op zijn onderduikadres, maarnooit uitgegeven.Het moge duidelijk zijn: er is werk aan de winkel!A. FaludienVR KlarenbeekJ. SmeetsEen van de taken waar de stad voor geplaatst is, is het voorkomen van (ver-der) verval in naoorlogse wijken.Preventief Integraal beheer moet er niet alleen toe leiden dat er geen nieuwekwaliteitstekorten (korte termijn) ontstaan, maar beoogt ook nieuwe ontwik-kelingen (lange termijn) te be'mvloeden. Aan deze aanpak wordt geprobeerdvorm te geven in Eindhoven.senModel voor integraal beheerin een naoorlogse wijknetwerkvormng ah operatkmalisatkSinds het begin van de jaren 80 krijgen inEindhoven, naast de vooroorlogse wijken,ook de naoorlogse gebieden ambtelijkbestuurlijke aandacht. Gezien de structuur van dewoningvoorraad niet zo onbegrijpelijk. In tegenstellingtot de meeste grote steden is de woningvoorraad in Eind-hoven grotendeels (bijna 75%) naoorlogs.De integrale aandacht voor de totale gebouwde omgevingkrijgt sedert 1986 vorm in de aanpak door middel van"stadsbeheer".') Eindhoven behoort dan ook tot een vande zogenaamde "stadsontwikkelaars" ^): gemeenten waarde "traditionele stadsvernieuwing" halfweg voltooid isen waar aandacht bestaat voor het bredere beleidsveldvan stadsontwikkeling en stadsbeheer.Het stadsbeheer heeft primair een territoriale dimensie.Naast veelal vooroorlogse rehabilitatie- en actiegebieden,worden zogenaamde "preventie van vervalgebieden"onderscheiden waar door middel van beheerplannenvoorkomen dient te worden dat woningen, openbareruimte en sociale en economische voorzieningen tekort-komingen gaan vertonen.Het proefgebied Rapenland is zo'n "preventie van ver-val" gebied. Een proeftuin biedt in dit opzicht de nodigevoordelen. De aanpak die wordt ontwikkeld, kan meteenop zijn toepasbaarheid worden beoordeeld. Bovendienontstaat de mogelijkheid van een intensieve bestuderingvan een afgebakend stedelijk gebied, waardoor een beeldkan ontstaan van de latente problematiek van dit gebied.In de eerste fase van het project is veel aandacht besteedaan probleemdefiniering en probleemfactorisering mid-dels een drie stappenmodel (ziefiguur 1). Tussen de ver-schillende stappen bestaat een wisselwerking, waarbijvan globaal naar specifiek wordt gewerkt.Om te komen tot "probleemvorming" ^) heeft eenuitgebreide studie plaats gevonden: Rapenland als situa-tie voor stedeUjk beheer (Projectgroep Stedelijk beheer,1987). Dit rapport heeft een belangrijke rol gespeeld inde "latentieperiode" waarin als het ware het klimaat rijpFiguur 1. Drie stappenmodel als methodiek bij analyse.1. signalcringslat*latenie maniteste problemenstedebouwkundige Innchtlnggebruik woning en woonomgevingbehser woningvoorraadorivntati*? theoretisch:stedebouwk. conceptenkwalitartsbagrip' mathodisch:trapsgawijze analyse(meso micro)normen an kengetaiien2. problaemanalyaameso