Kennisnetwerk over de leefomgeving

Mismatch middenhuur
Vijf knelpunten en tips voor gemeenten
Bart Dopper

woe 15 januari 2020
artikel

De woningmarkt zit op slot en de sleutel is middenhuur. De achterblijvende bouwproductie is niet vandaag of morgen opgelost. De naar verwachting aanhoudende capaciteitstekorten, maken de kwalitatieve keuze over wát we bouwen des te belangrijker. Maximale inzet op doorstroming is hard nodig om de druk op de woningmarkt zo goed als mogelijk te verlichten. Meer middenhuur draagt daar in grote mate aan bij. Vijf knelpunten met tips voor gemeenten.

Voor een gezonde balans op de woningmarkt moet acht à negen procent van de voorraad uit middenhuur bestaan. Dat blijkt uit de meest recente WoON-onderzoeken (2015 en 2018). De voorraadberekening is eenvoudig uit die tweejaarlijkse landelijke woonwensenenquête te filteren. De behoefteberekening is gecompliceerder. Om te komen tot een goede inschatting berekenen we hoeveel huishoudens naar tevredenheid (lees: zonder verhuiswens binnen twee jaar) in een middenhuurwoning wonen. Daarbij op tellen we het aantal huishoudens dat niet in een middenhuurwoning woont maar dit wel wenst (verhuiswens binnen twee jaar). De som van beiden geeft een indicatie van de intrinsieke behoefte aan middenhuur.
Op dit moment zitten we op zeven procent. Dit betekent een tekort van zo’n 80.000 tot 100.000 middenhuurwoningen. Met de huidige productie­snelheid is dit tekort niet zomaar ingelopen. Veel huishoudens wonen daardoor niet in de woning van hun eerste keus. Dat zorgt voor proppen in de woningmarkt, die de doorstroming frustreren. Een deel van de doelgroep belandt daadwerkelijk tussen wal en schip omdat alternatieven in de sociale huur of koop (te) beperkt voorhanden zijn.
De toenemende vraag naar middenhuurwoningen is evident en is drieledig. Allereerst komt de vraag voort uit het aanbod­vacuüm dat ontstaat tussen sociale huur en koop: door de ingeperkte rol van corporaties kunnen vooral middeninkomens (vanaf € 38.035 tot circa € 60.000) niet meer terecht in de sociale woningbouw. Tegelijkertijd is een koopwoning onbetaalbaar geworden voor een groot deel van hen door de lage rentestand en jarenlange prijsopdrijving door de hypotheek­renteaftrek. Daarnaast is de vraag ook intrinsiek gemotiveerd, door flexibilisering van de maatschappij en een verschuiving van bezits- naar gebruiksdenken. De vraag komt daardoor niet alleen van middeninkomens, maar zeker ook van de hogere inkomensdoelgroepen. Vooral hoger opgeleide jongeren switchen steeds vaker van baan, werken (al dan niet noodgedwongen) met flexibele arbeidscontracten en settelen zich steeds later. Hun plaatsgebondenheid is voor een langere periode beperkt, terwijl hun inkomen relatief hoog is. Een middenhuurwoning op een stedelijke, multimodaal ontsloten plek, sluit goed aan bij hun leefsituatie.
Wonen in een (midden)huurwoning wordt steeds meer een service. Ook onder ouderen wordt deze woonvorm steeds populairder. Zij wonen momenteel vaak in (te) grote, onderhoudsintensieve eengezinswoningen. Die woningen vertegenwoordigen een aanzienlijk vermogen, opgebouwd door aflossing van de hypotheek en waardestijging. De stap naar een comfortabel, onderhoudsvrij en gelijkvloers appartement kan aantrekkelijk zijn: het opgebouwde vermogen komt vrij en is inzetbaar als pensioenpotje. Bovendien sorteert deze doelgroep voor op een eventueel afnemende mobiliteit. En dat is geen overbodige luxe, want door extramuralisering van zorg zijn zorgbehoevenden steeds langer aangewezen op hun eigen huisvesting.
De vraag naar middenhuur is dus divers naar doelgroep en soorten woningen. Bovendien verschilt de behoefte sterk regionaal. In de Randstedelijke hoge drukgebieden is middenhuur veelal een startersproduct, terwijl het buiten deze gebieden vaker gaat over doorstroomproducten.

Tip 1: Breng vraag en aanbod in beeld

Onderzoek de mismatch in uw marktregio. Hoe groot is het gat tussen vraag en aanbod? Welke doelgroepen bedient u in de middenhuur? Wat zijn actuele prijsniveaus en in welke segmenten zit de grootste marktspanning? Hoe ziet het actuele aanbod er uit en wie zijn de grootste aanbieders? Staan beleggers op de stoep of moet u partijen verleiden om te investeren? Tips voor uw onderzoek:

  • Pak het regionaal aan. De woningmarkt overstijgt de gemeentegrenzen.
  • Leg dwarsverbanden met andere segmenten. Samenhang met de betaalbare koopmarkt is evident, net als bezetting van de sociale voorraad
  • Werk samen met uw corporatie(s). Zij zijn belanghebbende in de middenhuur. Wat is hun strategie?

Strategie bepalen

Hoe vergroten we het aanbod van middenhuur? Gemeenten kunnen sturen op middenhuur in woningbouwplannen, via publiekrechtelijk en privaatrechtelijk instrumentarium. Bijvoorbeeld in het bestemmingsplan of door middel van de anterieure overeenkomst (zie onderstaand kader). Toch zetten gemeenten hun instrumentarium nog beperkt in, blijkt uit onderzoek van Stec Groep (2018). De praktijk leert dat veel gemeenten huiverig zijn over de uitwerking van hun beleid: welke sturingsfilosofie past bij ons? Wat kan juridisch wel en niet? Welke voorwaarden zijn redelijk in de lokale markt? Schrikken regels marktpartijen af? En hoe werkt dit door in de grondprijs?
Sturing is sterk afhankelijk van de lokale marktsituatie. Er is dus geen generieke manier van sturen die overal werkt. De praktijk is tweekoppig: in de grote steden vinden excessen plaats op de huurmarkt. Woningen van matige kwaliteit worden aangeboden voor exorbitante bedragen. Voorbeelden zijn Amsterdam, Utrecht, maar ook Nijmegen of Leiden. Beleggers staan hier in de rij voor acquisities. Sturing op de markt is hier een logische gedachte. De Actieplannen van Utrecht, Amsterdam en Amersfoort zijn hier voorbeelden van. Maar ook de huisvestingsverodening in Den Haag (zie tekstkader).
Buiten de kerngebieden van beleggers is het tegenovergestelde aan de gang. Voorbij Zwolle, Arnhem en Eindhoven staan beleggers opeens niet meer in de rij voor acquisities. Maar ook hier is wel degelijk sprake van vraag naar middenhuur. Reguleren ligt hier minder voor de hand, dat schrikt investeerders af. Verleiden en samenwerken past beter bij de situatie op deze plekken. Voorbeelden hebben we gezien in Friesland, waar de grote vier Friese steden een gezamenlijk biedboek presenteerden aan beleggers. Of in Noordoost-Brabant, waar gemeenten beleggers uitnodigden voor een samenwerkingstafel.

"Corporaties kunnen een grotere rol spelen in de middenhuur"

Belangrijkste instrumenten op een rij

Het huidige instrumentarium van gemeenten dekt nagenoeg alle situaties – grond of geen grond – bij de sturing op middenhuur. De belangrijkste instrumenten op een rij:

  • Bestemmingsplan in combinatie met verordening. Middenhuur kan sinds 1 juli 2017 worden vastgelegd als woningbouwcategorie in het bestemmingsplan, net als koop en sociale huur. Voorwaarden ten aanzien van aanvangshuur, huurindexatie en uitpondtermijn moeten worden vastgelegd in een separate (generieke) verordening. Dit kan een doelgroepen- of specifieke middenhuurverordening zijn.
  • Anterieure overeenkomst. De anterieure overeenkomst is een privaatrechtelijke contractvorm die primair het kostenverhaal regelt voor een ruimtelijke ontwikkeling. Hierin kunnen ook afspraken worden gemaakt over middenhuur. Bijvoorbeeld over aanvangshuur, huurindexatie en de koppeling vierkante meters en huurprijs. Dit instrument is vooral interessant als gemeenten de grond niet bezitten en sprake is van transformatie.
  • Huisvestingsverordening maakt toewijzing middenhuur mogelijk. De wet maatregelen middenhuur maakt sinds 1 juli 2019 mogelijk dat ‘schaarse’ huurwoningen vergunningsplichtig zijn. Den Haag heeft sinds 1 juli 2019 een nieuwe huisvestingsverordening waarin middenhuurwoningen tot en met 185 WWS-punten vergunningsplichtig zijn en moeten worden toegewezen aan middeninkomens.
  • Gronduitgifte Erfpacht. Bij eigen grondbezit kunt u als gemeente kiezen voor uitgifte in erfpacht. Dit biedt u de mogelijkheid om voorwaarden te stellen aan middenhuurwoningen.

Tip 2: passende sturingsfilosofie en instrumenten

Aan instrumenten geen gebrek en er kan meer dan vaak gedacht wordt. Succesvol beleid past bij de lokale/regionale marktsituatie: vinden excessen plaats op de markt? Hoe groot is het gat tussen vraag en aanbod? Willen marktpartijen graag investeren? Hoe staat de corporatie er in? Een goede afweging is nodig om strategie te bepalen en bijpassende instrumenten. Onderstaande figuur geeft handvatten voor een gegronde beslissing. Dat betekent:

  • Kies een sturingsfilosofie passend bij uw marktsituatie. Ook niks doen is een keuze, maar dan komt er geen middenhuur die recht doet aan de vraag van uw bewoners.
  • Hoe strakker u stuurt, hoe strakker het instrumentarium dat daarbij past.
  • Instrumentarium is volgordelijk. Zorg voor haakjes in beleid voordat u vergaand privaatrechtelijk instrumentarium inzet.

 

Middenhuur sleutel doorstroming

Middenhuur brengt de stokkende woningmarkt in beweging. De woningmarkt zit muurvast, onder andere door achterblijvende bouwproductie. Door de huidige tekorten in de bouw, biedt versnelling op korte termijn onvoldoende soelaas om vraag en aanbod weer in evenwicht te brengen. Kiezen wát we bouwen in plaats van hoeveel we bouwen is steeds belangrijker. Middenhuur kan als smeermiddel dienen voor de woningmarkt, het brengt verhuisketens op gang komen.
De langste verhuisketens worden gemaakt door toevoeging van woningen aan het einde van de keten. De verhuisketen die een doorstromer op gang brengt is tot wel vijf keer zo lang als die van een starter (zie onderstaande voorbeeld in Nieuwegein). Er treedt een multipliereffect op: hoe langer de verhuisketen die wordt gecreëerd met één nieuwbouwwoning, hoe meer huishoudens kunnen verhuizen naar de woning die zij wensen. Zo haal je de proppen uit de woningmarkt.
De kunst is dus om met nieuwbouw of transformatie doorstromers te verleiden om door te stromen, zodat zij bestaande woningen vrijspelen voor jonge gezinnen. Die jonge gezinnen maken op hun beurt weer woningen vrij voor starters. Het kan gaan om ouderenwoningen, zoals seniorenappartementen of patiowoningen: gelijkvloerse woningen, onderhoudsvrij en levensloopgeschikt. Bij voorkeur met (zorg)voorzieningen in de directe omgeving of zorg op afroep. Dit type woningen is kansrijk voor middenhuur. Door van een koopwoning naar een huurwoning te gaan, spelen zij vermogen vrij dat kan worden besteed aan andere dingen. Zoals het inkopen van zorg, een comfortabel pensioen of ondersteunen van kinderen bij de aankoop van een woning.
Naast de doorstroom van ouderen is de doorstroom van scheefhuurders in de sociale voorraad belangrijk om woningmarktbreed huishoudens beter passend te huisvesten. Scheefhuurders zijn moeilijk om te verleiden. Ze wonen voor relatief weinig geld in een vaak kwalitatief goede woning. Momenten waarop de huishoudenssamenstelling verandert zijn het meest kansrijk om in te spelen op een veranderende woonbehoefte. Bijvoorbeeld als stellen een kind krijgen of als kinderen uit huis gaan. Op dat moment staan huishoudens het meest open voor doorstroming.

De verhuisketen. Bron: 'Data-analyse wijst uit: nu al te veel eengezinswoningen', Stadszaken/SpringCo (2019)

doorstroming ouderen

Om de doorstroming van oudere huishoudens in Nieuwegein te bevorderen is in 2017 het appartementencomplex ‘Van Reeshof’ gerealiseerd. Het complex bestaat uit 40 appartementen in de vrijesectorhuur en is gelegen nabij het stadshart van Nieuwegein. De appartementen hebben een afmeting van 80 tot 90 m² en huurprijzen variërend van € 815 tot 975 per maand. De appartementen zijn met voorrang aangeboden aan ouderen uit de wijk en de stad. Voor pensioengerechtigden werd bovendien een lagere inkomensnorm toegepast. De verhuisketen bleek door toepassing van de voorrangsregeling 40% langer dan normaal. Circa 82,5% van de appartementen is uiteindelijk verhuurd aan bewoners van 55 jaar en ouder. Een zelfde soort project met voorrangsregeling voor doorstromende sociale huurders in IJsselstein. Door de voorrangsregeling breidde de totale verhuisketen met 36% uit.

"Het is zaak vertrouwen tussen gemeenten en beleggers te bevorderen"

Tip 3: faciliteer doorstroming

Realiseer middenhuurwoningen waarmee u doorstromers verleidt om te verhuizen. Dit is een uiterst effectief middel om de proppen in de (lokale) woningmarkt op te lossen. U voorziet bovendien in een lange termijnbehoefte: naarmate de Nederlandse bevolking vergrijst verlegt de woonbehoefte zich steeds meer naar nultredenwoningen in plaats van reguliere rijtjeswoningen. Concreet:

  • Werk samen met corporaties en beleggers om doorstroming van scheefhuurders te faciliteren. Bijvoorbeeld met een doorstroommakelaar of voorrangsregels voor scheefhuurders bij beleggershuurwoningen. Ook kunt u corporaties in positie brengen om te investeren in middenhuur – en daarmee doorstroming te bevorderen - door middel van de Markttoets. Zie tip 5.
  • Zet in uw woningbouwprogramma in op middenhuurwoningen die een lange verhuisketen teweeg brengen. Zoals seniorenappartementen in de middenhuur of patiowoningen.

Leer de taal van beleggers spreken

Circa de helft van de gemeenten vertrouwt beleggers niet, blijkt uit onderzoek van Stec Groep (Benchmark Middenhuur, 2018). Gemeenten zijn bang dat beleggers er met de poet vandoor gaan. Dat staat samenwerking in de weg. Gemeenten werken traditioneel samen met ontwikkelaars en hun lokale corporatie(s). Beleggers zijn onbekend terrein, en onbekend maakt onbemind. Beleggers en gemeenten weten elkaar daardoor nog steeds onvoldoende te vinden, waardoor geen sprake is van een natuurlijke vertrouwensrelatie. Bovendien heerst vaak een vertroebeld beeld van beleggers, waarbij institutionele partijen vaak over één kam worden geschoren met cowboypartijen die voor snelle winsten gaan.
Het is dus zaak om het vertrouwen te bevorderen. Een ietwat lompe lobby voor minder regels werkt dan averechts. Vertrouwen bouw je op door elkaar te investeren in een lange-termijnrelatie. Het fundament ligt er al, net als gemeenten zijn de meeste beleggers partijen met een lange termijnhorizon. Bovendien hebben ze een maatschappelijk doel, namelijk het uitbetalen van pensioenen en verzekeringsgelden aan ons, de maatschappij. Er zijn vaak meer raakvlakken dan je denkt.
Een goed voorbeeld hoe het kan is het Utrechts Biedboek Middenhuur. Een groep van beleggers en corporaties hebben daar met steun van de Provincie een biedboek opgesteld voor gemeenten. Daarin doen zij een aanbod om te komen tot de realisatie van meer en betere middenhuur, waarbij lokaal maatwerk voor het passend huisvesten van middeninkomens centraal staat.

"Gemeenten zetten hun instrumentarium voor middenhuur nog beperkt in"

TIP 4: werk aan lange-termijnrelatie belegger/gemeente

Investeer in de relatie tussen gemeenten en beleggers. Gemeenten en beleggers zijn beiden lange-termijnbetrokkene bij de woningmarkt. Gemeenten vanuit volkshuisvestelijke doelen, de belegger vanuit het belang van een stabiel rendement op pensioenpremies. Er ligt voldoende vruchtbare bodem voor samenwerking. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Dus heb geduld en investeer in de lange-termijnrelatie. Concrete acties die u kunt ondernemen:

  • Werk regionaal, daarmee vergroot u de zichtbaarheid van uw woningmarkt voor beleggers.
  • Leer de taal van beleggers. Ken hun rekenmethodiek, begrijp hun positie en kom goed beslagen te ijs als u met hen onderhandelt.
  • Organiseer een samenwerkingstafel met beleggers in uw gemeente of (het liefst) regio. Vertel over uw woningmarkt, lopende en aankomende projecten en vraag waar beleggers kansen zien.
  • Betrek beleggers bij uw lange termijn woningmarktstrategie.

Figuur 1: kansrijke corporatiestrategie├źn in de middenhuur. Bron: Stec Groep (2019)

Rol van corporaties

Corporaties kunnen een grotere rol spelen in de middenhuur. Middenhuur valt niet binnen de kerntaak van corporaties, die mede door het beleid van voormalig minister Blok is ingeperkt. Toch hebben corporaties belang bij een gezond middensegment: voldoende aanbod van middenhuurwoningen – mits goed geprijsd – brengt doorstroming van sociale (scheef)huurders op gang. Daardoor worden bezette sociale huurwoningen vrijgespeeld voor nieuwe aanwas van doelgroepen.
Niet iedere corporatie staat te springen om doorstroming van scheefhuurders. Vaak zijn het huishoudens met een relatief sterke sociaaleconomische positie, die een sterke sociale structuur in de wijk borgen en zorgen voor een goede mix van doelgroepen. Doorstroming van juist deze doelgroepen laat een monotone, sociaal kwetsbare huishoudenssamenstelling achter in de sociale wijken, met alle gevolgen van dien. Een goede mix is dus wenselijk. Dit hoeft echter niet met sociale scheefhuurders, maar kan ook door toevoeging van (of herontwikkeling naar) middenhuur. Een goede mix van sociale huur en middenhuur (en koop) versterkt de sociaaleconomische structuur van wijken en bevordert doorstroming. Corporaties kunnen dit bevorderen door zelf een actieve rol te nemen en zelf te investeren in de middenhuur (zie figuur 1). Vooral als de marktdruk hoog is en beleggers onvoldoende middenhuur aanbieden is dit een passende strategie. Voorbeelden van corporaties die dit doen zijn de Alliantie en Eigen Haard. Zo realiseerde Eigen Haard middenhuurwoningen in Amstelveen en wees die toe aan scheefhuurders uit de eigen sociale voorraad. Ruim 80 procent van de woningen werd verhuurd aan scheefhuurders. Eigen Haard ontwikkelde haar eigen ‘woonladder’ om de behoeften van scheefhuurders te matchen met passend aanbod.
In theorie kunnen corporaties hun krachten ook bundelen in een gezamenlijke niet-DAEB-portefeuille (figuur 1, rechts boven). In de praktijk zien we hiervan nog geen voorbeelden.
Als corporaties geen actieve niet-DAEB-strategie ambiëren kunnen zij er ook voor kiezen samen te werken met beleggers. Deze strategie past goed in een situatie waarbij corporaties zich willen focussen op de sociale voorraad en beleggers willen samenwerken. Dit kan bijvoorbeeld door sociale huur en middenhuur te bouwen in nieuwe wijken, beleggers ruimte te geven op inbreidingsplekken binnen bestaande sociale wijken of grondruil. Voorbeelden van corporaties die dit doen zijn Talis en Mitros. Zo ruilde Mitros grond in Overvecht uit met grond van BPD in de Merwedekanaalzone. Mitros krijgt zo de kans om sociale huur toe te voegen in de nieuwe wijk Merwedekanaalzone. Tegelijkertijd investeert BPD in middenhuur in sociale huurwijk Overvecht. Het voordeel van deze aanpak is dat een gezonde mix ontstaat in wijken en doorstroomkansen ontstaan binnen de wijk. 
Veel corporaties voeren vooralsnog geen actieve strategie op middenhuur (figuur 1, links onder). Door het beleid van minister Ollongren zien we wel een verschuiving ontstaan, waarbij steeds meer corporaties strategie vormen op middenhuur. Minister Ollongren geeft corporaties steeds meer ruimte om te investeren in middenhuur, bijvoorbeeld door de versoepeling van de Markttoets.

"Middenhuur brengt de stokkende woningmarkt in beweging"

Tip 5: actieve rol Corporaties

Corporaties, pak uw rol in de middenhuur. Passend bij de lokale marktsituatie en de activiteit van beleggers. Het hoeft niet per definitie met een eigen middenhuurportefeuille, het kan ook in de vorm van samenwerking met beleggers of collega-corporaties. Een gezonde middenhuurvoorraad is belangrijk voor doorstroming (en daarmee) passende huisvesting van aanwas in de sociale doelgroep. Voorbeelden van strategische denkrichtingen leest u af uit figuur 1. Gemeenten kunnen corporaties ondersteunen bij het uitdenken en uitvoeren van hun strategie. Bijvoorbeeld door gezamenlijk onderzoek naar de marktsituatie in de gemeente of regio, het maken van prestatieafspraken of het verrichten van een markttoets.

Reacties

xMet het invullen van dit formulier geef je Ruimte en Wonen en relaties toestemming om je informatie toe te sturen over zijn producten, dienstverlening en gerelateerde zaken. Akkoord

Copyright 2020 Aeneas Media

Deze website maakt gebruik van cookies. Meer informatie AccepterenWeigeren